Adhyaya 91

Verse 1

युधिष्ठिरेण लोमशादिभिः सह तीर्थसेवनाय प्रस्थानम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। ततः प्रयान्तं कौन्तेयं ब्राह्मणा वनवासिनः। अभिगम्य तदा राजन्निदं वचनमब्रुवन् ।।

yudhiṣṭhireṇa lomaśādibhiḥ saha tīrthasevanāya prasthānam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| tataḥ prayāntaṃ kaunteyaṃ brāhmaṇā vanavāsinaḥ| abhigamya tadā rājannidaṃ vacanamabruvan ||

Verse 2

राजंस्तीर्थानि गन्तासि पुण्यानि भ्रातृभिः सह। देवर्षिणा च सहितो लोमशेन महात्मना ।।

rājaṃstīrthāni gantāsi puṇyāni bhrātṛbhiḥ saha| devarṣiṇā ca sahito lomaśena mahātmanā ||

Verse 3

अस्मानपि महाराज नेतुमर्हसि पाण्डव। अस्माभिर्हि न शक्यानि त्वदृते तानि कौरव ।।

asmānapi mahārāja netumarhasi pāṇḍava| asmābhirhi na śakyāni tvadṛte tāni kaurava ||

Verse 4

श्वापरदैरुपसृष्टानि दुर्गाणि विषमाणि च। अगम्यानि नरैरल्पैस्तीर्थानि मनुजेश्वर ।।

śvāparadairupasṛṣṭāni durgāṇi viṣamāṇi ca| agamyāni narairalpaistīrthāni manujeśvara ||

Verse 5

भवतो भ्रातरः शूरा धनुर्धरवराः सदा। भवद्भिः पालिताः शूरैर्गच्छामो वयमप्युत ।।

bhavato bhrātaraḥ śūrā dhanurdharavarāḥ sadā| bhavadbhiḥ pālitāḥ śūrairgacchāmo vayamapyuta ||

Verse 6

भवत्प्रसादाद्धि वयं प्राप्नुयामः सुखं फलम्। तीर्थानां पृथिवीपाल वनानां च विशांपते ।।

bhavatprasādāddhi vayaṃ prāpnuyāmaḥ sukhaṃ phalam| tīrthānāṃ pṛthivīpāla vanānāṃ ca viśāṃpate ||

Verse 7

तव वीर्यपरित्राताः शुद्धास्तीर्थपरिप्लताः। भवेम धूतपाप्मानस्तीर्थसंदर्शनान्नृप ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि एकनवतितमोऽध्यायः ।। 91 ।।

tava vīryaparitrātāḥ śuddhāstīrthapariplatāḥ| bhavema dhūtapāpmānastīrthasaṃdarśanānnṛpa || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi ekanavatitamo'dhyāyaḥ || 91 ||

Verse 8

भवानपि नरेन्द्रस्य कार्तवीर्यस्य भारत। अष्टकस्य च राजर्षेर्लोमपादस् चैव ह ।।

bhavānapi narendrasya kārtavīryasya bhārata| aṣṭakasya ca rājarṣerlomapādas caiva ha ||

Verse 9

भरतस्य च वीरस्य सार्वभौमस्य पार्तिव। ध्रुवं प्राप्स्यति दुष्प्रापाँल्लोकांस्तीर्थपरिप्लुतः ।।

bharatasya ca vīrasya sārvabhaumasya pārtiva| dhruvaṃ prāpsyati duṣprāpā~llokāṃstīrthapariplutaḥ ||

Verse 10

प्रभासादीनि तीर्थानि महेन्द्रादींश्च पर्वतान्। गङ्गाद्याः सरितश्चैव प्लक्षादींश्च पर्वतान् ।।

prabhāsādīni tīrthāni mahendrādīṃśca parvatān| gaṅgādyāḥ saritaścaiva plakṣādīṃśca parvatān ||

