Adhyaya 9

Verse 1

व्यासेन धृतराष्ट्रंप्रति पुत्रस्नेहस्य दुस्त्यजत्वे दृष्टान्तत्वेन सुरभ्युपाख्यानाख्यानपूर्वकं कौरवाणां जीवितस्य पाण्डवैः सह शमाधीनत्वाभिधानम् ।। 1 ।। धृतराष्ट्र उवाच।। भगवन्नाहमप्येतद्रोचये द्यूतसंस्तवम् । मन्ये तद्विधिनाक्रम्य कारितोऽस्मीति वै मुने ।।१।। नैतद्रोचयते भीष्मो न द्रोणो विदुरो न च । गान्धारी नेच्छति द्यूतं तच्च मोहात्प्रवर्तितम् ।।२।। परित्यक्तुं न शक्नोमि दुर्योधनमचेतनम् । पुत्रस्नेहेन भगवञ्जानन्नपि यतव्रत ।।३।। व्यास उवाच।। वैचित्रवीर्य नृपते सत्यमाह यथा भवान् । दृढं वेद्मि परं पुत्रं परं पुत्रान्न विद्यते ।।४।। इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातेन सुरभ्या प्रतिबोधितः । अन्यैः समृद्धैरप्यर्थैर्न सुताद्विद्यते परम् ।।५।। अत्र ते वर्तयिष्यामि महदाख्यानमुत्तमम् । सुरभ्याश्चैव संवादमिन्द्रस्य च विशां पते ।।६।। त्रिविष्टपगता राजन्सुरभिः प्रारुदत्किल । गवां मात पुरा तात तामिन्द्रोऽन्वकृपायत ।।७।। इन्द्र उवाच।। किमिदं रोदिषि शुभे कच्चित्क्षेमं दिवौकसाम् । मानुषेष्वथ वा गोषु नैतदल्पं भविष्यति ।।८।। सुरभिरुवाच।। विनिपातो न वः कश्चिद्दृश्यते त्रिदशाधिप । अहं तु पुत्रं शोचामि तेन रोदिमि कौशिक ।।९।। पश्यैनं कर्षकं रौद्रं दुर्बलं मम पुत्रकम् । प्रतोदेनाभिनिघ्नन्तं लाङ्गलेन निपीडितम् ।।१०।। एतं दृष्ट्वा भृशं श्रन्तं वध्यमानं सुराधिप । कृपाविष्टास्मि देवेन्द्र मनश्चोद्विजते मम ।।११।। एकस्तत्र बलोपेतो धुरमुद्वहतेऽधिकाम् । अपरोऽल्पबलप्राणः कृशो धमनिसन्ततः ।।१२।। कृच्छ्रादुद्वहते भारं तं वै शोचामि वासव ।।१२।। वध्यमानः प्रतोदेन तुद्यमानः पुनः पुनः । नैव शक्नोति तं भारमुद्वोढुं पश्य वासव ।।१३।। ततोऽहं तस्य दुःखार्ता विरौमि भृशदुःखिता । अश्रूण्यावर्तयन्ती च नेत्राभ्यां करुणायती ।।१४।। इन्द्र उवाच।। तव पुत्रसहस्रेषु पीड्यमानेषु शोभने । किं कृपायितमस्त्यत्र पुत्र एकोऽत्र पीड्यते ।।१५।। सुरभिरुवाच।। यदि पुत्रसहस्रं मे सर्वत्र सममेव मे । दीनस्य तु सतः शक्र पुत्रस्याभ्यधिका कृपा ।।१६।। व्यास उवाच।। तदिन्द्रः सुरभीवाक्यं निशम्य भृशविस्मितः । जीवितेनापि कौरव्य मेनेऽभ्यधिकमात्मजम् ।।१७।। प्रववर्ष च तत्रैव सहसा तोयमुल्बणम् । कर्षकस्याचरन्विघ्नं भगवान्पाकशासनः ।।१८।। तद्यथा सुरभिः प्राह सममेवास्तु ते तथा । सुतेषु राजन्सर्वेषु दीनेष्वभ्यधिका कृपा ।।१९।। यादृशो मे सुतः पण्डुस्तादृशो मेऽसि पुत्रक । विदुरश्च महाप्राज्ञः स्नेहादेतद्ब्रवीम्यहम् ।।२०।। चिराय तव पुत्राणां शतमेकश्च पार्थिव । पाण्डोः पञ्चैव लक्ष्यन्ते तेऽपि मन्दाः सुदुःखिताः ।।२१।। कथं जीवेयुरत्यन्तं कथं वर्धेयुरित्यपि । इति दीनेषु पार्थेषु मनो मे परितप्यते ।।२२।। यदि पार्थिव कौरव्याञ्जीवमानानिहेच्छसि । दुर्योधनस्तव सुतः शमं गच्छतु पाण्डवैः ।।२३।। 3.9.23 धृतराष्ट्र उवाच। भगवन्नाहमप्येतद्रोचये द्यूतसंभवम्। मन्ये तद्विधिनाऽऽकृष्य कारितोस्मीति वै मुने ।।

