Adhyaya 90

Verse 1

लोमशेन युधिष्ठिरंप्रति स्वसाहित्येन तीर्थयात्राविधायकपार्थवचननिवेदनम् ।। 1 ।। युधिष्ठिरेण लोमशाशयाऽधिक परिजनविसर्जनम् ।। 2 ।। लोमश उवाच। धनंजयेन चाप्युक्तं यत्तच्छृणु युधिष्ठिर। युधिष्ठिरं भ्रातरं मे योजयेर्धर्म्यया धिया ।।

lomaśena yudhiṣṭhiraṃprati svasāhityena tīrthayātrāvidhāyakapārthavacananivedanam || 1 || yudhiṣṭhireṇa lomaśāśayā'dhika parijanavisarjanam || 2 || lomaśa uvāca| dhanaṃjayena cāpyuktaṃ yattacchṛṇu yudhiṣṭhira| yudhiṣṭhiraṃ bhrātaraṃ me yojayerdharmyayā dhiyā ||

Verse 2

त्वं हि धर्मान्परान्वेत्थ तपांसि च तपोधन। श्रीमतां चापि जानासि धर्मं राज्ञां सनातनम् ।।

tvaṃ hi dharmānparānvettha tapāṃsi ca tapodhana| śrīmatāṃ cāpi jānāsi dharmaṃ rājñāṃ sanātanam ||

Verse 3

स भवान्परमं वेद रपावनं पुरुषं प्रति। तेन संयोजयेथास्त्वं तीर्थपुण्येन पाण्डवान् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि नवतितमोऽध्यायः ।। 90 ।।

sa bhavānparamaṃ veda rapāvanaṃ puruṣaṃ prati| tena saṃyojayethāstvaṃ tīrthapuṇyena pāṇḍavān || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi navatitamo'dhyāyaḥ || 90 ||

Verse 4

यथा तीर्थानि गच्छेत गाश्च दद्यात्स पार्थिवः। तथा सर्वात्मना कार्यमिति मामर्जुनोऽब्रवीत् ।।

yathā tīrthāni gaccheta gāśca dadyātsa pārthivaḥ| tathā sarvātmanā kāryamiti māmarjuno'bravīt ||

Verse 5

भवता चानुगुप्तोऽसौ चरेत्तीर्थानि सर्वशः। रक्षोभ्यो रक्षितव्यश्च दुर्गेषु विषमेषु च ।।

bhavatā cānugupto'sau carettīrthāni sarvaśaḥ| rakṣobhyo rakṣitavyaśca durgeṣu viṣameṣu ca ||

Verse 6

दधीच इव देवेन्द्रं यथा चाप्यङ्गिरा रविम्। तथा रक्षस्व कौन्तेयान्राक्षसेभ्यो द्विजोत्तम ।।

dadhīca iva devendraṃ yathā cāpyaṅgirā ravim| tathā rakṣasva kaunteyānrākṣasebhyo dvijottama ||

Verse 7

यातुधाना हि बहवो राक्षसाः पर्वतोपमाः। त्वयाऽभिगुप्तान्कौन्तेयान्न विवर्तेयुरन्तिकम् ।।

yātudhānā hi bahavo rākṣasāḥ parvatopamāḥ| tvayā'bhiguptānkaunteyānna vivarteyurantikam ||

Verse 8

सोऽहमिन्द्रस्य वचनान्नियोगादर्जुनस्य च। रक्षमाणो भयेभ्यस्त्वां चरिष्यामि त्वा सह ।।

so'hamindrasya vacanānniyogādarjunasya ca| rakṣamāṇo bhayebhyastvāṃ cariṣyāmi tvā saha ||

Verse 9

द्विस्तीर्थानि मया पूर्वं दृष्टानि कुरुनन्दन। इदं तृतीयं द्रक्ष्यामि तान्येव भवता सह ।। पुरुषप्रति पुरुषस्येत्यर्थः ।।

dvistīrthāni mayā pūrvaṃ dṛṣṭāni kurunandana| idaṃ tṛtīyaṃ drakṣyāmi tānyeva bhavatā saha || puruṣaprati puruṣasyetyarthaḥ ||

Verse 10

इयं राजर्षिभिर्याता पुण्यकृद्भिर्युधिष्ठिर। मन्वादिभिर्महाराज तीर्थयात्रा भयापहा ।। द्विः द्विवारम्। तृतीयं तृतीयवारम् ।।

iyaṃ rājarṣibhiryātā puṇyakṛdbhiryudhiṣṭhira| manvādibhirmahārāja tīrthayātrā bhayāpahā || dviḥ dvivāram| tṛtīyaṃ tṛtīyavāram ||

Verse 11

नानृजुर्नाकृतात्मा च नाविद्यो न च पापकृत्। स्नाति तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्नरः ।। तीर्तयात्रा शुभावहेति क ध. पाठः ।।

nānṛjurnākṛtātmā ca nāvidyo na ca pāpakṛt| snāti tīrtheṣu kauravya na ca vakramatirnaraḥ || tīrtayātrā śubhāvaheti ka dha. pāṭhaḥ ||

Verse 12

त्वं तु धर्ममतिर्नित्यं धर्मज्ञः सत्यसंगरः। विमुक्तः सर्वपापेभ्यो भूय एव भविष्यसि ।।

tvaṃ tu dharmamatirnityaṃ dharmajñaḥ satyasaṃgaraḥ| vimuktaḥ sarvapāpebhyo bhūya eva bhaviṣyasi ||

Verse 13

यथा भगीरथो राजा राजानश्च गयादयः। यथा ययातिः कौन्तेय तथा त्वमपि पाण्डव ।।

yathā bhagīratho rājā rājānaśca gayādayaḥ| yathā yayātiḥ kaunteya tathā tvamapi pāṇḍava ||

