Adhyaya 93

Verse 1

युधिष्ठिरादिभिः क्रमेण ब्रह्मसरस्तीर्थगमनम् ।। 1 ।। तत्रशमठेन युधिष्ठिरादीन्प्रति गययज्ञवर्णनम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। ने तथा सहिता वीरा वसन्तस्तत्रतत्र ह। क्रमेण पृथिवीपाल नैमिषारण्यमागताः ।।

yudhiṣṭhirādibhiḥ krameṇa brahmasarastīrthagamanam || 1 || tatraśamaṭhena yudhiṣṭhirādīnprati gayayajñavarṇanam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| ne tathā sahitā vīrā vasantastatratatra ha| krameṇa pṛthivīpāla naimiṣāraṇyamāgatāḥ ||

Verse 2

तत्स्तीर्थेषु पुण्येषु गोमत्याः पाण्डवा नृप। कृताभिषेकाः प्रददुर्गाश्च वित्तं च भारत ।।

tatstīrtheṣu puṇyeṣu gomatyāḥ pāṇḍavā nṛpa| kṛtābhiṣekāḥ pradadurgāśca vittaṃ ca bhārata ||

Verse 3

तत्र देवान्पितॄन्विप्रांस्तर्पयित्वा पुनःपुनः। कन्यातीर्थेऽश्वतीर्थे च गवां तीर्थे च भारत ।।

tatra devānpitṝnviprāṃstarpayitvā punaḥpunaḥ| kanyātīrthe'śvatīrthe ca gavāṃ tīrthe ca bhārata ||

Verse 4

कालकोट्यां विपप्रस्थे गिरावुष्य च कौरवाः। बाहुदायां महीपाल चक्रुः सर्वेऽभिषेचनम् ।।

kālakoṭyāṃ vipaprasthe girāvuṣya ca kauravāḥ| bāhudāyāṃ mahīpāla cakruḥ sarve'bhiṣecanam ||

Verse 5

प्रयागे देवयजने देवानां पृथिवीपते। ऊषुगप्लुत्य गात्राणि तपश्चातस्थुरुत्तमम् ।।

prayāge devayajane devānāṃ pṛthivīpate| ūṣugaplutya gātrāṇi tapaścātasthuruttamam ||

Verse 6

गङ्गायमुनयोश्चैव संगमे सत्यसंगराः। विपाप्मानो महात्मानो विप्रेभ्यः प्रददुर्वसु ।।

gaṅgāyamunayoścaiva saṃgame satyasaṃgarāḥ| vipāpmāno mahātmāno viprebhyaḥ pradadurvasu ||

Verse 7

तपस्विजनजुष्टां च ततो वेदीं प्रजापतेः। जग्मुः पाण्डुसुता राजन्ब्राह्मणैः सह भारत ।।

tapasvijanajuṣṭāṃ ca tato vedīṃ prajāpateḥ| jagmuḥ pāṇḍusutā rājanbrāhmaṇaiḥ saha bhārata ||

Verse 8

तत्र ते न्यवसन्वीरास्तपश्चातस्थुरुत्तमम्। संतर्पयन्तः सततं वन्येन हविषा द्विजान् ।।

tatra te nyavasanvīrāstapaścātasthuruttamam| saṃtarpayantaḥ satataṃ vanyena haviṣā dvijān ||

Verse 9

ततो महीधरं जग्मुर्धर्मज्ञेनाभिसत्कृतम्। राजर्षिणा पुण्यकृता गयेनानुपमद्युते ।।

tato mahīdharaṃ jagmurdharmajñenābhisatkṛtam| rājarṣiṇā puṇyakṛtā gayenānupamadyute ||

Verse 10

नगो गयशिरो यत्र पुण्या चैव महानदी। वानीरमालिनी रम्या नदी पुलिनशोभिता ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि त्रिनवतितमोऽध्यायः ।। 93 ।।

nago gayaśiro yatra puṇyā caiva mahānadī| vānīramālinī ramyā nadī pulinaśobhitā || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi trinavatitamo'dhyāyaḥ || 93 ||

