Adhyaya 97

Verse 1

इल्वलेनागस्त्याय मेषीकृतवातापिमांसपरिवेषणम् ।। 1 ।। इल्वलेन वातापेराह्नानेऽगस्त्येन स्वेन तस्य जीर्णीकरणोक्ति ।। 2 ।। भीतेनेल्वलेनागस्त्याय धनदानपूर्वकं तज्जिधांसया तदनुगमनम् ।। 3 ।। अगस्त्येन हुङ्कारेणेल्वलस्य भस्मीकरणपूर्वकं लोपामुद्रायै बहुधनदानेन तस्यां गुणवदेकापत्योत्पादनम् ।। 4 ।। लोमश उवाच। इल्वलस्तान्विदित्वा तु महर्षिसहितान्नृपान्। उपस्थितान्सहामात्यो विषयान्ते ह्यपूजयत् ।।

ilvalenāgastyāya meṣīkṛtavātāpimāṃsapariveṣaṇam || 1 || ilvalena vātāperāhnāne'gastyena svena tasya jīrṇīkaraṇokti || 2 || bhītenelvalenāgastyāya dhanadānapūrvakaṃ tajjidhāṃsayā tadanugamanam || 3 || agastyena huṅkāreṇelvalasya bhasmīkaraṇapūrvakaṃ lopāmudrāyai bahudhanadānena tasyāṃ guṇavadekāpatyotpādanam || 4 || lomaśa uvāca| ilvalastānviditvā tu maharṣisahitānnṛpān| upasthitānsahāmātyo viṣayānte hyapūjayat ||

Verse 2

तेषां ततोऽसुरश्रेष्ठस्त्वातिथ्यमकरोत्तदा। सुसंस्कृतेन कौरव्य भ्रात्रा वातापिना तदा ।।

teṣāṃ tato'suraśreṣṭhastvātithyamakarottadā| susaṃskṛtena kauravya bhrātrā vātāpinā tadā ||

Verse 3

ततो राजर्षयः सर्वे विषण्णा गतचेतसः। वातापिं संस्कृतं दृष्ट्वा मेषभूतं महासुरम् ।।

tato rājarṣayaḥ sarve viṣaṇṇā gatacetasaḥ| vātāpiṃ saṃskṛtaṃ dṛṣṭvā meṣabhūtaṃ mahāsuram ||

Verse 4

अथाब्रवीदगस्त्यस्तान्राजर्षीनृषिसत्तमः। विषादो वो न कर्तव्यो ह्यहं भोक्ष्ये महासुरम् ।।

athābravīdagastyastānrājarṣīnṛṣisattamaḥ| viṣādo vo na kartavyo hyahaṃ bhokṣye mahāsuram ||

Verse 5

धुर्यासनमथासाद्य निषसाद महानृषिः। तं पर्यवेषद्दैत्येन्द्र इल्वलः प्रहसन्निव ।।

dhuryāsanamathāsādya niṣasāda mahānṛṣiḥ| taṃ paryaveṣaddaityendra ilvalaḥ prahasanniva ||

Verse 6

अगस्त्य एव कृत्स्नं तु वातापिं बुभुजे ततः। बह्वन्नाशापि ते मेऽस्तीत्यवदद्भक्षयन्स्वयम् ।।

agastya eva kṛtsnaṃ tu vātāpiṃ bubhuje tataḥ| bahvannāśāpi te me'stītyavadadbhakṣayansvayam ||

Verse 7

भुक्तवत्यसुरोऽह्वानमकरोत्तस्य चेल्वलः। वातापे प्रतिबुध्यस्व दर्शयन्बलतेजसी। तपसा दुर्जयो यावदेष त्वां नातिवर्तते ।।

bhuktavatyasuro'hvānamakarottasya celvalaḥ| vātāpe pratibudhyasva darśayanbalatejasī| tapasā durjayo yāvadeṣa tvāṃ nātivartate ||

Verse 8

ततस्तस्योदरं भेत्तुं वातापिर्वेगमाहरत्। तमबुध्यत तेजस्वी कुम्भयोनिर्महातपाः ।।

tatastasyodaraṃ bhettuṃ vātāpirvegamāharat| tamabudhyata tejasvī kumbhayonirmahātapāḥ ||