Verse 14

युधिष्ठिर उवाच। न हर्षात्संप्रपश्यामि वाक्यस्यास्योत्तरं क्वचित्। यन्मां स्मरति देवेशः किं नामाभ्यधिकं ततः ।।

yudhiṣṭhira uvāca| na harṣātsaṃprapaśyāmi vākyasyāsyottaraṃ kvacit| yanmāṃ smarati deveśaḥ kiṃ nāmābhyadhikaṃ tataḥ ||

Verse 15

भवता संगमो यस् भ्राता चैव धनंजयः। वासवः स्मरते यस् को नामाभ्यधिकस्ततः ।।

bhavatā saṃgamo yas bhrātā caiva dhanaṃjayaḥ| vāsavaḥ smarate yas ko nāmābhyadhikastataḥ ||

Verse 16

यच्च मां भगवानाह तीर्थानां गमनं प्रति। धौम्यस्य वचनादेषा बुद्धिः पूर्वं कृतैव मे ।।

yacca māṃ bhagavānāha tīrthānāṃ gamanaṃ prati| dhaumyasya vacanādeṣā buddhiḥ pūrvaṃ kṛtaiva me ||

Verse 17

तद्यदा मन्यसे ब्रह्मन्गमनं तीर्तदर्शने। तदैव गन्तास्मि तीर्तान्येष मे निश्चयः परः ।।

tadyadā manyase brahmangamanaṃ tīrtadarśane| tadaiva gantāsmi tīrtānyeṣa me niścayaḥ paraḥ ||

Verse 18

वैशंपायन उवाच। गमने कृतबुद्धिं तं पाण्डवं लोमशोऽब्रवीत्। लघुर्भव महाराज लघुः स्वैरं गमिष्यसि ।। नानृती नाकृतात्मा चेति क. ध. पाठः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| gamane kṛtabuddhiṃ taṃ pāṇḍavaṃ lomaśo'bravīt| laghurbhava mahārāja laghuḥ svairaṃ gamiṣyasi || nānṛtī nākṛtātmā ceti ka. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 19

युधिष्ठिर उवाच। भिक्षाभुजो निवर्तन्तां ब्राह्मणा यतयश्च ये ।।

yudhiṣṭhira uvāca| bhikṣābhujo nivartantāṃ brāhmaṇā yatayaśca ye ||

Verse 20

क्षुत्तृडध्वश्रमायासशीतार्तिमसहिष्णवः। ते सर्वे विनिवर्तन्तां ये च मृष्टभुजो द्विजाः ।।

kṣuttṛḍadhvaśramāyāsaśītārtimasahiṣṇavaḥ| te sarve vinivartantāṃ ye ca mṛṣṭabhujo dvijāḥ ||

Verse 21

पक्वान्नलेह्यपानानां मांसानां च विकल्पकाः। तेऽपि सर्वे निवर्तन्तां ये च सूदानुयायिनः। मया यथोचिताऽऽजीव्यौः संविभक्ताश्च वृत्तिभिः ।। लघुरल्पपरिवारः ।।

pakvānnalehyapānānāṃ māṃsānāṃ ca vikalpakāḥ| te'pi sarve nivartantāṃ ye ca sūdānuyāyinaḥ| mayā yathocitā''jīvyauḥ saṃvibhaktāśca vṛttibhiḥ || laghuralpaparivāraḥ ||

Verse 22

ये चाप्यनुगताः पौरा राजभक्तिपुरःसराः। धृतराष्ट्रं महाराजमभिगच्छन्तु ते च वै। स दास्यति यथाकालमुचिता यस्य या भृतिः ।।

ye cāpyanugatāḥ paurā rājabhaktipuraḥsarāḥ| dhṛtarāṣṭraṃ mahārājamabhigacchantu te ca vai| sa dāsyati yathākālamucitā yasya yā bhṛtiḥ ||

Verse 23

स चेद्यथोचितां वृत्तिं न दद्यान्मनुजेश्वरः। अस्मत्प्रियहितार्थायपाञ्चाल्यो वः प्रदास्यति ।। विकल्पकाः मृष्टामृष्टविभाजकाः। आजीव्यैर्भृत्यादिभिः। वृत्तिभिर्जीवनहेतुभिरन्नादिभिः ।।

sa cedyathocitāṃ vṛttiṃ na dadyānmanujeśvaraḥ| asmatpriyahitārthāyapāñcālyo vaḥ pradāsyati || vikalpakāḥ mṛṣṭāmṛṣṭavibhājakāḥ| ājīvyairbhṛtyādibhiḥ| vṛttibhirjīvanahetubhirannādibhiḥ ||

Verse 24

वैशंपायन उवाच। ततो भूयिष्ठशः पौरा गुरौ भारे समाहिते। विप्राश्च यतयो मुख्या जग्मुर्नागपुरं प्रति ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato bhūyiṣṭhaśaḥ paurā gurau bhāre samāhite| viprāśca yatayo mukhyā jagmurnāgapuraṃ prati ||

Verse 25

तान्सर्वान्धर्मराजस्य प्रेम्णा राजाऽम्बिकासुतः। प्रतिजग्राह विधिवद्धनैश्च समतर्पयत् ।।

tānsarvāndharmarājasya premṇā rājā'mbikāsutaḥ| pratijagrāha vidhivaddhanaiśca samatarpayat ||

Verse 26

ततः कुन्तीसुतो राजा लघुभिर्ब्राह्मणैः सह। लोमशेन च सुप्रीतस्त्रिरात्रं काम्यकेऽवसत् ।।

tataḥ kuntīsuto rājā laghubhirbrāhmaṇaiḥ saha| lomaśena ca suprītastrirātraṃ kāmyake'vasat ||