Adhyaya 7

Verse 1

विदुरस्य पुनरागमनेन खिद्यता दुर्योधनेन कर्णादिभिरालोचनम् ।। 1 ।। कर्णादिषु समालोच्य पाण्डवजिघांसया प्रस्थितेषु तदा समागतेन श्रीव्यासेन तेषां प्रतिषेधनम् ।। 2 वैशम्पायन उवाच।। श्रुत्वा च विदुरं प्राप्तं राज्ञा च परिसान्त्वितम् । धृतराष्ट्रात्मजो राजा पर्यतप्यत दुर्मतिः ।।१।। स सौबलं समानाय्य कर्णदुःशासनावपि । अब्रवीद्वचनं राजा प्रविश्याबुद्धिजं तमः ।।२।। एष प्रत्यागतो मन्त्री धृतराष्ट्रस्य संमतः । विदुरः पाण्डुपुत्राणां सुहृद्विद्वान्हिते रतः ।।३।। यावदस्य पुनर्बुद्धिं विदुरो नापकर्षति । पाण्डवानयने तावन्मन्त्रयध्वं हितं मम ।।४।। अथ पश्याम्यहं पार्थान्प्राप्तानिह कथञ्चन । पुनः शोषं गमिष्यामि निरासुर्निरवग्रहः ।।५।। विषमुद्बन्धनं वापि शस्त्रमग्निप्रवेशनम् । करिष्ये न हि तानृद्धान्पुनर्द्रष्टुमिहोत्सहे ।।६।। शकुनिरुवाच।। किं बालिषां मतिं राजन्नास्थितोऽसि विशां पते । गतास्ते समयं कृत्वा नैतदेवं भविष्यति ।।७।। सत्यवाक्ये स्थिताः सर्वे पाण्डवा भरतर्षभ । पितुस्ते वचनं तात न ग्रहीष्यन्ति कर्हिचित् ।।८।। अथ वा ते ग्रहीष्यन्ति पुनरेष्यन्ति वा पुरम् । निरस्य समयं भूयः पणोऽस्माकं भविष्यति ।।९।। सर्वे भवामो मध्यस्था राज्ञश्छन्दानुवर्तिनः । छिद्रं बहु प्रपश्यन्तः पाण्डवानां सुसंवृताः ।।१०।। दुःशासन उवाच।। एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि मातुल । नित्यं हि मे कथयतस्तव बुद्धिर्हि रोचते ।।११।। कर्ण उवाच।। काममीक्षामहे सर्वे दुर्योधन तवेप्सितम् । ऐकमत्यं हि नो राजन्सर्वेषामेव लक्ष्यते ।।१२।। वैशम्पायन उवाच।। एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनस्तदा । नातिहृष्टमनाः क्षिप्रमभवत्स पराङ्मुखः ।।१३।। उपलभ्य ततः कर्णो विवृत्य नयने शुभे । रोषाद्दुःशासनं चैव सौबलेयं च तावुभौ ।।१४।। उवाच परमक्रुद्ध उद्यम्यात्मानमात्मना । अहो मम मतं यत्तन्निबोधत नराधिपाः ।।१५।। प्रियं सर्वे चिकीर्षामो राज्ञः किङ्करपाणयः । न चास्य शक्नुमः सर्वे प्रिये स्थातुमतन्द्रिताः ।।१६।। वयं तु शस्त्राण्यादाय रथानास्थाय दंशिताः । गच्छामः सहिता हन्तुं पाण्डवान्वनगोचरान् ।।१७।। तेषु सर्वेषु शान्तेषु गतेष्वविदितां गतिम् । निर्विवादा भविष्यन्ति धार्तराष्ट्रास्तथा वयम् ।।१८।। यावदेव परिद्यूना यावच्छोकपरायणाः । यावन्मित्रविहीनाश्च तावच्छक्या मतं मम ।।१९।। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पूजयन्तः पुनः पुनः । बाढमित्येव ते सर्वे प्रत्यूचुः सूतजं तदा ।।२०।। एवमुक्त्वा तु सङ्क्रुद्धा रथैः सर्वे पृथक्पृथक् । निर्ययुः पाण्डवान्हन्तुं सङ्घशः कृतनिश्चयाः ।।२१।। तान्प्रस्थितान्परिज्ञाय कृष्णद्वैपायनस्तदा । आजगाम विशुद्धात्मा दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा ।।२२।। प्रतिषिध्याथ तान्सर्वान्भगवाँल्लोकपूजितः । प्रज्ञाचक्षुषमासीनमुवाचाभ्येत्य सत्वरः ।।२३।। 3.7.24 वैशंपायन उवाच। श्रुत्वा च विदुरं प्राप्तं राज्ञा च परिसान्त्वितम्। धृताराष्ट्रात्मजो राजा पर्यतप्यत दुर्मतिः ।।