Verse 9

स वीर्यात्तपसोग्रस्तु ननर्द भगवानृषिः। एष जीर्णोसि वातापे मया लोकस्य शान्तये ।।

sa vīryāttapasograstu nanarda bhagavānṛṣiḥ| eṣa jīrṇosi vātāpe mayā lokasya śāntaye ||

Verse 10

इत्युक्त्वा स्वकराग्रेण उदरं समताडयत्। त्रिरेवं प्रतिसंरब्धस्तेजसा प्रज्वलन्निव।।

ityuktvā svakarāgreṇa udaraṃ samatāḍayat| trirevaṃ pratisaṃrabdhastejasā prajvalanniva||

Verse 11

ततो वायुः प्रादुरभूदधस्तस्य महात्मनः। शब्देन महता तात गर्जन्निव यथा घनः ।।

tato vāyuḥ prādurabhūdadhastasya mahātmanaḥ| śabdena mahatā tāta garjanniva yathā ghanaḥ ||

Verse 12

वातापे निष्क्रमस्वेति पुनः पुनरुवाच ह। तं प्रहस्याब्रवीद्राजन्नगस्त्यो मुनिसत्तमः। कुतो निष्क्रमितुं शक्तो मया जीर्णस्तु सोसुरः ।।

vātāpe niṣkramasveti punaḥ punaruvāca ha| taṃ prahasyābravīdrājannagastyo munisattamaḥ| kuto niṣkramituṃ śakto mayā jīrṇastu sosuraḥ ||

Verse 13

इल्वलस्तु विषण्णोऽभूद्दृष्ट्वा जीर्णं महासुरम्। प्राञ्जलिश्च सहामात्यैरिदं वचनमब्रवीत्। किमर्थमुपयाताः स्थ ब्रूत किं करवाणि वः ।।

ilvalastu viṣaṇṇo'bhūddṛṣṭvā jīrṇaṃ mahāsuram| prāñjaliśca sahāmātyairidaṃ vacanamabravīt| kimarthamupayātāḥ stha brūta kiṃ karavāṇi vaḥ ||

Verse 14

प्रत्युवाच ततोऽगस्त्यः प्रहसन्निल्वलं तदा। ईशोस्यसुर विद्मस्त्वां वयं सर्वे धनेश्वरम् ।।

pratyuvāca tato'gastyaḥ prahasannilvalaṃ tadā| īśosyasura vidmastvāṃ vayaṃ sarve dhaneśvaram ||

Verse 15

एते च नातिधनिनो धनाशा महती मम। यथाशक्त्यविहिंस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ नः ।।

ete ca nātidhanino dhanāśā mahatī mama| yathāśaktyavihiṃsyānyānsaṃvibhāgaṃ prayaccha naḥ ||

Verse 16

ततोऽवमत्य तमृषिमिल्वलो वाक्यमब्रवीत्। दित्सितं यदि वेत्सि त्वंततो दास्यामि ते वसु ।।

tato'vamatya tamṛṣimilvalo vākyamabravīt| ditsitaṃ yadi vetsi tvaṃtato dāsyāmi te vasu ||

Verse 17

अगस्त्य उवाच। गवां दशसहस्राणि राज्ञामेकैकशोऽसुर। तावदेव सुवर्णस्य दित्सितं ते महासुर ।।

agastya uvāca| gavāṃ daśasahasrāṇi rājñāmekaikaśo'sura| tāvadeva suvarṇasya ditsitaṃ te mahāsura ||

Verse 18

मह्यं ततो वै द्विगुणं रथश्चैव हिरण्मयः। मनोजवौ वाजिनौ च दित्सितं ते महासुर ।।

mahyaṃ tato vai dviguṇaṃ rathaścaiva hiraṇmayaḥ| manojavau vājinau ca ditsitaṃ te mahāsura ||

Verse 19

लोमश उवाच। उल्वलस्तु मुनिं प्राह सर्वमस्ति यथाऽऽत्थ माम्। सर्वमेतत्प्रदास्यामि हिरण्यं गाश्च यद्धनम्। रथं तु यदवोचो मां नैतं विद्म हिरण्मयम् ।।

lomaśa uvāca| ulvalastu muniṃ prāha sarvamasti yathā''ttha mām| sarvametatpradāsyāmi hiraṇyaṃ gāśca yaddhanam| rathaṃ tu yadavoco māṃ naitaṃ vidma hiraṇmayam ||

