Adhyaya 98

Verse 1

युधिष्ठिरेण भृगुतीर्थगमनम् ।। 1 ।। लोमशेन युधिष्ठिरंप्रति परशुरामस्य दाशरथिरामेण तेजोहरणप्रकारकथनम् ।। 2 ।। तथापरशुरामस्य पितृनिदेशाद्भृगुतीर्थनिमज्जनेन पुनस्तेजोलाभकथनम् ।। 3 ।। [लोमश उवाच। युधिष्ठिर निबोधेदं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्। भृगोस्तीर्थं महाराज महर्षिगणसेवितम् ।।

yudhiṣṭhireṇa bhṛgutīrthagamanam || 1 || lomaśena yudhiṣṭhiraṃprati paraśurāmasya dāśarathirāmeṇa tejoharaṇaprakārakathanam || 2 || tathāparaśurāmasya pitṛnideśādbhṛgutīrthanimajjanena punastejolābhakathanam || 3 || [lomaśa uvāca| yudhiṣṭhira nibodhedaṃ triṣu lokeṣu viśrutam| bhṛgostīrthaṃ mahārāja maharṣigaṇasevitam ||

Verse 2

यत्रोपस्पृष्टवान्रामो हृतंतेजस्तदाप्तवान्। अत्र त्वंभ्रातृभिः सार्धं कृष्णया चैव पाण्डव ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि अष्टनवतितमोऽध्यायः ।। 98 ।।

yatropaspṛṣṭavānrāmo hṛtaṃtejastadāptavān| atra tvaṃbhrātṛbhiḥ sārdhaṃ kṛṣṇayā caiva pāṇḍava || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi aṣṭanavatitamo'dhyāyaḥ || 98 ||

Verse 3

दुर्योधनहृतंतेजः पुनरादातुमर्हसि। कृतवैरेण रामेण यथा कचोपहृतं पुनः ।।

duryodhanahṛtaṃtejaḥ punarādātumarhasi| kṛtavaireṇa rāmeṇa yathā kacopahṛtaṃ punaḥ ||

Verse 4

वैशंपायन उवाच। स तत्रभ्रातृभिश्चैव कृष्णया चैव पाण्डवः। स्नात्वा देवान्पितॄंश्चैव तर्पयामास भारत ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| sa tatrabhrātṛbhiścaiva kṛṣṇayā caiva pāṇḍavaḥ| snātvā devānpitṝṃścaiva tarpayāmāsa bhārata ||

Verse 5

तस्य तीर्थस्य रूपं वै दीप्ताद्दीप्ततरं बभौ। अप्रवृष्यतरश्चासीच्छात्रवाणां नरर्षभ ।। रामो जामदग्यः। हृतं दाशरथिरमेण ।।

tasya tīrthasya rūpaṃ vai dīptāddīptataraṃ babhau| apravṛṣyataraścāsīcchātravāṇāṃ nararṣabha || rāmo jāmadagyaḥ| hṛtaṃ dāśarathirameṇa ||

Verse 6

अपृच्छच्चैव राजेन्द्र लोमशं पाण्डुनन्दनः। भगवन्किमर्थं रामस्य हृतमासीद्वपुः प्रभो। कथं प्रत्याहृतंचैव एतदाचक्ष्व पृच्छतः ।। तस्य युधिष्ठिरस्य। तीर्थस् तीर्थे स्नातस्य ।।

apṛcchaccaiva rājendra lomaśaṃ pāṇḍunandanaḥ| bhagavankimarthaṃ rāmasya hṛtamāsīdvapuḥ prabho| kathaṃ pratyāhṛtaṃcaiva etadācakṣva pṛcchataḥ || tasya yudhiṣṭhirasya| tīrthas tīrthe snātasya ||

Verse 7

लोमश उवाच। शृणु रामस्य राजेन्द्र भार्गवस्य च धीमतः। जातो दशरथस्यासीत्पुत्रो रामो महात्मनः ।।

lomaśa uvāca| śṛṇu rāmasya rājendra bhārgavasya ca dhīmataḥ| jāto daśarathasyāsītputro rāmo mahātmanaḥ ||

Verse 8

विष्णुः स्वेन शरीरेण रावणस्य वधाय वै। पश्यामस्तमयोध्यायां जातं दाशरथिं ततः ।।

viṣṇuḥ svena śarīreṇa rāvaṇasya vadhāya vai| paśyāmastamayodhyāyāṃ jātaṃ dāśarathiṃ tataḥ ||

Verse 9

ऋचीकनन्दनो राभो भार्गवो रेणुकासुतः। तस् दाशरथेः श्रुत्वा ररामस्याक्लिष्टकर्मणः ।। वषुः तेजः ।।

ṛcīkanandano rābho bhārgavo reṇukāsutaḥ| tas dāśaratheḥ śrutvā rarāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ || vaṣuḥ tejaḥ ||

Verse 10

कौतूहलान्वितो रामस्त्वयोध्यामगमत्पुनः। जिज्ञासमानो रामस्य वीर्यं दाशरथेस्तदा ।।

kautūhalānvito rāmastvayodhyāmagamatpunaḥ| jijñāsamāno rāmasya vīryaṃ dāśarathestadā ||

