Adhyaya 96

Verse 1

धनयाचनाय श्रुतर्वादिनृपत्रयमुपगतेनागस्त्येन तद्धनानां समायव्ययतापरिज्ञानेन तैःसह इल्वलं प्रति गमनम् ।। 1 ।। लोमश उवाच। ततो जगाम कौरव्य सोऽगस्त्यो भिक्षितुं वसु। श्रुतर्वाणं महीपालं यं वेदाभ्यधिकं नृपैः ।।

dhanayācanāya śrutarvādinṛpatrayamupagatenāgastyena taddhanānāṃ samāyavyayatāparijñānena taiḥsaha ilvalaṃ prati gamanam || 1 || lomaśa uvāca| tato jagāma kauravya so'gastyo bhikṣituṃ vasu| śrutarvāṇaṃ mahīpālaṃ yaṃ vedābhyadhikaṃ nṛpaiḥ ||

Verse 2

स विदित्वा तु नृपतिः कुम्भयोनिमुपागतम्। विषयान्ते सहामात्यः प्रत्यगृह्णात्सुसत्कृतम् ।।

sa viditvā tu nṛpatiḥ kumbhayonimupāgatam| viṣayānte sahāmātyaḥ pratyagṛhṇātsusatkṛtam ||

Verse 3

तस्मै चार्घ्यं थान्यायमानीय पृथिवीपतिः। प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वापप्रच्छागमनेऽर्थिताम् ।। विषयान्ते देशसीमान्ते ।।

tasmai cārghyaṃ thānyāyamānīya pṛthivīpatiḥ| prāñjaliḥ prayato bhūtvāpapracchāgamane'rthitām || viṣayānte deśasīmānte ||

Verse 4

अगस्त्य उवाच। वित्तार्थिनमनुप्राप्तं विद्धि मां पृथिवीपते। थाशक्त्यविहिंस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ मे ।।

agastya uvāca| vittārthinamanuprāptaṃ viddhi māṃ pṛthivīpate| thāśaktyavihiṃsyānyānsaṃvibhāgaṃ prayaccha me ||

Verse 5

लोमश उवाच। तत आयव्ययौ पूर्णो तस्मै राजा न्यवेदयत्। अतो विद्वन्नुपादत्स्व यदत्रव्यतिरिच्यते ।।

lomaśa uvāca| tata āyavyayau pūrṇo tasmai rājā nyavedayat| ato vidvannupādatsva yadatravyatiricyate ||

Verse 6

तत आयव्ययौ दृष्ट्वा समौ सममतिर्द्विजः। सर्वथा प्राणिनां पीडामुपादानादमन्यत ।। आगमने निमित्तभूतां अर्थिताम्। किमिच्छन्नागतोसीति पप्रच्छेत्यर्थः ।।

tata āyavyayau dṛṣṭvā samau samamatirdvijaḥ| sarvathā prāṇināṃ pīḍāmupādānādamanyata || āgamane nimittabhūtāṃ arthitām| kimicchannāgatosīti papracchetyarthaḥ ||

Verse 7

स श्रुतर्वाणमादाय ब्रध्नश्वमगमत्ततः। स च तौ विषयस्यान्ते प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि ।। उपादानात् धनग्रहणात् ।।

sa śrutarvāṇamādāya bradhnaśvamagamattataḥ| sa ca tau viṣayasyānte pratyagṛhṇādyathāvidhi || upādānāt dhanagrahaṇāt ||

Verse 8

तयोरर्ध्यं च पाद्यं च ब्रध्नश्वः प्रत्यवेदयत्। अनुज्ञाप्यच पप्रच्छ प्रयोजनमुपक्रमे। वद कामं मुनिश्रेष्ठ धन्योस्म्यागमनेन ते ।। वाध्र्यश्वमगमत्तत इति क. ध. पाठः ।।

tayorardhyaṃ ca pādyaṃ ca bradhnaśvaḥ pratyavedayat| anujñāpyaca papraccha prayojanamupakrame| vada kāmaṃ muniśreṣṭha dhanyosmyāgamanena te || vādhryaśvamagamattata iti ka. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 9

