Adhyaya 83

Verse 1

नारदेन युधिष्ठिरंप्रति भीष्माय पुलस्त्योदिततीर्थमहिमानुवादपूर्वकमिष्टदेशगमनम् ।। 1 ।। अथ सन्ध्यां समासाद्य संवेद्ये तीर्थ उत्तमे। उपस्पृश्य नरो विद्यां लभते नात्र संशयः ।।

nāradena yudhiṣṭhiraṃprati bhīṣmāya pulastyoditatīrthamahimānuvādapūrvakamiṣṭadeśagamanam || 1 || atha sandhyāṃ samāsādya saṃvedye tīrtha uttame| upaspṛśya naro vidyāṃ labhate nātra saṃśayaḥ ||

Verse 2

रामस्य च प्रसादेन तीर्थं राजन्कृतं पुरा। तल्लौहित्यं समासाद्य विन्द्याद्बहु सुवर्णकम् ।।

rāmasya ca prasādena tīrthaṃ rājankṛtaṃ purā| tallauhityaṃ samāsādya vindyādbahu suvarṇakam ||

Verse 3

करतोयां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः। अश्वमेधमवाप्नोति प्रजापतिकृतो विधिः ।।

karatoyāṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ| aśvamedhamavāpnoti prajāpatikṛto vidhiḥ ||

Verse 4

गङ्गायास्तत्र राजेन्द्र सागरस्य च सङ्गमे। अश्वमेधं दशगुणं प्रवदन्ति मनीषिणः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्तयात्रापर्वणि त्र्यशीतितमोऽध्यायः ।। 83 ।।

gaṅgāyāstatra rājendra sāgarasya ca saṅgame| aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrtayātrāparvaṇi tryaśītitamo'dhyāyaḥ || 83 ||

Verse 5

गङ्गायास्त्वपरं पारं प्राप्य यः स्नाति मानवः। त्रिरात्रमुषितो राजन्सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।।

gaṅgāyāstvaparaṃ pāraṃ prāpya yaḥ snāti mānavaḥ| trirātramuṣito rājansarvānkāmānavāpnuyāt ||

Verse 6

ततो वैतरणीं गत्वा सर्वपापप्रमोचनीम्। विरजातीर्थमासाद्य विराजति यथा शशी ।।

tato vaitaraṇīṃ gatvā sarvapāpapramocanīm| virajātīrthamāsādya virājati yathā śaśī ||

Verse 7

प्रभवेच्च कुले पुण्ये सर्वपापं व्यपोहति। गोसहस्रफंल लब्ध्वा रपुनाति स्वकुलं नरः ।।

prabhavecca kule puṇye sarvapāpaṃ vyapohati| gosahasraphaṃla labdhvā rapunāti svakulaṃ naraḥ ||

Verse 8

शोणस्य ज्योतिरथ्यायाः संगमे नियतः शुचिः। तर्पयित्वा पितॄन्देवानग्निष्टोमफलं लभेत् ।।

śoṇasya jyotirathyāyāḥ saṃgame niyataḥ śuciḥ| tarpayitvā pitṝndevānagniṣṭomaphalaṃ labhet ||

Verse 9

शोणस्य नर्मदायाश् प्रभेदे कुरुनन्दन। वंशगुल्म उपस्पृश्य वाचजिमेधफलं लभेत् ।।

śoṇasya narmadāyāś prabhede kurunandana| vaṃśagulma upaspṛśya vācajimedhaphalaṃ labhet ||

Verse 10

वाजपेयमवाप्नोति त्रिरात्रोपोषितो नरः। गोसहस्रफलं विन्द्यात्कुलं चैव समुद्धरेत् ।।

vājapeyamavāpnoti trirātropoṣito naraḥ| gosahasraphalaṃ vindyātkulaṃ caiva samuddharet ||

Verse 11

कोसलां तु समासाद्य कालतीर्थमुपस्पृशेत्। वृषभैकादशफलं लभते नात्र संशयः ।।

kosalāṃ tu samāsādya kālatīrthamupaspṛśet| vṛṣabhaikādaśaphalaṃ labhate nātra saṃśayaḥ ||

Verse 12

पुष्पवत्यामुपस्पृश्य त्रिरात्रोपोषितो नरः। गोसहस्रफलं लब्ध्वा पुनाति स्वकुलं नृप ।।

puṣpavatyāmupaspṛśya trirātropoṣito naraḥ| gosahasraphalaṃ labdhvā punāti svakulaṃ nṛpa ||

Verse 13

ततो बदरिकातीर्थे स्नात्वा भरतसत्तम। दीर्घमायुरवाप्नोति स्वर्गलोकं च गच्छति ।।

tato badarikātīrthe snātvā bharatasattama| dīrghamāyuravāpnoti svargalokaṃ ca gacchati ||