vyāsena dhṛtarāṣṭraṃprati putrasnehasya dustyajatve dṛṣṭāntatvena surabhyupākhyānākhyānapūrvakaṃ kauravāṇāṃ jīvitasya pāṇḍavaiḥ saha śamādhīnatvābhidhānam || 1 || dhṛtarāṣṭra uvāca|| bhagavannāhamapyetadrocaye dyūtasaṃstavam | manye tadvidhinākramya kārito'smīti vai mune ||1|| naitadrocayate bhīṣmo na droṇo viduro na ca | gāndhārī necchati dyūtaṃ tacca mohātpravartitam ||2|| parityaktuṃ na śaknomi duryodhanamacetanam | putrasnehena bhagavañjānannapi yatavrata ||3|| vyāsa uvāca|| vaicitravīrya nṛpate satyamāha yathā bhavān | dṛḍhaṃ vedmi paraṃ putraṃ paraṃ putrānna vidyate ||4|| indro'pyaśrunipātena surabhyā pratibodhitaḥ | anyaiḥ samṛddhairapyarthairna sutādvidyate param ||5|| atra te vartayiṣyāmi mahadākhyānamuttamam | surabhyāścaiva saṃvādamindrasya ca viśāṃ pate ||6|| triviṣṭapagatā rājansurabhiḥ prārudatkila | gavāṃ māta purā tāta tāmindro'nvakṛpāyata ||7|| indra uvāca|| kimidaṃ rodiṣi śubhe kaccitkṣemaṃ divaukasām | mānuṣeṣvatha vā goṣu naitadalpaṃ bhaviṣyati ||8|| surabhiruvāca|| vinipāto na vaḥ kaściddṛśyate tridaśādhipa | ahaṃ tu putraṃ śocāmi tena rodimi kauśika ||9|| paśyainaṃ karṣakaṃ raudraṃ durbalaṃ mama putrakam | pratodenābhinighnantaṃ lāṅgalena nipīḍitam ||10|| etaṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ śrantaṃ vadhyamānaṃ surādhipa | kṛpāviṣṭāsmi devendra manaścodvijate mama ||11|| ekastatra balopeto dhuramudvahate'dhikām | aparo'lpabalaprāṇaḥ kṛśo dhamanisantataḥ ||12|| kṛcchrādudvahate bhāraṃ taṃ vai śocāmi vāsava ||12|| vadhyamānaḥ pratodena tudyamānaḥ punaḥ punaḥ | naiva śaknoti taṃ bhāramudvoḍhuṃ paśya vāsava ||13|| tato'haṃ tasya duḥkhārtā viraumi bhṛśaduḥkhitā | aśrūṇyāvartayantī ca netrābhyāṃ karuṇāyatī ||14|| indra uvāca|| tava putrasahasreṣu pīḍyamāneṣu śobhane | kiṃ kṛpāyitamastyatra putra eko'tra pīḍyate ||15|| surabhiruvāca|| yadi putrasahasraṃ me sarvatra samameva me | dīnasya tu sataḥ śakra putrasyābhyadhikā kṛpā ||16|| vyāsa uvāca|| tadindraḥ surabhīvākyaṃ niśamya bhṛśavismitaḥ | jīvitenāpi kauravya mene'bhyadhikamātmajam ||17|| pravavarṣa ca tatraiva sahasā toyamulbaṇam | karṣakasyācaranvighnaṃ bhagavānpākaśāsanaḥ ||18|| tadyathā surabhiḥ prāha samamevāstu te tathā | suteṣu rājansarveṣu dīneṣvabhyadhikā kṛpā ||19|| yādṛśo me sutaḥ paṇḍustādṛśo me'si putraka | viduraśca mahāprājñaḥ snehādetadbravīmyaham ||20|| cirāya tava putrāṇāṃ śatamekaśca pārthiva | pāṇḍoḥ pañcaiva lakṣyante te'pi mandāḥ suduḥkhitāḥ ||21|| kathaṃ jīveyuratyantaṃ kathaṃ vardheyurityapi | iti dīneṣu pārtheṣu mano me paritapyate ||22|| yadi pārthiva kauravyāñjīvamānānihecchasi | duryodhanastava sutaḥ śamaṃ gacchatu pāṇḍavaiḥ ||23|| 3.9.23 dhṛtarāṣṭra uvāca| bhagavannāhamapyetadrocaye dyūtasaṃbhavam| manye tadvidhinā''kṛṣya kāritosmīti vai mune ||