अगस्त्य उवाच। वित्तकामाविह प्राप्तौ विद्ध्यावां पृथिवीपते। यथाशक्त्यविहिंस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ नौ ।। उपक्रमे आगमने ।।

agastya uvāca| vittakāmāviha prāptau viddhyāvāṃ pṛthivīpate| yathāśaktyavihiṃsyānyānsaṃvibhāgaṃ prayaccha nau || upakrame āgamane ||

Verse 10

लोमश उवाच। तत आयव्ययौ पूर्णौ ताभ्यां राजा न्यवेदयत्। अतो ज्ञात्वा तु गृह्णीतं यदत्रव्यतिरिच्यते ।।

lomaśa uvāca| tata āyavyayau pūrṇau tābhyāṃ rājā nyavedayat| ato jñātvā tu gṛhṇītaṃ yadatravyatiricyate ||

Verse 11

तत आयव्ययौ दृष्ट्वासमौ सममतिर्द्विजः। सर्वथा प्राणिनां पीडामुपादानादमन्यत ।।

tata āyavyayau dṛṣṭvāsamau samamatirdvijaḥ| sarvathā prāṇināṃ pīḍāmupādānādamanyata ||

Verse 12

पौरुकुत्सं ततो जग्मुस्त्रसदस्युं महाधनम्। अगस्त्यश्च श्रुतर्वा च ब्रध्नश्वश्च महीपतिः ।।

paurukutsaṃ tato jagmustrasadasyuṃ mahādhanam| agastyaśca śrutarvā ca bradhnaśvaśca mahīpatiḥ ||

Verse 13

त्रसदस्युस्तु तान्दृष्ट्वा प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि। अभिगम्य महाराज विषयान्ते महामनाः ।।

trasadasyustu tāndṛṣṭvā pratyagṛhṇādyathāvidhi| abhigamya mahārāja viṣayānte mahāmanāḥ ||

Verse 14

अर्चयित्वा यथान्यायमैक्ष्वाको राजसत्तमः। समस्तांश्च ततोऽपच्छत्प्रयोजनमुपक्रमे ।।

arcayitvā yathānyāyamaikṣvāko rājasattamaḥ| samastāṃśca tato'pacchatprayojanamupakrame ||

Verse 15

अगस्त्य उवाच। वित्तकामानिह प्राप्तान्विद्धि नः पृथिवीपते। यथाशक्त्यवीहिंस्यान्यान्संविभागं प्रयच्छ नः ।।

agastya uvāca| vittakāmāniha prāptānviddhi naḥ pṛthivīpate| yathāśaktyavīhiṃsyānyānsaṃvibhāgaṃ prayaccha naḥ ||

Verse 16

लोमश उवाच। तत आयव्ययौ पूर्णौ तेषां राजा न्यवेदयत्। एतज्ज्ञात्वा ह्युपादद्ध्वं यदत्रव्यतिरिच्यते ।।

lomaśa uvāca| tata āyavyayau pūrṇau teṣāṃ rājā nyavedayat| etajjñātvā hyupādaddhvaṃ yadatravyatiricyate ||

Verse 17

तत आयव्ययौ दृष्ट्वासमौ सममतिर्द्विजः। सर्वथा प्राणिनां पीडामुपादानादमन्यत ।।

tata āyavyayau dṛṣṭvāsamau samamatirdvijaḥ| sarvathā prāṇināṃ pīḍāmupādānādamanyata ||

Verse 18

ततः सर्वे समेत्याथ ते नृपास्तं महामुनिम्। इदमूचुर्महाराज समवेक्ष्य परस्परम् ।।

tataḥ sarve sametyātha te nṛpāstaṃ mahāmunim| idamūcurmahārāja samavekṣya parasparam ||

Verse 19

अयं वै दानवो ब्रह्मन्निल्वलो वसुमान्भुवि। तमतिक्रम्य सर्वेऽद्यवयं चार्तामहे वसु ।। नौ आवाभ्याम् ।।

ayaṃ vai dānavo brahmannilvalo vasumānbhuvi| tamatikramya sarve'dyavayaṃ cārtāmahe vasu || nau āvābhyām ||

Verse 20

लोमश उवाच। तेषां तदासीदुचितमिल्वलस्यैव भिक्षणम्। ततस्ते सहिता राजन्निल्वलं समुपाद्रवन् ।।

lomaśa uvāca| teṣāṃ tadāsīducitamilvalasyaiva bhikṣaṇam| tataste sahitā rājannilvalaṃ samupādravan ||