Verse 20

आगस्त्य उवाच। न मे वागनृता काचिदुक्तपूर्वा महाऽसुर। विज्ञायतां रथः साधु व्यक्तमस्ति हिरण्मयः ।।

āgastya uvāca| na me vāganṛtā kāciduktapūrvā mahā'sura| vijñāyatāṃ rathaḥ sādhu vyaktamasti hiraṇmayaḥ ||

Verse 21

लोमश उवाच। विज्ञायमानः स रथः कौन्तेयासीद्धिरण्मयः। ततः प्रव्यथितो दैत्यो ददावभ्यधिकं वसु ।।

lomaśa uvāca| vijñāyamānaḥ sa rathaḥ kaunteyāsīddhiraṇmayaḥ| tataḥ pravyathito daityo dadāvabhyadhikaṃ vasu ||

Verse 22

विवाजी च सुवाजी च तस्मिन्युक्तौ रथे हयौ। ऊहतुः स वसूनाशु तावगस्त्याश्रमं प्रति। सर्वान्राज्ञः सहागस्त्यान्निमेषादिव भारत ।।

vivājī ca suvājī ca tasminyuktau rathe hayau| ūhatuḥ sa vasūnāśu tāvagastyāśramaṃ prati| sarvānrājñaḥ sahāgastyānnimeṣādiva bhārata ||

Verse 23

इल्वलस्त्वनुगम्यैनमगस्त्यं हन्तुमैच्छत। भस्म चक्रे महातेजा हुङ्कारेण महाऽसुरम् ।।

ilvalastvanugamyainamagastyaṃ hantumaicchata| bhasma cakre mahātejā huṅkāreṇa mahā'suram ||

Verse 24

अगस्त्येनाभ्यनुज्ञाता जग्मू राजर्षयस्तदा। कृतवांश् मुनिः सर्वं लोपामुद्राचिकीर्षितम् ।।

agastyenābhyanujñātā jagmū rājarṣayastadā| kṛtavāṃś muniḥ sarvaṃ lopāmudrācikīrṣitam ||

Verse 25

लोपामुद्रोवाच। कृतवानसि तत्सर्वं भगवन्मम काङ्क्षितम्। उत्पादय सकृन्मह्यमपत्यं वीर्यवत्तरम् ।।

lopāmudrovāca| kṛtavānasi tatsarvaṃ bhagavanmama kāṅkṣitam| utpādaya sakṛnmahyamapatyaṃ vīryavattaram ||

Verse 26

अगस्त्य उवाच। तुष्टोऽहमस्मि कल्याणि तव वृत्तेन शोभने। विचारणामपत्ये तु तव वक्ष्यामि तां शृणु ।।

agastya uvāca| tuṣṭo'hamasmi kalyāṇi tava vṛttena śobhane| vicāraṇāmapatye tu tava vakṣyāmi tāṃ śṛṇu ||

Verse 27

सहस्रं तेऽस्तु पुत्राणआं शतं वा तत्समं तव। दश वा शततुल्याः स्युरेको वाऽपि सहस्रजित् ।।

sahasraṃ te'stu putrāṇaāṃ śataṃ vā tatsamaṃ tava| daśa vā śatatulyāḥ syureko vā'pi sahasrajit ||

Verse 28

लोपामुद्रोवाच। सहस्रसंमितः पुत्र एकोप्यस्तु तपोधन। एको हि बहुभिः श्रेयान्विद्वान्साधुरसाधुभिः ।।

lopāmudrovāca| sahasrasaṃmitaḥ putra ekopyastu tapodhana| eko hi bahubhiḥ śreyānvidvānsādhurasādhubhiḥ ||

Verse 29

स तथेति प्रतिज्ञाय तया समगमन्मुनिः। समये समशीलिन्या श्रद्धावान्श्रद्दधानया ।।

sa tatheti pratijñāya tayā samagamanmuniḥ| samaye samaśīlinyā śraddhāvānśraddadhānayā ||

Verse 30

तत आधाय गर्भं तमगमद्वनमेव सः। तस्मिन्वनगते गर्भो ववृधे सप्त शारदान् ।।

tata ādhāya garbhaṃ tamagamadvanameva saḥ| tasminvanagate garbho vavṛdhe sapta śāradān ||