vidurasya punarāgamanena khidyatā duryodhanena karṇādibhirālocanam || 1 || karṇādiṣu samālocya pāṇḍavajighāṃsayā prasthiteṣu tadā samāgatena śrīvyāsena teṣāṃ pratiṣedhanam || 2 vaiśampāyana uvāca|| śrutvā ca viduraṃ prāptaṃ rājñā ca parisāntvitam | dhṛtarāṣṭrātmajo rājā paryatapyata durmatiḥ ||1|| sa saubalaṃ samānāyya karṇaduḥśāsanāvapi | abravīdvacanaṃ rājā praviśyābuddhijaṃ tamaḥ ||2|| eṣa pratyāgato mantrī dhṛtarāṣṭrasya saṃmataḥ | viduraḥ pāṇḍuputrāṇāṃ suhṛdvidvānhite rataḥ ||3|| yāvadasya punarbuddhiṃ viduro nāpakarṣati | pāṇḍavānayane tāvanmantrayadhvaṃ hitaṃ mama ||4|| atha paśyāmyahaṃ pārthānprāptāniha kathañcana | punaḥ śoṣaṃ gamiṣyāmi nirāsurniravagrahaḥ ||5|| viṣamudbandhanaṃ vāpi śastramagnipraveśanam | kariṣye na hi tānṛddhānpunardraṣṭumihotsahe ||6|| śakuniruvāca|| kiṃ bāliṣāṃ matiṃ rājannāsthito'si viśāṃ pate | gatāste samayaṃ kṛtvā naitadevaṃ bhaviṣyati ||7|| satyavākye sthitāḥ sarve pāṇḍavā bharatarṣabha | pituste vacanaṃ tāta na grahīṣyanti karhicit ||8|| atha vā te grahīṣyanti punareṣyanti vā puram | nirasya samayaṃ bhūyaḥ paṇo'smākaṃ bhaviṣyati ||9|| sarve bhavāmo madhyasthā rājñaśchandānuvartinaḥ | chidraṃ bahu prapaśyantaḥ pāṇḍavānāṃ susaṃvṛtāḥ ||10|| duḥśāsana uvāca|| evametanmahāprājña yathā vadasi mātula | nityaṃ hi me kathayatastava buddhirhi rocate ||11|| karṇa uvāca|| kāmamīkṣāmahe sarve duryodhana tavepsitam | aikamatyaṃ hi no rājansarveṣāmeva lakṣyate ||12|| vaiśampāyana uvāca|| evamuktastu karṇena rājā duryodhanastadā | nātihṛṣṭamanāḥ kṣipramabhavatsa parāṅmukhaḥ ||13|| upalabhya tataḥ karṇo vivṛtya nayane śubhe | roṣādduḥśāsanaṃ caiva saubaleyaṃ ca tāvubhau ||14|| uvāca paramakruddha udyamyātmānamātmanā | aho mama mataṃ yattannibodhata narādhipāḥ ||15|| priyaṃ sarve cikīrṣāmo rājñaḥ kiṅkarapāṇayaḥ | na cāsya śaknumaḥ sarve priye sthātumatandritāḥ ||16|| vayaṃ tu śastrāṇyādāya rathānāsthāya daṃśitāḥ | gacchāmaḥ sahitā hantuṃ pāṇḍavānvanagocarān ||17|| teṣu sarveṣu śānteṣu gateṣvaviditāṃ gatim | nirvivādā bhaviṣyanti dhārtarāṣṭrāstathā vayam ||18|| yāvadeva paridyūnā yāvacchokaparāyaṇāḥ | yāvanmitravihīnāśca tāvacchakyā mataṃ mama ||19|| tasya tadvacanaṃ śrutvā pūjayantaḥ punaḥ punaḥ | bāḍhamityeva te sarve pratyūcuḥ sūtajaṃ tadā ||20|| evamuktvā tu saṅkruddhā rathaiḥ sarve pṛthakpṛthak | niryayuḥ pāṇḍavānhantuṃ saṅghaśaḥ kṛtaniścayāḥ ||21|| tānprasthitānparijñāya kṛṣṇadvaipāyanastadā | ājagāma viśuddhātmā dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā ||22|| pratiṣidhyātha tānsarvānbhagavā~llokapūjitaḥ | prajñācakṣuṣamāsīnamuvācābhyetya satvaraḥ ||23|| 3.7.24 vaiśaṃpāyana uvāca| śrutvā ca viduraṃ prāptaṃ rājñā ca parisāntvitam| dhṛtārāṣṭrātmajo rājā paryatapyata durmatiḥ ||

