Adhyaya 92

Verse 1

लोमशेन युधिष्ठिरंप्रति धर्माधर्मयोः समृद्धसमृद्धिलक्षणोदर्ककारणत्वाभिधानम् ।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच। न वै निर्गुणमात्मानं मन्ये देवर्षिसत्तम। तथाऽस्मि दुःखसंतप्तो यथा नान्यो महीपतिः ।।

lomaśena yudhiṣṭhiraṃprati dharmādharmayoḥ samṛddhasamṛddhilakṣaṇodarkakāraṇatvābhidhānam || 1 || yudhiṣṭhira uvāca| na vai nirguṇamātmānaṃ manye devarṣisattama| tathā'smi duḥkhasaṃtapto yathā nānyo mahīpatiḥ ||

Verse 2

परांश्च निर्गुणान्मन्ये न च ध्रमगतानपि। ते च लोमश लोकेऽस्मिन्नृध्यन्ते के न हेतुना ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि द्विनवतितमोऽध्यायः ।। 92 ।।

parāṃśca nirguṇānmanye na ca dhramagatānapi| te ca lomaśa loke'sminnṛdhyante ke na hetunā || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi dvinavatitamo'dhyāyaḥ || 92 ||

Verse 3

लोमश उवाच। नात्र दुःखं त्वया राजन्कार्यं पार्थ कथंचन। यदधर्मेण वर्धेयुरधर्मरुचयो जनाः ।।

lomaśa uvāca| nātra duḥkhaṃ tvayā rājankāryaṃ pārtha kathaṃcana| yadadharmeṇa vardheyuradharmarucayo janāḥ ||

Verse 4

वर्धत्यधर्मेण नरस्ततो भद्राणि पश्यति। ततः सपत्नाञ्जयति समूलस्तु विनश्यति ।।

vardhatyadharmeṇa narastato bhadrāṇi paśyati| tataḥ sapatnāñjayati samūlastu vinaśyati ||

Verse 5

यत्र धर्मेण वर्धन्ते राजानो राजसत्तम। सर्वान्सपत्नान्वाधन्ते राज्यं चैषां विवर्धते ।।

yatra dharmeṇa vardhante rājāno rājasattama| sarvānsapatnānvādhante rājyaṃ caiṣāṃ vivardhate ||

Verse 6

मया हि दृष्टा दैतेया दानवाश्च महीपते। वर्धमाना ह्यधर्मेण क्षयं चोपगताः पुनः ।।

mayā hi dṛṣṭā daiteyā dānavāśca mahīpate| vardhamānā hyadharmeṇa kṣayaṃ copagatāḥ punaḥ ||

Verse 7

पुरा देवयुगे चैव दृष्टं सर्वं मया विभो। अरोचयन्सुरा धर्मं धर्मं तत्यजिरेऽसुराः ।।

purā devayuge caiva dṛṣṭaṃ sarvaṃ mayā vibho| arocayansurā dharmaṃ dharmaṃ tatyajire'surāḥ ||

Verse 8

तीर्तानि देवा विविशुर्नाविशन्भारतासुराः। तानधर्मकृतो दर्पः पूर्वमेव समाविशत् ।। परान् शत्रून् ।।

tīrtāni devā viviśurnāviśanbhāratāsurāḥ| tānadharmakṛto darpaḥ pūrvameva samāviśat || parān śatrūn ||

Verse 9

दर्पान्मानः समभवन्मानात्क्रोधो व्यजायत। क्रोधादहीस्ततोऽलञ्जा वृत्तं तेषां ततोऽनशत् ।। विविशुः स्नानार्थमिति शेषः ।।

darpānmānaḥ samabhavanmānātkrodho vyajāyata| krodhādahīstato'lañjā vṛttaṃ teṣāṃ tato'naśat || viviśuḥ snānārthamiti śeṣaḥ ||

Verse 10

तानलज्जान्गतश्रीकान्हीनवृत्तान्वृथाव्रतान्। क्षमा लक्ष्मीः स्वधर्मश्च नचिरात्प्रजहुस्ततः ।। अह्नीः अकार्ये प्रवृत्तिः। ततः अलज्जा लज्जा निन्द्यतादोषाद्भयं तस्य नाशः ।

tānalajjāngataśrīkānhīnavṛttānvṛthāvratān| kṣamā lakṣmīḥ svadharmaśca nacirātprajahustataḥ || ahnīḥ akārye pravṛttiḥ| tataḥ alajjā lajjā nindyatādoṣādbhayaṃ tasya nāśaḥ |

Verse 11

लक्ष्मीस्तु देवानगमदलक्ष्मीरसुरान्नृप ।।

lakṣmīstu devānagamadalakṣmīrasurānnṛpa ||

Verse 12

तानलक्ष्मीसमाविष्टान्दर्पोपहतचेतसः। दैतेयान्दानवांश्चैव कलिरप्याविशत्ततः ।।

tānalakṣmīsamāviṣṭāndarpopahatacetasaḥ| daiteyāndānavāṃścaiva kalirapyāviśattataḥ ||

