Adhyaya 94

Verse 1

लोमशेन युधिष्ठिरंप्रत्यगस्त्यचरितकथनारम्भः ।। 1 ।। वातापील्वलवृत्तकधनम् ।। 2 ।। तथा लोपामुद्रोत्पत्तिप्रकारकथनम् ।। 3 ।। वैशंपायन उवाच। ततः संप्रस्थितो राजा कौन्तेयो भूरिदक्षिणः। अगस्त्याश्रममासाद्य दुर्जयायामुवास ह ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि चतुर्नवतितमोऽध्यायः ।। 94 ।।

lomaśena yudhiṣṭhiraṃpratyagastyacaritakathanārambhaḥ || 1 || vātāpīlvalavṛttakadhanam || 2 || tathā lopāmudrotpattiprakārakathanam || 3 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ saṃprasthito rājā kaunteyo bhūridakṣiṇaḥ| agastyāśramamāsādya durjayāyāmuvāsa ha || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi caturnavatitamo'dhyāyaḥ || 94 ||

Verse 2

तत्रैव लोमशं राजा पप्रच्छ वदतांवरः। अगस्त्येनेह वातापिः किमर्थमुपशामितः ।।

tatraiva lomaśaṃ rājā papraccha vadatāṃvaraḥ| agastyeneha vātāpiḥ kimarthamupaśāmitaḥ ||

Verse 3

आसीद्वा किंप्रभावश्च स दैत्यो मानवान्तकः। किमर्थं चोदितो मन्युरगस्त्यस्य महात्मनः ।।

āsīdvā kiṃprabhāvaśca sa daityo mānavāntakaḥ| kimarthaṃ codito manyuragastyasya mahātmanaḥ ||

Verse 4

लोमश उवाच। इल्वलो नाम दैतेय आसीत्कौरवनन्दना। मणिमत्यां पुरि पुरा वातापिस्तस्य चानुजः ।।

lomaśa uvāca| ilvalo nāma daiteya āsītkauravanandanā| maṇimatyāṃ puri purā vātāpistasya cānujaḥ ||

Verse 5

स ब्राह्मणं तपोयुक्तमुवाच दितिनन्दनः। पुत्रं मे भगवानेकमिन्द्रतुल्यं प्रयच्छतु ।।

sa brāhmaṇaṃ tapoyuktamuvāca ditinandanaḥ| putraṃ me bhagavānekamindratulyaṃ prayacchatu ||

Verse 6

तस्मै स ब्राह्मणो नादात्पुत्रं वासवसंमितम्। चुक्रोध सोऽसुरस्तस्य ब्राह्मणस्य ततो भृशम् ।। दुर्जयायां वातापिपुर्यां मणिमतीसंज्ञायाम् ।।

tasmai sa brāhmaṇo nādātputraṃ vāsavasaṃmitam| cukrodha so'surastasya brāhmaṇasya tato bhṛśam || durjayāyāṃ vātāpipuryāṃ maṇimatīsaṃjñāyām ||

Verse 7

तदाप्रभृतिराजेन्द्र इल्वलो ब्रह्महाऽसुरः। मन्युमान्भ्रातरं छागं मायावी ह्यकरोत्ततः ।।

tadāprabhṛtirājendra ilvalo brahmahā'suraḥ| manyumānbhrātaraṃ chāgaṃ māyāvī hyakarottataḥ ||

Verse 8

मेषरूपी च वातापिः कामरूप्यभवत्क्षणात्। संस्कृत्यतं भोजयति ततो विप्रं जिधांसति ।। नादात् न दत्तवान् ।।

meṣarūpī ca vātāpiḥ kāmarūpyabhavatkṣaṇāt| saṃskṛtyataṃ bhojayati tato vipraṃ jidhāṃsati || nādāt na dattavān ||

Verse 9

स चाह्वयति यं वाचा गतं वैवस्वतक्षयम्। स पुनर्देहमास्थाय जीवन्स्म प्रत्यदृश्यत ।। कामरूपी यथाकामं रूपाणि कर्तुं समर्थः। संस्कृत्य पक्त्वा ।।

sa cāhvayati yaṃ vācā gataṃ vaivasvatakṣayam| sa punardehamāsthāya jīvansma pratyadṛśyata || kāmarūpī yathākāmaṃ rūpāṇi kartuṃ samarthaḥ| saṃskṛtya paktvā ||