Verse 11

त्वया सह महीपाल द्रष्टुमिच्छामहे वयम्। भवद्भिः पालिताः शूरैस्तीर्थान्यायतनानि च ।।

tvayā saha mahīpāla draṣṭumicchāmahe vayam| bhavadbhiḥ pālitāḥ śūraistīrthānyāyatanāni ca ||

Verse 12

यदि ते ब्राह्मणेष्वस्ति काचित्प्रीतिर्जनाधिप। कुरुक्षिप्रं वचोऽस्माकं ततः श्रेयोऽभिपत्स्यसे ।।

yadi te brāhmaṇeṣvasti kācitprītirjanādhipa| kurukṣipraṃ vaco'smākaṃ tataḥ śreyo'bhipatsyase ||

Verse 13

तीर्तानि हि महाबाहो तपोविघ्नकरैः सदा। अनुकीर्णानि रक्षोभिस्तेभ्यो नस्त्रातुमर्हसि ।। तीर्थसंस्पर्शनान्नृपेति क. पाठः ।।

tīrtāni hi mahābāho tapovighnakaraiḥ sadā| anukīrṇāni rakṣobhistebhyo nastrātumarhasi || tīrthasaṃsparśanānnṛpeti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 14

तीर्थान्युक्तानि धौम्येन नारदेन च धीमता। यान्युवाच च देवर्षिर्लोमशः सुमहातपाः ।।

tīrthānyuktāni dhaumyena nāradena ca dhīmatā| yānyuvāca ca devarṣirlomaśaḥ sumahātapāḥ ||

Verse 15

विधिवत्तानि सर्वाणि पर्यटस्व नराधिप। धूतपाप्मा सहास्माभिर्लोमशेनाबिपालितः ।।

vidhivattāni sarvāṇi paryaṭasva narādhipa| dhūtapāpmā sahāsmābhirlomaśenābipālitaḥ ||

Verse 16

स राजा पूज्यमानस्तैर्हर्षादश्रुपरिप्लुतः। भीमसेनादिभिर्वीरैर्भ्रातृभिः परिवारितः ।।

sa rājā pūjyamānastairharṣādaśrupariplutaḥ| bhīmasenādibhirvīrairbhrātṛbhiḥ parivāritaḥ ||

Verse 17

बाढमित्यब्रवीत्सर्वांस्तानृषीन्पाण्डवर्षभः। लोमशं समनुज्ञाप्य धौम्यं चैव पुरोहितम् ।।

bāḍhamityabravītsarvāṃstānṛṣīnpāṇḍavarṣabhaḥ| lomaśaṃ samanujñāpya dhaumyaṃ caiva purohitam ||

Verse 18

ततः स पाण्डवश्रेष्ठो भ्रातृभिः सहितो वशी। द्रौपद्या चानवद्याङ्ग्या गमनाय मनो दधे ।।

tataḥ sa pāṇḍavaśreṣṭho bhrātṛbhiḥ sahito vaśī| draupadyā cānavadyāṅgyā gamanāya mano dadhe ||

Verse 19

अथ व्यासो महाभागस्तथा पर्वतनारदौ। दाम्यके पाण्डवंद्रष्टुं समाजग्मुर्मनीषिणः ।।

atha vyāso mahābhāgastathā parvatanāradau| dāmyake pāṇḍavaṃdraṣṭuṃ samājagmurmanīṣiṇaḥ ||

Verse 20

तेषां युधिष्ठिरो राजा पूजां चक्रे यथाविधि। सत्कृतास्ते महाभागा युधिष्ठिरमथाब्रुवन् ।।

teṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā pūjāṃ cakre yathāvidhi| satkṛtāste mahābhāgā yudhiṣṭhiramathābruvan ||

Verse 21

युधिष्ठिरयमौ भीम मनसा कुरुतार्जवम्। मनसा कृतशौचा वै शद्धास्तीर्थानि यास्यथ ।। अनुकीर्णानि व्याप्तानि। नोऽस्मान् ।।

yudhiṣṭhirayamau bhīma manasā kurutārjavam| manasā kṛtaśaucā vai śaddhāstīrthāni yāsyatha || anukīrṇāni vyāptāni| no'smān ||