Verse 11

तं वै दशरथः श्रुत्वा वियान्तमुपागतम्। प्रेषयामास रामस्य रामं पुत्रं पुरस्कृतम् ।।

taṃ vai daśarathaḥ śrutvā viyāntamupāgatam| preṣayāmāsa rāmasya rāmaṃ putraṃ puraskṛtam ||

Verse 12

स तमभ्यागतं दृष्ट्वा उद्यतास्त्रमवस्थितम्। प्रहसन्निव कोन्तेय रामो वचनमब्रवीत् ।।

sa tamabhyāgataṃ dṛṣṭvā udyatāstramavasthitam| prahasanniva konteya rāmo vacanamabravīt ||

Verse 13

कृतकालं हि राजेन्द्र धनुरेतन्मया विभो। समारोपय यत्नेन यदि शक्नोषि पार्तिव ।।

kṛtakālaṃ hi rājendra dhanuretanmayā vibho| samāropaya yatnena yadi śaknoṣi pārtiva ||

Verse 14

इत्युक्तस्त्वाह भगवंस्त्वं नाधिक्षेप्तुमर्हसि। नाहमप्यधमो धर्मे क्षत्रियाणां द्विजातिषु। इश्र्वाकूणां विशेषेण बाहुवीर्ये न कत्थनम् ।।

ityuktastvāha bhagavaṃstvaṃ nādhikṣeptumarhasi| nāhamapyadhamo dharme kṣatriyāṇāṃ dvijātiṣu| iśrvākūṇāṃ viśeṣeṇa bāhuvīrye na katthanam ||

Verse 15

तमेवं वादिनं तत्र रामो वचनमब्रवीत्। अलं वै व्यपदेशेन धनुरायच्छ राघव ।। दाशरथेः। कर्मणि षष्ठी ।।

tamevaṃ vādinaṃ tatra rāmo vacanamabravīt| alaṃ vai vyapadeśena dhanurāyaccha rāghava || dāśaratheḥ| karmaṇi ṣaṣṭhī ||

Verse 16

ततो जग्राह रोषेण क्षत्रियर्षभमूदनम्। रामो दाशरथिर्दिव्यं हस्ताद्रामस्य कार्मुकम् ।।

tato jagrāha roṣeṇa kṣatriyarṣabhamūdanam| rāmo dāśarathirdivyaṃ hastādrāmasya kārmukam ||

Verse 17

धनुरारोपयामास सलील इव भारत। ज्याशब्दमकरोच्चैव स्मयमानः स वीर्यवान्। तस्य शब्दस् भूतानि वित्रसन्त्यशनेरिव ।।

dhanurāropayāmāsa salīla iva bhārata| jyāśabdamakaroccaiva smayamānaḥ sa vīryavān| tasya śabdas bhūtāni vitrasantyaśaneriva ||

Verse 18

अथाब्रवीत्तदा रामो रामं दाशरथिस्तदा। इदमारोपितं ब्र्हमन्किमन्यत्करवाणि ते ।।

athābravīttadā rāmo rāmaṃ dāśarathistadā| idamāropitaṃ brhamankimanyatkaravāṇi te ||

Verse 19

तस्य रामो ददौ दिव्यं जामदग्न्यो महात्मनः। शरमाकर्णदेशान्तमयमाकृष्यतामिति ।।

tasya rāmo dadau divyaṃ jāmadagnyo mahātmanaḥ| śaramākarṇadeśāntamayamākṛṣyatāmiti ||

Verse 20

लोमश उवाच। एतच्छ्रुत्वाऽब्रवीद्रामः प्रदीप्त इव मन्युना। श्रूयते क्षम्यते चैव दर्पपूर्णोसि भार्गव ।।

lomaśa uvāca| etacchrutvā'bravīdrāmaḥ pradīpta iva manyunā| śrūyate kṣamyate caiva darpapūrṇosi bhārgava ||

Verse 21

त्वया ह्यधिगतं तेजः क्षत्रियेभ्यो विशेषतः। पितामहप्रसादेन तेन मां क्षिपसि ध्रुवम्। पश्य मां स्वेन रूपेण चक्षुस्ते वितराम्यहम् ।।

tvayā hyadhigataṃ tejaḥ kṣatriyebhyo viśeṣataḥ| pitāmahaprasādena tena māṃ kṣipasi dhruvam| paśya māṃ svena rūpeṇa cakṣuste vitarāmyaham ||

Verse 22

ततो रामशरीरे वै रामः पश्यति भार्गवः। आदित्यान्सवसून्रुद्रान्साध्यांश्च समरुद्गणान् ।।

tato rāmaśarīre vai rāmaḥ paśyati bhārgavaḥ| ādityānsavasūnrudrānsādhyāṃśca samarudgaṇān ||

Verse 23

पितरो हुताशनश्चैव नक्षत्राणि ग्रहास्तथा। गन्धर्वा राक्षसा यक्षा नद्यस्तीर्थानि यानि च ।।

pitaro hutāśanaścaiva nakṣatrāṇi grahāstathā| gandharvā rākṣasā yakṣā nadyastīrthāni yāni ca ||