Verse 31

सप्तमेऽब्दे गते चापि प्राच्यवत्स महाकविः। ज्वलन्निव प्रभावेन दृढस्युर्नाम भारत ।। ईप्सितं यदिह ब्रूहि तद्धि दास्यामि ते वसु इति क. पाठः दित्सितं मया युष्मभ्यं दातुमिष्टम् ।।

saptame'bde gate cāpi prācyavatsa mahākaviḥ| jvalanniva prabhāvena dṛḍhasyurnāma bhārata || īpsitaṃ yadiha brūhi taddhi dāsyāmi te vasu iti ka. pāṭhaḥ ditsitaṃ mayā yuṣmabhyaṃ dātumiṣṭam ||

Verse 32

साङ्गोपनिषदान्वेदाञ्जपन्नेव महातपाः। तस्य पुत्रोऽभवदृषेः स तेजस्वी महानृषिः ।।

sāṅgopaniṣadānvedāñjapanneva mahātapāḥ| tasya putro'bhavadṛṣeḥ sa tejasvī mahānṛṣiḥ ||

Verse 33

स बाल एवतेजस्वी पितुस्तस्य निवेशने। इध्मानां भारमाजह्रे इध्मवाहस्ततोऽभवत् ।।

sa bāla evatejasvī pitustasya niveśane| idhmānāṃ bhāramājahre idhmavāhastato'bhavat ||

Verse 34

तथायुक्तं तु तं दृष्ट्वा मुमुदे स मुनिस्तदा। एवं स जनयामास भारतापत्यमुत्तमम्। लेभिरे पितरश्चास्य लोकान्राजन्यथेप्सितान् ।। प्रच्यवदुदरान्निर्गतोऽभवदित्यर्थः ।।

tathāyuktaṃ tu taṃ dṛṣṭvā mumude sa munistadā| evaṃ sa janayāmāsa bhāratāpatyamuttamam| lebhire pitaraścāsya lokānrājanyathepsitān || pracyavadudarānnirgato'bhavadityarthaḥ ||

Verse 35

अगस्त्यस्याश्रमश्चायमत ऊर्ध्वं विशांपते। ख्यातो भुवि महाराज तेजसा तस्य धीमतः ।।

agastyasyāśramaścāyamata ūrdhvaṃ viśāṃpate| khyāto bhuvi mahārāja tejasā tasya dhīmataḥ ||

Verse 36

प्राह्लादिरेवं वातापिर्ब्रह्मघ्नो दुष्टचेतनः। एवं विनाशितो राजन्नगस्त्येन महात्मना। तस्यायमाश्रमो राजन्रमणीयैर्गुणैर्युतः ।। युक्तमध्ययनेध्यवाहनादौ ।।

prāhlādirevaṃ vātāpirbrahmaghno duṣṭacetanaḥ| evaṃ vināśito rājannagastyena mahātmanā| tasyāyamāśramo rājanramaṇīyairguṇairyutaḥ || yuktamadhyayanedhyavāhanādau ||

Verse 37

एषा भागीरथी पुण्या देवगन्धर्वसेविता। वातेरिता पताकेव विराजति नभस्तले ।।

eṣā bhāgīrathī puṇyā devagandharvasevitā| vāteritā patākeva virājati nabhastale ||

Verse 38

प्रतार्यमाणा कूटेषु यथा निम्नेषु नित्यशः। शिलातलेषु संत्रस्ता पन्नगेन्द्रवधूरिव ।।

pratāryamāṇā kūṭeṣu yathā nimneṣu nityaśaḥ| śilātaleṣu saṃtrastā pannagendravadhūriva ||

Verse 39

दक्षिणां वै दिशं सर्वां प्लावयन्ती च मातृवत्। पूर्वं शंभोर्जटाभ्रष्टा समुद्रमहिषी प्रिया। अस्यां नद्यां मुपुण्यायां यथेष्टमवगाह्यताम् ।।

dakṣiṇāṃ vai diśaṃ sarvāṃ plāvayantī ca mātṛvat| pūrvaṃ śaṃbhorjaṭābhraṣṭā samudramahiṣī priyā| asyāṃ nadyāṃ mupuṇyāyāṃ yatheṣṭamavagāhyatām ||