Verse 11

दिव्यं पवित्रकूटं च पवित्रधरणीधरम्। ऋषिजुष्टं सुपुण्यं तत्तीर्थं ब्रह्मसरोतुलम् ।।

divyaṃ pavitrakūṭaṃ ca pavitradharaṇīdharam| ṛṣijuṣṭaṃ supuṇyaṃ tattīrthaṃ brahmasarotulam ||

Verse 12

अगस्त्यो भगवान्यत्र गतो वैवस्वतं प्रति। रउवास च स्वयं तत्र धर्मराजः सनातनः ।।

agastyo bhagavānyatra gato vaivasvataṃ prati| rauvāsa ca svayaṃ tatra dharmarājaḥ sanātanaḥ ||

Verse 13

सर्वासां सरितां चैव समुद्भेदो विशांपते। यत्रसंनिहितो नित्यं महादेवः पिनाकधृक् ।।

sarvāsāṃ saritāṃ caiva samudbhedo viśāṃpate| yatrasaṃnihito nityaṃ mahādevaḥ pinākadhṛk ||

Verse 14

परिपूर्णः परंज्योतिः परमात्मा सनातनः। ब्रह्मादिभिरुपास्योऽयं भगवान्परमेश्वरः ।।

paripūrṇaḥ paraṃjyotiḥ paramātmā sanātanaḥ| brahmādibhirupāsyo'yaṃ bhagavānparameśvaraḥ ||

Verse 15

तं प्रणम्य महादेवं चतुर्वर्गफलप्रदम्। रसिद्धिक्षेत्रमिदं मत्वासर्वेषांमोक्षकाङ्क्षिणाम् ।।

taṃ praṇamya mahādevaṃ caturvargaphalapradam| rasiddhikṣetramidaṃ matvāsarveṣāṃmokṣakāṅkṣiṇām ||

Verse 16

तत्र ते पाण्डवा वीराश्चातुर्मास्यैस्तदेजिरे। ऋषियज्ञेन महता यत्राक्षयवटो महान्। अक्षये देवयजने अक्षयं यत्रवै फलम् ।।

tatra te pāṇḍavā vīrāścāturmāsyaistadejire| ṛṣiyajñena mahatā yatrākṣayavaṭo mahān| akṣaye devayajane akṣayaṃ yatravai phalam ||

Verse 17

ये तु तत्रोपवासांस्तु चक्रुर्निश्चितमानसाः। ब्राह्मणास्तत्रशतशः समाजग्मुस्तपोधनाः ।।

ye tu tatropavāsāṃstu cakrurniścitamānasāḥ| brāhmaṇāstatraśataśaḥ samājagmustapodhanāḥ ||

Verse 18

चातुर्मास्येनायजन्त आर्षेण विधिना तदा। तत्र विद्यातपोवृद्धा ब्राह्मणा वेदपारगाः। कथां प्रचक्रिरे पुण्यां सदसिस्था महात्मनाम् ।।

cāturmāsyenāyajanta ārṣeṇa vidhinā tadā| tatra vidyātapovṛddhā brāhmaṇā vedapāragāḥ| kathāṃ pracakrire puṇyāṃ sadasisthā mahātmanām ||

Verse 19

तत्र विद्याव्रतस्नातः कौमारं व्रतमास्थितः। शमठोऽकथयद्राजन्नाधूर्तरजसं गयम् ।।

tatra vidyāvratasnātaḥ kaumāraṃ vratamāsthitaḥ| śamaṭho'kathayadrājannādhūrtarajasaṃ gayam ||

Verse 20

शमठ उवाच। आधूर्तरजसः पुत्रो गयो राजर्षिसत्तमः। पुण्यानि तस्य कर्माणि तानि मे शृणु भारत ।।

śamaṭha uvāca| ādhūrtarajasaḥ putro gayo rājarṣisattamaḥ| puṇyāni tasya karmāṇi tāni me śṛṇu bhārata ||