Verse 10

ततो वातापिमसुरं छागं कृत्वा सुसंस्कृतम्। तं ब्राह्मणं भोजयित्वा पुनरेव समाह्वयत् ।।

tato vātāpimasuraṃ chāgaṃ kṛtvā susaṃskṛtam| taṃ brāhmaṇaṃ bhojayitvā punareva samāhvayat ||

Verse 11

तामिल्वलेन महता स्वरेण गिरमीरिताम्। श्रुत्वाऽतिमायो बालवान्क्षिप्रं ब्राह्मणकण्टकः ।।

tāmilvalena mahatā svareṇa giramīritām| śrutvā'timāyo bālavānkṣipraṃ brāhmaṇakaṇṭakaḥ ||

Verse 12

तस्य पार्श्वं विनिर्भिद्य ब्राह्मणस्य महासुरः। वातापिः प्रहसन्राजन्निश्चक्राम विशांपते ।।

tasya pārśvaṃ vinirbhidya brāhmaṇasya mahāsuraḥ| vātāpiḥ prahasanrājanniścakrāma viśāṃpate ||

Verse 13

एवं स ब्राह्मणान्राजन्भोजयित्वा पुनःपुनः। हिंसयामायस दैतेय इल्वलो दुष्टचेतनः ।।

evaṃ sa brāhmaṇānrājanbhojayitvā punaḥpunaḥ| hiṃsayāmāyasa daiteya ilvalo duṣṭacetanaḥ ||

Verse 14

अगस्त्यश्चापि भगवानेतस्मिन्काल एव तु। पितॄन्ददर्श गर्ते वै लम्बमानानधोमुखान् ।।

agastyaścāpi bhagavānetasminkāla eva tu| pitṝndadarśa garte vai lambamānānadhomukhān ||

Verse 15

सोऽपृच्छल्लम्बमानांस्तान्भगवन्तश्च किंपराः। किंमर्थं वेह लम्बध्वे गर्ते यूयमधोमुखाः। संतानहेतोरिति ते प्रत्यूचुर्ब्रह्मवादिनः ।।

so'pṛcchallambamānāṃstānbhagavantaśca kiṃparāḥ| kiṃmarthaṃ veha lambadhve garte yūyamadhomukhāḥ| saṃtānahetoriti te pratyūcurbrahmavādinaḥ ||

Verse 16

ते तस्मै कथयामासुर्वयं ते पितरः स्वकाः। गर्तमेतमनुप्राप्ता लम्बामः प्रसवार्थिनः ।।

te tasmai kathayāmāsurvayaṃ te pitaraḥ svakāḥ| gartametamanuprāptā lambāmaḥ prasavārthinaḥ ||

Verse 17

यदि नो जनयेथास्त्वमगस्त्यापत्यमुत्तमम्। स्यान्नोस्मान्निरयान्मोक्षस्त्वं च पुत्राप्नुया गतिम् ।।

yadi no janayethāstvamagastyāpatyamuttamam| syānnosmānnirayānmokṣastvaṃ ca putrāpnuyā gatim ||

Verse 18

स तानुवाच तेजस्वी सत्यधर्मपरायणः। करिष्ये पितरः कामं व्येतु वो मानसो ज्वरः ।।

sa tānuvāca tejasvī satyadharmaparāyaṇaḥ| kariṣye pitaraḥ kāmaṃ vyetu vo mānaso jvaraḥ ||

Verse 19

ततः प्रसवसन्तानं चिन्तयन्भगवानृषिः। आत्मनः प्रसवस्यार्थे नापश्यत्सदृशीं स्त्रियम् ।। स च इल्वलश्च ।।

tataḥ prasavasantānaṃ cintayanbhagavānṛṣiḥ| ātmanaḥ prasavasyārthe nāpaśyatsadṛśīṃ striyam || sa ca ilvalaśca ||

Verse 20

स तस्य तस् सत्वस्य तत्तदङ्गमनुत्तमम्। संगृह्यतत्समैरङ्गैर्निर्ममे स्त्रियमुत्तमाम् ।। प्रसवसन्तानं संततेरविच्छेदम् ।।

sa tasya tas satvasya tattadaṅgamanuttamam| saṃgṛhyatatsamairaṅgairnirmame striyamuttamām || prasavasantānaṃ saṃtateravicchedam ||

Verse 21

स तां विदर्भराजाय पुत्रकामाय ताम्यते। निर्मितामात्मनोऽर्थाय मुनिः प्रादान्महातपाः ।।

sa tāṃ vidarbharājāya putrakāmāya tāmyate| nirmitāmātmano'rthāya muniḥ prādānmahātapāḥ ||