Verse 22

शरीरनियमं प्राहुर्ब्राह्मणा मानुषं व्रतम्। मनोविशुद्धां बुद्धिं च दैवमाहुर्व्रतं द्विजाः ।।

śarīraniyamaṃ prāhurbrāhmaṇā mānuṣaṃ vratam| manoviśuddhāṃ buddhiṃ ca daivamāhurvrataṃ dvijāḥ ||

Verse 23

मनो ह्यदुष्टं शौचाय पर्याप्तं वै नराधिप। मैत्रीं बुद्धिं समास्थाय शुद्धास्तीर्थानि गच्छत ।। आर्जवमृजुबुद्धिं श्रद्धामित्यर्थः ।।

mano hyaduṣṭaṃ śaucāya paryāptaṃ vai narādhipa| maitrīṃ buddhiṃ samāsthāya śuddhāstīrthāni gacchata || ārjavamṛjubuddhiṃ śraddhāmityarthaḥ ||

Verse 24

ते यूयं मानसैः शुद्धाः शरीरनियमव्रतैः। दैवं व्रतं समास्थाय यथोक्तं फलमाप्स्यथ ।। मनो ह्यदुष्टं शूराणामिति क. पाठः ।।

te yūyaṃ mānasaiḥ śuddhāḥ śarīraniyamavrataiḥ| daivaṃ vrataṃ samāsthāya yathoktaṃ phalamāpsyatha || mano hyaduṣṭaṃ śūrāṇāmiti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 25

ते तथेति प्रतिज्ञाय कृष्णया सह पाण्डवाः। कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे मुनिभिर्देवमानुषैः ।।

te tatheti pratijñāya kṛṣṇayā saha pāṇḍavāḥ| kṛtasvastyayanāḥ sarve munibhirdevamānuṣaiḥ ||

Verse 26

लोमशस्योपसंगृह्य पादौ द्वैपायनस् च। नारदस्य च राजेन्द्र देवर्षेः पर्वतस्य च ।।

lomaśasyopasaṃgṛhya pādau dvaipāyanas ca| nāradasya ca rājendra devarṣeḥ parvatasya ca ||

Verse 27

धौम्येन सहिता वीरास्तथा तैर्वनवासिभिः। मार्गशीर्ष्यामतीतायां पुष्येण प्रययुस्ततः ।।

dhaumyena sahitā vīrāstathā tairvanavāsibhiḥ| mārgaśīrṣyāmatītāyāṃ puṣyeṇa prayayustataḥ ||

Verse 28

कठिनानि समादाय चीराजिनजटाधराः। अभेद्यैः कवचैर्युक्तास्तीर्थान्यन्वचरंस्ततः ।। फलमाप्नुतेति क. पाठः ।।

kaṭhināni samādāya cīrājinajaṭādharāḥ| abhedyaiḥ kavacairyuktāstīrthānyanvacaraṃstataḥ || phalamāpnuteti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 29

इन्द्रसेनादिभिर्भृत्यै रथैः परिचतुर्दशैः। महानसव्यापृतैश्च तथाऽन्यैः परिचारकैः ।। कठिनानि करण्डानि ।।

indrasenādibhirbhṛtyai rathaiḥ paricaturdaśaiḥ| mahānasavyāpṛtaiśca tathā'nyaiḥ paricārakaiḥ || kaṭhināni karaṇḍāni ||

Verse 30

सायुधा बद्धनिस्त्रिंशास्तूणवन्तः समार्गणाः। प्राङ्युखाः प्रययुर्वीराः पाण्डवा जनमेजय ।।

sāyudhā baddhanistriṃśāstūṇavantaḥ samārgaṇāḥ| prāṅyukhāḥ prayayurvīrāḥ pāṇḍavā janamejaya ||