Verse 2

नैतद्रोचयते भीष्मो न द्रोणो विदुरो न च। गान्धार्या नेष्यते द्यूतं तत्र मोहात्प्रवर्तितम् ।।

naitadrocayate bhīṣmo na droṇo viduro na ca| gāndhāryā neṣyate dyūtaṃ tatra mohātpravartitam ||

Verse 3

परित्यक्तुं न शक्नोमि दुर्योधनमचेतनम्। पुत्रस्नेहेन भगवञ्जानन्नपि यतव्रत ।।

parityaktuṃ na śaknomi duryodhanamacetanam| putrasnehena bhagavañjānannapi yatavrata ||

Verse 4

व्यास उवाच। वैचित्रवीर्य नृपते सत्यमाह यथा भवान्। दृढं विझः परं पुत्रं परं पुत्रान्न विद्यते ।।

vyāsa uvāca| vaicitravīrya nṛpate satyamāha yathā bhavān| dṛḍhaṃ vijhaḥ paraṃ putraṃ paraṃ putrānna vidyate ||

Verse 5

इन्द्रोप्यश्रुनिपातेन सुरभ्या प्रतिबोधितः। अन्यैः समृद्धैरप्यर्थैर्न सुतानमन्यते परम्। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि किर्मीरवधपर्वणि नवमोऽध्यायः ।। 9 ।।

indropyaśrunipātena surabhyā pratibodhitaḥ| anyaiḥ samṛddhairapyarthairna sutānamanyate param| || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi kirmīravadhaparvaṇi navamo'dhyāyaḥ || 9 ||

Verse 6

अत्र ते वर्तयिष्यामि गहदाख्यानमुत्तमम्। सुरभ्याश्चैव संवादमिन्द्रस्य च विशांपते ।।

atra te vartayiṣyāmi gahadākhyānamuttamam| surabhyāścaiva saṃvādamindrasya ca viśāṃpate ||

Verse 7

त्रिविष्टपगता राजन्सुरभी प्रारुदत्किल। गवां माता पुरा तात तामिन्द्रोऽन्वकृपायत ।। सुरभ्या देवधेन्वा ।।

triviṣṭapagatā rājansurabhī prārudatkila| gavāṃ mātā purā tāta tāmindro'nvakṛpāyata || surabhyā devadhenvā ||

Verse 8

इन्द्र उवाच। किमिदं रोदिषि शुभे कच्चित्क्षेमं दिवौकसाम्। मनुष्येष्वथवा गोषु नैतदल्पं भविष्यति ।।

indra uvāca| kimidaṃ rodiṣi śubhe kaccitkṣemaṃ divaukasām| manuṣyeṣvathavā goṣu naitadalpaṃ bhaviṣyati ||

Verse 9

सुरभिरुवाच। विनिपातो न वः कश्चिद्दृश्यते त्रिदशाधिप। अहं तु पुत्रं शोचामि तेन रोदिमि कौशिक ।। अन्वकृपायत अनुकम्पितवान् ।।

surabhiruvāca| vinipāto na vaḥ kaściddṛśyate tridaśādhipa| ahaṃ tu putraṃ śocāmi tena rodimi kauśika || anvakṛpāyata anukampitavān ||

Verse 10

पश्यैनं कर्षकं क्षुद्रं दुर्बलं मम पुत्रकम्। प्रतोदेनाभिनिघ्नन्तं लाङ्गलेन च पीडितम्। निषीदमानं सोत्कण्ठं वध्यमानं सुराधिप ।। कौशिक हे इन्द्र ।।

paśyainaṃ karṣakaṃ kṣudraṃ durbalaṃ mama putrakam| pratodenābhinighnantaṃ lāṅgalena ca pīḍitam| niṣīdamānaṃ sotkaṇṭhaṃ vadhyamānaṃ surādhipa || kauśika he indra ||

Verse 11

एनं दृष्ट्वा भृशं श्रान्तं वध्यमानं सुराधिप। कृपाविष्टाऽस्मि देवेन्द्र मनश्चोद्वेपते मम ।।

enaṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ śrāntaṃ vadhyamānaṃ surādhipa| kṛpāviṣṭā'smi devendra manaścodvepate mama ||

Verse 12

एकस्तत्रबलोपेतो धुरमुद्वहतेऽधिकाम्। अपरोप्यबलप्राणः कृशो धमनिसंततः। कृच्छ्रादुद्वहते भारं तं वै शोचामि वासव ।। प्रतोदेन तीक्ष्णाग्रलोहवता दण्डेन ।।

ekastatrabalopeto dhuramudvahate'dhikām| aparopyabalaprāṇaḥ kṛśo dhamanisaṃtataḥ| kṛcchrādudvahate bhāraṃ taṃ vai śocāmi vāsava || pratodena tīkṣṇāgralohavatā daṇḍena ||