Verse 24

ऋषयो वालखिल्याश्च ब्र्हमभूताः सनातनाः। देवर्षयश्च कार्त्स्न्येन समुद्राः पर्वतास्तथा ।।

ṛṣayo vālakhilyāśca brhamabhūtāḥ sanātanāḥ| devarṣayaśca kārtsnyena samudrāḥ parvatāstathā ||

Verse 25

वेदाश्च सोपनिषदो वषट्कारैः सहाध्वरैः। चेतोमन्ति च सामानि धनुर्वेदश्च भारत। मेघवृन्दानि वर्षाणि विद्युतश्च युधिष्ठिर ।। व्यपदेशेन उक्त्या ।।

vedāśca sopaniṣado vaṣaṭkāraiḥ sahādhvaraiḥ| cetomanti ca sāmāni dhanurvedaśca bhārata| meghavṛndāni varṣāṇi vidyutaśca yudhiṣṭhira || vyapadeśena uktyā ||

Verse 26

ततः स भगवान्विष्णुस्तं वै बाणं मुमोच ह। शुष्काशनिसमाकीर्णं महोल्काभिश्च भारत ।।

tataḥ sa bhagavānviṣṇustaṃ vai bāṇaṃ mumoca ha| śuṣkāśanisamākīrṇaṃ maholkābhiśca bhārata ||

Verse 27

पांसुवर्षेण महता मेघवर्षैश्च भूतलम्। भूमिकम्पैश्च निर्घातैर्नादैश्च विपुलैरपि ।।

pāṃsuvarṣeṇa mahatā meghavarṣaiśca bhūtalam| bhūmikampaiśca nirghātairnādaiśca vipulairapi ||

Verse 28

स रामं विह्वलं कृत्वा तेजश्चाक्षिप्य केवलम्। आगच्छज्ज्वलितो बाणो रामबाहुप्रचोदितः ।।

sa rāmaṃ vihvalaṃ kṛtvā tejaścākṣipya kevalam| āgacchajjvalito bāṇo rāmabāhupracoditaḥ ||

Verse 29

स तु विह्वलतां गत्वा प्रतिलभ्य च चेतनाम्। रामः प्रत्यागतप्राणः प्राणमद्विष्णुतेजसम् ।।

sa tu vihvalatāṃ gatvā pratilabhya ca cetanām| rāmaḥ pratyāgataprāṇaḥ prāṇamadviṣṇutejasam ||

Verse 30

विष्णुना सोभ्यनुज्ञातो महेन्द्रमगमत्पुनः। भीतस्तु तत्रन्यवसद्ब्रीडितस्तु महातपाः ।।

viṣṇunā sobhyanujñāto mahendramagamatpunaḥ| bhītastu tatranyavasadbrīḍitastu mahātapāḥ ||

Verse 31

ततः संवत्सरेऽतीते हृतौजसमवस्थितम्। निर्मदं दुःखितं दृष्ट्वा पितरो राममब्रुवन् ।।

tataḥ saṃvatsare'tīte hṛtaujasamavasthitam| nirmadaṃ duḥkhitaṃ dṛṣṭvā pitaro rāmamabruvan ||

Verse 32

न वै सम्यगिदं पुत्र विष्णुमासाद्य वैकृतम्। स हि पूज्यश्च मान्यश्च त्रिषु लोकेषु सर्वदा ।।

na vai samyagidaṃ putra viṣṇumāsādya vaikṛtam| sa hi pūjyaśca mānyaśca triṣu lokeṣu sarvadā ||

Verse 33

गच्छ पुत्रनदीं पुण्यां वधूसरकृताह्वयाम्। तत्रोपस्पृश्य तीर्थेषु पुनर्वपुरवाप्स्यसि ।।

gaccha putranadīṃ puṇyāṃ vadhūsarakṛtāhvayām| tatropaspṛśya tīrtheṣu punarvapuravāpsyasi ||

Verse 34

दीप्तोदं नाम तत्तीर्थं यत्रते प्रतितामहः। भृगुर्देवयुगे राम तप्तवानुत्तमं तपः ।।

dīptodaṃ nāma tattīrthaṃ yatrate pratitāmahaḥ| bhṛgurdevayuge rāma taptavānuttamaṃ tapaḥ ||

Verse 35

तत्तथा कृतवान्रामः कौन्तेय वचनात्पितुः। प्राप्तवांश्च पुनस्तेजस्तीर्थेऽस्मिन्पाण्डुनन्दन ।।

tattathā kṛtavānrāmaḥ kaunteya vacanātpituḥ| prāptavāṃśca punastejastīrthe'sminpāṇḍunandana ||

Verse 36

एतदीदृशकं तात रामेणाक्लिष्टकर्मणा। प्राप्तमासीन्महाराज विष्णुमासाद्य वै पुरा ।।

etadīdṛśakaṃ tāta rāmeṇākliṣṭakarmaṇā| prāptamāsīnmahārāja viṣṇumāsādya vai purā ||