Verse 2

स सौबलेयमानाय्य कर्णदुःशासनौ तथा। अब्रवीद्वचनं राजा प्रविश्याबुद्धिजं तमः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि किर्मीरवधपर्वणि सप्तमोऽध्यायः ।। 7 ।।

sa saubaleyamānāyya karṇaduḥśāsanau tathā| abravīdvacanaṃ rājā praviśyābuddhijaṃ tamaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi kirmīravadhaparvaṇi saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||

Verse 3

एष प्रत्यागतो मन्त्री धृतराष्ट्रस्य संमतः। विदुरः पाण्डुपुत्राणां सुहृद्विद्वान्हिते रतः ।।

eṣa pratyāgato mantrī dhṛtarāṣṭrasya saṃmataḥ| viduraḥ pāṇḍuputrāṇāṃ suhṛdvidvānhite rataḥ ||

Verse 4

यावदस्य पुनर्बुद्धिं विदुरो नापकर्षति। पाण्डवानयने तावन्मन्त्रयध्वं हितं मम ।।

yāvadasya punarbuddhiṃ viduro nāpakarṣati| pāṇḍavānayane tāvanmantrayadhvaṃ hitaṃ mama ||

Verse 5

अथ पश्याम्यहं पार्थान्प्राप्तानिह कथंचन। पुनः शोषं गमिष्यामि निरसुर्निष्परिग्रहः ।।

atha paśyāmyahaṃ pārthānprāptāniha kathaṃcana| punaḥ śoṣaṃ gamiṣyāmi nirasurniṣparigrahaḥ ||

Verse 6

विषमुद्बन्धनं चैव शस्त्रमग्निप्रवेशनम्। करिष्ये न हि तानृद्धान्पुनर्द्रष्टुमिहोत्सहे ।। तमो रागद्वेषात्मकं मोहम् ।।

viṣamudbandhanaṃ caiva śastramagnipraveśanam| kariṣye na hi tānṛddhānpunardraṣṭumihotsahe || tamo rāgadveṣātmakaṃ moham ||

Verse 7

सुकुनिरुवाच। किं बालिशमतिं राजन्नास्थितोसि विशांपते। गतास्ते समयं कृत्वा नैतदेवं भविष्यति ।।

sukuniruvāca| kiṃ bāliśamatiṃ rājannāsthitosi viśāṃpate| gatāste samayaṃ kṛtvā naitadevaṃ bhaviṣyati ||

Verse 8

सत्यवाक्येः स्विताः सर्वे पाण्डवा भरतषभ। पितुस्ते वचनं तात न ग्रहीष्यन्ति कर्हिचिति ।।

satyavākyeḥ svitāḥ sarve pāṇḍavā bharataṣabha| pituste vacanaṃ tāta na grahīṣyanti karhiciti ||

Verse 9

अथवा ते ग्रहीष्यन्ति पुनरेष्यन्ति वा पुरम्। निरस्य समयं सर्वे पणोऽस्माकं भविष्यति ।। करिष्ये स्वीकरिष्ये। ऋद्धान् ऋद्धिमतः ।।

athavā te grahīṣyanti punareṣyanti vā puram| nirasya samayaṃ sarve paṇo'smākaṃ bhaviṣyati || kariṣye svīkariṣye| ṛddhān ṛddhimataḥ ||

Verse 10

सर्वे भवामो मध्यस्था राज्ञश्छन्दानुवर्तिनः। छिद्रं बहु प्रपश्यन्तः पाण्डवानां सुसंवृताः । पणः कार्याकार्यविवेकलक्षणो व्यवहारः ।।

sarve bhavāmo madhyasthā rājñaśchandānuvartinaḥ| chidraṃ bahu prapaśyantaḥ pāṇḍavānāṃ susaṃvṛtāḥ | paṇaḥ kāryākāryavivekalakṣaṇo vyavahāraḥ ||

Verse 11

दुःशासन उवाच। एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि मातुल। नित्यं हि मे कथयतस्तव बुद्धिर्विरोचते ।।

duḥśāsana uvāca| evametanmahāprājña yathā vadasi mātula| nityaṃ hi me kathayatastava buddhirvirocate ||

Verse 12

कर्ण उवाच। काममीक्षामहे सर्वे दुर्योधन तवेप्सितम्। ऐकमत्यं हि नो राजन्सर्वेषामेव लक्षये ।।

karṇa uvāca| kāmamīkṣāmahe sarve duryodhana tavepsitam| aikamatyaṃ hi no rājansarveṣāmeva lakṣaye ||

Verse 13

[नागमिष्यन्ति ते धीरा अकृत्वा कालसंविदम्। आगमिष्यन्ति चेन्मोहात्पुनर्द्यूतेन ताञ्जय ।।]

[nāgamiṣyanti te dhīrā akṛtvā kālasaṃvidam| āgamiṣyanti cenmohātpunardyūtena tāñjaya ||]