Verse 21

यस्य यज्ञो बभूवेह बह्वन्नो बहुदक्षिणः। यत्रान्नपर्वता राजञ्शतशोऽथ सहस्रशः ।।

yasya yajño babhūveha bahvanno bahudakṣiṇaḥ| yatrānnaparvatā rājañśataśo'tha sahasraśaḥ ||

Verse 22

घृतकुल्याश्च दध्नश्च नद्यो बहुशतास्तथा। व्यञ्‍जनानां प्रवाहाश्च महार्हाणां सहस्रशः ।।

ghṛtakulyāśca dadhnaśca nadyo bahuśatāstathā| vyañ‍janānāṃ pravāhāśca mahārhāṇāṃ sahasraśaḥ ||

Verse 23

अहन्यहनि चाप्येवं याचतां संप्रदीयते। अन्ये च ब्राह्मणा राजन्भुञ्जतेऽन्नं सुसंस्कृतम् ।।

ahanyahani cāpyevaṃ yācatāṃ saṃpradīyate| anye ca brāhmaṇā rājanbhuñjate'nnaṃ susaṃskṛtam ||

Verse 24

तत्र वै दक्षिणाकाले ब्रह्मघोषो दिवं गतः। न च प्रज्ञायते किंचिद्ब्रह्मशब्देन भारत ।। वानीरमालिनी वेत्रपङ्क्तियुक्ता। सरो गयशिरो यत्रेति क. ध. पाठः ।।

tatra vai dakṣiṇākāle brahmaghoṣo divaṃ gataḥ| na ca prajñāyate kiṃcidbrahmaśabdena bhārata || vānīramālinī vetrapaṅktiyuktā| saro gayaśiro yatreti ka. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 25

पुण्येन चरता राजन्भूर्दिशः खं नभस्तथा। आपूर्णमासीच्छब्देन तदप्यासीन्महाद्भुतम् ।।

puṇyena caratā rājanbhūrdiśaḥ khaṃ nabhastathā| āpūrṇamāsīcchabdena tadapyāsīnmahādbhutam ||

Verse 26

यत्रस्म गाथा गायन्ति मनुष्या मरतर्षभ। अन्नपानैः शुभैस्तृप्ता देशे देशे सुवर्चसः ।।

yatrasma gāthā gāyanti manuṣyā maratarṣabha| annapānaiḥ śubhaistṛptā deśe deśe suvarcasaḥ ||

Verse 27

गयस्य यज्ञे के त्वद्य प्राणिनो भोक्तुमीप्सवः। तत्र भोजनशिष्टस्य पर्वताः पञ्चविंशतिः ।।

gayasya yajñe ke tvadya prāṇino bhoktumīpsavaḥ| tatra bhojanaśiṣṭasya parvatāḥ pañcaviṃśatiḥ ||

Verse 28

न तत्पूर्वे जनाश्चक्रुर्न करिष्यन्ति चापरे। गयो यदकरोद्यज्ञे राजर्षिरमितद्युतिः ।।

na tatpūrve janāścakrurna kariṣyanti cāpare| gayo yadakarodyajñe rājarṣiramitadyutiḥ ||

Verse 29

कथं तु देवा हविषा गयेन परितर्पिताः। पुन शक्ष्यन्त्युपादातुमन्यैर्दत्तानि कानिचित् ।।

kathaṃ tu devā haviṣā gayena paritarpitāḥ| puna śakṣyantyupādātumanyairdattāni kānicit ||

Verse 30

सिकता वा यथा लोके यथा वा दिवि तारकाः। यथा वा वर्षतोधारा असंख्येयाः स्म केनचित्। तथा गणयितुं शक्या गययज्ञे न दक्षिणाः ।।

sikatā vā yathā loke yathā vā divi tārakāḥ| yathā vā varṣatodhārā asaṃkhyeyāḥ sma kenacit| tathā gaṇayituṃ śakyā gayayajñe na dakṣiṇāḥ ||

Verse 31

एवंविधाः सुबहवस्तस्य यज्ञा महीपतेः। बभूवुरस्य सरसः समीपे कुरुनन्दन ।।

evaṃvidhāḥ subahavastasya yajñā mahīpateḥ| babhūvurasya sarasaḥ samīpe kurunandana ||