Verse 22

सा तत्र जज्ञे सुभगा विद्युत्सौदामनी यथा। विभ्राजमाना वपुषा व्यवर्धत शुभानना ।। तस्य तस्य सिंहमृगादेः अङ्गं कटिदृष्ठ्यादि। सर्वगुणवतीमित्यर्थः ।।

sā tatra jajñe subhagā vidyutsaudāmanī yathā| vibhrājamānā vapuṣā vyavardhata śubhānanā || tasya tasya siṃhamṛgādeḥ aṅgaṃ kaṭidṛṣṭhyādi| sarvaguṇavatīmityarthaḥ ||

Verse 23

जातमात्रां च तां दृष्ट्वा वैदर्भः पृथिवीपतिः। प्रहर्षेण द्विजातिभ्यो न्यवेदयत भारत ।।

jātamātrāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā vaidarbhaḥ pṛthivīpatiḥ| praharṣeṇa dvijātibhyo nyavedayata bhārata ||

Verse 24

अभ्यनन्दन्त तां सर्वे ब्राह्मणा वसुधाधिप। लोपामुद्रेति तस्याश्च चक्रिरे नाम ते द्विजाः ।। जज्ञे जाता। विद्युदिति विशेषणं द्युतिविशेषोपपादनार्थम् ।।

abhyanandanta tāṃ sarve brāhmaṇā vasudhādhipa| lopāmudreti tasyāśca cakrire nāma te dvijāḥ || jajñe jātā| vidyuditi viśeṣaṇaṃ dyutiviśeṣopapādanārtham ||

Verse 25

ववृधे सा महाराज बिभ्रती रूपमुत्तमम्। अप्स्विवोत्पलिनी शीघ्रमग्नेरिव शिखा शुभा ।।

vavṛdhe sā mahārāja bibhratī rūpamuttamam| apsvivotpalinī śīghramagneriva śikhā śubhā ||

Verse 26

तां यौवनस्थां राजेन्द्रशतं कन्याः स्वलंकृताः। दास्यः शतं च कल्याणीमुपातस्थुर्वशानुगाः ।। मुद्राणां तत्तन्मृगादिजातिगतानामसाधारणानां चिह्नानां कमनीयचक्षुष्ट्वानां लोपइव लोपस्तिरस्कारो यया सा लोपामुद्रा। आहिताग्न्यादिवत्पूर्वनिपातः। अन्येष्वपि दृश्यत इति दीर्घः ।।

tāṃ yauvanasthāṃ rājendraśataṃ kanyāḥ svalaṃkṛtāḥ| dāsyaḥ śataṃ ca kalyāṇīmupātasthurvaśānugāḥ || mudrāṇāṃ tattanmṛgādijātigatānāmasādhāraṇānāṃ cihnānāṃ kamanīyacakṣuṣṭvānāṃ lopaiva lopastiraskāro yayā sā lopāmudrā| āhitāgnyādivatpūrvanipātaḥ| anyeṣvapi dṛśyata iti dīrghaḥ ||

Verse 27

सा स्म दासीशतवृता मध्ये कन्याशतस्य च। आरस्ते तेजस्विनी कन्या रोहिणीव दिविप्रभा ।।

sā sma dāsīśatavṛtā madhye kanyāśatasya ca| āraste tejasvinī kanyā rohiṇīva diviprabhā ||

Verse 28

यौवनस्थामपि च तां शीलाचारसमन्विताम्। न वव्रे पुरुषः कश्चिद्भयात्तस्य महात्मनः ।।

yauvanasthāmapi ca tāṃ śīlācārasamanvitām| na vavre puruṣaḥ kaścidbhayāttasya mahātmanaḥ ||

Verse 29

सा तु सत्यवती कन्या रूपेणाप्सरसोप्यति। तोषयामास पितरं शीलेन स्वजनं तथा ।।

sā tu satyavatī kanyā rūpeṇāpsarasopyati| toṣayāmāsa pitaraṃ śīlena svajanaṃ tathā ||

Verse 30

वैदर्भी तु तथायुक्तां युवतीं प्रेक्ष्य वै पिता। मनसा चिन्तयामास कस्मै दद्यामिमांसुताम् ।।

vaidarbhī tu tathāyuktāṃ yuvatīṃ prekṣya vai pitā| manasā cintayāmāsa kasmai dadyāmimāṃsutām ||