Verse 14

वैशंपायन उवाच। एवमुक्तस्तु कर्णेन राजा दुर्योधनस्तदा। नातिहृष्टमनाः क्षिप्रमभवत्स पराङ्मुखः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktastu karṇena rājā duryodhanastadā| nātihṛṣṭamanāḥ kṣipramabhavatsa parāṅmukhaḥ ||

Verse 15

उपलभ्य ततः कर्णो विवृत्य नयने शुभे। रोषाद्दुःशासनं चैव सौबलं च तमेव च ।। छिद्रं समयातिक्रमदोषम् ।।

upalabhya tataḥ karṇo vivṛtya nayane śubhe| roṣādduḥśāsanaṃ caiva saubalaṃ ca tameva ca || chidraṃ samayātikramadoṣam ||

Verse 16

उवाच परमक्रुद्ध उद्यम्यात्मानमात्मना। अथो मम मतं यत्तु तन्निबोधत भूमिपाः ।। उपलभ्य दुर्योधनाशयमिति शेषः ।।

uvāca paramakruddha udyamyātmānamātmanā| atho mama mataṃ yattu tannibodhata bhūmipāḥ || upalabhya duryodhanāśayamiti śeṣaḥ ||

Verse 17

प्रियं सर्वे करिष्यामो राज्ञः किं करवामहे। न चास्य शक्नुमः स्थातुं प्रिये सर्वे ह्यतन्द्रिताः ।। उद्यम्योत्क्षिष्य। आत्मानं देहम् ।।

priyaṃ sarve kariṣyāmo rājñaḥ kiṃ karavāmahe| na cāsya śaknumaḥ sthātuṃ priye sarve hyatandritāḥ || udyamyotkṣiṣya| ātmānaṃ deham ||

Verse 18

वयं तु शस्त्राण्यादाय रथानास्थाय दंशिताः। गच्छामः सहिता हन्तुं पाण्डवान्वनगोचरान् ।।

vayaṃ tu śastrāṇyādāya rathānāsthāya daṃśitāḥ| gacchāmaḥ sahitā hantuṃ pāṇḍavānvanagocarān ||

Verse 19

तेषु सर्वेषु शान्तेषु गतेष्वविदितां गतिम्। निर्विवादा भविष्यन्ति धार्तराष्ट्रास्तथा वयम् ।।

teṣu sarveṣu śānteṣu gateṣvaviditāṃ gatim| nirvivādā bhaviṣyanti dhārtarāṣṭrāstathā vayam ||

Verse 20

यावदेव परिद्यूना यावच्छोकपरायणाः। यावन्मित्रविहीनाश्च तावद्गच्छाम माचिरम् ।। प्रियं चिदीर्षामो नतु शक्नुमः प्रिये स्थातुमिति संबन्धः। धृतराष्ट्रेण निरुद्धत्वात् ।।

yāvadeva paridyūnā yāvacchokaparāyaṇāḥ| yāvanmitravihīnāśca tāvadgacchāma māciram || priyaṃ cidīrṣāmo natu śaknumaḥ priye sthātumiti saṃbandhaḥ| dhṛtarāṣṭreṇa niruddhatvāt ||

Verse 21

तस्यतद्वचनं श्रुत्वा पूजयन्तः पुनः पुनः। प्रहृष्टमनसः सर्वे प्रत्यूचुः सूतजं तदा ।। परिद्यूनाः खिन्ना वर्जितविजिगीषा वा ।।

tasyatadvacanaṃ śrutvā pūjayantaḥ punaḥ punaḥ| prahṛṣṭamanasaḥ sarve pratyūcuḥ sūtajaṃ tadā || paridyūnāḥ khinnā varjitavijigīṣā vā ||

Verse 22

एवमुक्त्वा सुसंरब्धा रथैः सर्वे पृथक्पृथक्। निर्ययुः पाण्डवान्हन्तुं सहिताः कृतनिश्चयाः ।।

evamuktvā susaṃrabdhā rathaiḥ sarve pṛthakpṛthak| niryayuḥ pāṇḍavānhantuṃ sahitāḥ kṛtaniścayāḥ ||

Verse 23

तान्प्रस्थितान्परिज्ञाय कृष्णद्वैपायनः प्रभुः। आजगाम विशुद्धात्मा दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा ।।

tānprasthitānparijñāya kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ| ājagāma viśuddhātmā dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā ||

Verse 24

प्रतिषिध्याथ तान्सर्वान्भगवाँल्लोकपूजितः। प्रज्ञाचक्षुषमासीनमुवाचाभ्येत्य सत्वरम् ।।

pratiṣidhyātha tānsarvānbhagavā~llokapūjitaḥ| prajñācakṣuṣamāsīnamuvācābhyetya satvaram ||