Verse 13

वध्यमानः प्रतोदेन तुद्यमानः पुनः पुनः। नैव शक्नोति तं भारमुद्वोढुं पश्य वासव ।। धुरं भारम्। धमनिसंततः शिराभिर्व्याप्तः। निर्मांस इत्यर्थः ।।

vadhyamānaḥ pratodena tudyamānaḥ punaḥ punaḥ| naiva śaknoti taṃ bhāramudvoḍhuṃ paśya vāsava || dhuraṃ bhāram| dhamanisaṃtataḥ śirābhirvyāptaḥ| nirmāṃsa ityarthaḥ ||

Verse 14

ततोऽहं तस्य शोकार्ता विरौमि भृशदुःखिता। अश्रूण्यावर्तयन्ती च नेत्राभ्यां करुणायती ।।

tato'haṃ tasya śokārtā viraumi bhṛśaduḥkhitā| aśrūṇyāvartayantī ca netrābhyāṃ karuṇāyatī ||

Verse 15

शक्र उवाच। तव पुत्रसहस्रेषु पीड्यमानेषु शोभने। किं कृपायितवत्यत्र पुत्र एको निपीड्यते ।। वधो दण्डाघातेन। तोदः प्रतोदेन ।।

śakra uvāca| tava putrasahasreṣu pīḍyamāneṣu śobhane| kiṃ kṛpāyitavatyatra putra eko nipīḍyate || vadho daṇḍāghātena| todaḥ pratodena ||

Verse 16

सुरभिरुवाच। यदि पुत्रसहस्राणि सर्वत्रसमतैव मे। दीनस्य तु सतः शक्र पुत्रस्याभ्यधिकाकृपा ।।

surabhiruvāca| yadi putrasahasrāṇi sarvatrasamataiva me| dīnasya tu sataḥ śakra putrasyābhyadhikākṛpā ||

Verse 17

व्यास उवाच। तदिन्द्रः सुरभेर्वाक्यं निशम्य भृशविस्मितः। जीवितेनापि कौरव्य मेनेऽभ्यधिकमात्मजम् ।।

vyāsa uvāca| tadindraḥ surabhervākyaṃ niśamya bhṛśavismitaḥ| jīvitenāpi kauravya mene'bhyadhikamātmajam ||

Verse 18

प्रववर्ष च तत्रैव सहसा तोयमुल्वणम्। कर्षकस्याचरन्विघ्नं भगवान्पाकशासनः ।। कृपायितवती कृपांकृतवती। पुत्र एको निपीड्यते बहुषु पुत्रेषु एकः कश्चित् निपीड्यत एवेत्यर्थः ।।

pravavarṣa ca tatraiva sahasā toyamulvaṇam| karṣakasyācaranvighnaṃ bhagavānpākaśāsanaḥ || kṛpāyitavatī kṛpāṃkṛtavatī| putra eko nipīḍyate bahuṣu putreṣu ekaḥ kaścit nipīḍyata evetyarthaḥ ||

Verse 19

तद्यथा सुरभिः प्राह सममेवास्तु ते तथा। सुतेषु राजन्सर्वेषु हीनेष्वभ्यधिका कृपा ।।

tadyathā surabhiḥ prāha samamevāstu te tathā| suteṣu rājansarveṣu hīneṣvabhyadhikā kṛpā ||

Verse 20

यादृशो मे सुतः पाण्डुस्तादृशो मेऽसि पुत्रक। विदुरश्च महाप्राज्ञः स्नेहादेतद्ब्रवीम्यहम् ।।

yādṛśo me sutaḥ pāṇḍustādṛśo me'si putraka| viduraśca mahāprājñaḥ snehādetadbravīmyaham ||

Verse 21

चिराय तव पुत्राणां शतमेकश्च भारत। पाण्डौः पञ्चैव लक्ष्यन्ते तेऽपि मन्दाःसुदुःखिताः ।। उल्वणं उत्कटम् ।।

cirāya tava putrāṇāṃ śatamekaśca bhārata| pāṇḍauḥ pañcaiva lakṣyante te'pi mandāḥsuduḥkhitāḥ || ulvaṇaṃ utkaṭam ||

Verse 22

कथं जीवेयुरत्यन्तं कथं वर्धेयुरित्यपि। इति दीनेषु पार्थेषु मनो मे परितप्यते ।।

kathaṃ jīveyuratyantaṃ kathaṃ vardheyurityapi| iti dīneṣu pārtheṣu mano me paritapyate ||

Verse 23

यदि पार्थिव कौख्याञ्जीवमानानिहेच्छसि। दुर्योधनस्तव सुतः शमं गच्छतु पाण्डवैः ।।

yadi pārthiva kaukhyāñjīvamānānihecchasi| duryodhanastava sutaḥ śamaṃ gacchatu pāṇḍavaiḥ ||