Verse 13

तानलक्ष्मीसमाविष्टान्दानवान्कलिनाहतान्। दर्पाभिभूतान्कौन्तेय क्रियाहीनानचेतसः ।। मानाभिभूतानचिराद्विनाशः समपद्यत ।।

tānalakṣmīsamāviṣṭāndānavānkalināhatān| darpābhibhūtānkaunteya kriyāhīnānacetasaḥ || mānābhibhūtānacirādvināśaḥ samapadyata ||

Verse 14

निर्यशस्कास्तथा दैत्याः कृत्स्नशो विलयं गताः। अधर्मरुचयोराजन्नलक्ष्म्या समधिष्ठिताः ।।

niryaśaskāstathā daityāḥ kṛtsnaśo vilayaṃ gatāḥ| adharmarucayorājannalakṣmyā samadhiṣṭhitāḥ ||

Verse 15

देवास्तु सागरांश्चैव सरितश्च सरांसि च। अभ्यगच्छन्धर्मशीलाः पुण्यान्यावतनानि च ।।

devāstu sāgarāṃścaiva saritaśca sarāṃsi ca| abhyagacchandharmaśīlāḥ puṇyānyāvatanāni ca ||

Verse 16

तपोभिः क्रतुभिर्दानैराशीर्वादैश्च पाण्डव। प्रजहुः सर्वपापानि श्रेयश्च प्रतिपेदिरे ।।

tapobhiḥ kratubhirdānairāśīrvādaiśca pāṇḍava| prajahuḥ sarvapāpāni śreyaśca pratipedire ||

Verse 17

एवमादानवन्तश् निरादानाश्च सर्वशः। तीर्थान्यगच्छन्विबुधास्तेनापुर्भूतिमुत्तमाम् ।। नचिरात् शीघ्रमेव ।।

evamādānavantaś nirādānāśca sarvaśaḥ| tīrthānyagacchanvibudhāstenāpurbhūtimuttamām || nacirāt śīghrameva ||

Verse 18

तथा त्वमपि राजेन्द्र स्नात्वा तीर्थेषु सानुजः। पुनर्वेत्स्वसि तां लक्ष्मीमेष पन्थाः सनातनः ।। आदानवन्तः आर्जवादिनियमग्रहणवन्तः। निरादानाः अप्रतिबद्धाः। सर्वशः देवादिभिरपि। एवं हि दानवन्तश्च क्रियावन्तश्च सर्वशः इति ध. पाठः ।।

tathā tvamapi rājendra snātvā tīrtheṣu sānujaḥ| punarvetsvasi tāṃ lakṣmīmeṣa panthāḥ sanātanaḥ || ādānavantaḥ ārjavādiniyamagrahaṇavantaḥ| nirādānāḥ apratibaddhāḥ| sarvaśaḥ devādibhirapi| evaṃ hi dānavantaśca kriyāvantaśca sarvaśaḥ iti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 19

यथैव हि नृगो राजा शिविरौशीनरो यथा। भगीरयो वसुमना गयः पूरुः पुरूरवाः ।।

yathaiva hi nṛgo rājā śivirauśīnaro yathā| bhagīrayo vasumanā gayaḥ pūruḥ purūravāḥ ||

Verse 20

चरमाणास्तपो नित्यंस्पर्शनादम्भसश्च ते। तीर्थामिगमनात्पूता दर्शनाच्च महात्मनाम् ।।

caramāṇāstapo nityaṃsparśanādambhasaśca te| tīrthāmigamanātpūtā darśanācca mahātmanām ||

Verse 21

अलभन्त यशः पुण्यं धनानि च विशांपते। तथा त्वमपि राजेन्द्र लब्ध्वा सुविपुलां श्रियम् ।।

alabhanta yaśaḥ puṇyaṃ dhanāni ca viśāṃpate| tathā tvamapi rājendra labdhvā suvipulāṃ śriyam ||

Verse 22

यथा चेक्ष्वाकुरभवत्सपुत्रजनबान्धवः। मुचुकुन्दोऽथ मांधाता मरुत्तश्च महीपतिः ।।

yathā cekṣvākurabhavatsaputrajanabāndhavaḥ| mucukundo'tha māṃdhātā maruttaśca mahīpatiḥ ||

Verse 23

कीर्तिं पुण्यामविन्दन्त यथा देवास्तपोबलात्। देवर्षयश्च कार्त्स्न्येन तथा त्वमपि वेत्स्यसि ।।

kīrtiṃ puṇyāmavindanta yathā devāstapobalāt| devarṣayaśca kārtsnyena tathā tvamapi vetsyasi ||

Verse 24

धार्तराष्ट्रास्त्वधर्मेण मोहिन च वशीकृताः। नचिराद्वै विनङ्क्ष्यन्ति दैत्या इव न संशयः ।। वेत्स्यसिलप्स्यसे ।।

dhārtarāṣṭrāstvadharmeṇa mohina ca vaśīkṛtāḥ| nacirādvai vinaṅkṣyanti daityā iva na saṃśayaḥ || vetsyasilapsyase ||