Verse 14

तथा चम्पां समासाद्य भागीरथ्यां कृतोदकः। दण्डाख्यमभिगम्यैव गोसहस्रफलं लभेत् ।।

tathā campāṃ samāsādya bhāgīrathyāṃ kṛtodakaḥ| daṇḍākhyamabhigamyaiva gosahasraphalaṃ labhet ||

Verse 15

लपेटिकां ततो गच्छेत्पुण्यां पुण्योपशोभिताम्। वाजपेयमवाप्नोति देवैः सर्वैश्च पूज्यते ।।

lapeṭikāṃ tato gacchetpuṇyāṃ puṇyopaśobhitām| vājapeyamavāpnoti devaiḥ sarvaiśca pūjyate ||

Verse 16

ततो महेन्द्रमासाद्य जामदग्न्यनिपेवितम्। रामतीर्थे नरः स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत् ।।

tato mahendramāsādya jāmadagnyanipevitam| rāmatīrthe naraḥ snātvā vājimedhaphalaṃ labhet ||

Verse 17

मतङ्गस्य तु केदारस्तत्रैव कुरुनन्दन। तत्र स्नात्वा कुरुश्रेष्ठ गोसहस्रफलं लभेत् ।।

mataṅgasya tu kedārastatraiva kurunandana| tatra snātvā kuruśreṣṭha gosahasraphalaṃ labhet ||

Verse 18

श्रीपर्वतं समासाद्य नदीतीरमुपस्पृशेत्। रअश्वमेधमवाप्नोति पूजयित्वा वृषध्वजम् ।।

śrīparvataṃ samāsādya nadītīramupaspṛśet| raaśvamedhamavāpnoti pūjayitvā vṛṣadhvajam ||

Verse 19

श्रीपर्वते महादेवो देव्या सह महाद्युतिः। न्यवसत्परमप्रीतो ब्रह्मा च त्रिदशैः सह ।।

śrīparvate mahādevo devyā saha mahādyutiḥ| nyavasatparamaprīto brahmā ca tridaśaiḥ saha ||

Verse 20

तत्र देवह्रदे स्नात्वा शुचिः प्रयतमानसः। अश्वमेधमवाप्नोति कुलं चैव समुद्धरेत् ।।

tatra devahrade snātvā śuciḥ prayatamānasaḥ| aśvamedhamavāpnoti kulaṃ caiva samuddharet ||

Verse 21

ऋषभं पर्वतं गत्वा पाण्ड्येषु नृपपूजितम्। वाजपेयमवाप्नोति नाकपृष्ठे च मोदते ।।

ṛṣabhaṃ parvataṃ gatvā pāṇḍyeṣu nṛpapūjitam| vājapeyamavāpnoti nākapṛṣṭhe ca modate ||

Verse 22

ततो गच्छेत कावेरीं वृतामप्सरसां गणैः। तत्रस्नात्वा नरो राजन्गोसहस्रफलं लभेत् ।।

tato gaccheta kāverīṃ vṛtāmapsarasāṃ gaṇaiḥ| tatrasnātvā naro rājangosahasraphalaṃ labhet ||

Verse 23

ततस्तीरे समुद्रस्य कन्यातीर्थमुपस्पृशेत्। तत्तोयं स्पृश्य राजेन्द्र सर्वपापैः प्रमुच्यते ।।

tatastīre samudrasya kanyātīrthamupaspṛśet| tattoyaṃ spṛśya rājendra sarvapāpaiḥ pramucyate ||

Verse 24

अथ गोकर्णमासाद्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्। समुद्रमध्ये राजेन्द्र सर्वलोकनमस्कृतम् ।।

atha gokarṇamāsādya triṣu lokeṣu viśrutam| samudramadhye rājendra sarvalokanamaskṛtam ||

Verse 25

रयत्र ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च तपोधनाः। भूतयक्षपिशाचाश्च किन्नराः समहोरगाः ।।

rayatra brahmādayo devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ| bhūtayakṣapiśācāśca kinnarāḥ samahoragāḥ ||

Verse 26

सिद्धचारणगन्धर्वमानुषाः पन्नगास्तथा। सरितः सागराः शैला उपासन्त उमापतिम् ।।

siddhacāraṇagandharvamānuṣāḥ pannagāstathā| saritaḥ sāgarāḥ śailā upāsanta umāpatim ||

Verse 27

तत्रेशानं समभ्यर्च्य त्रिरात्रोपोषितो नरः। अश्वमेधमवाप्नोति गाणपत्यं च विन्दति ।।

tatreśānaṃ samabhyarcya trirātropoṣito naraḥ| aśvamedhamavāpnoti gāṇapatyaṃ ca vindati ||

Verse 28

उष्य द्वादशरात्रं तु पूतात्मा च भवेन्नरः ।।

uṣya dvādaśarātraṃ tu pūtātmā ca bhavennaraḥ ||

Verse 29

तत एव च गायत्र्याः स्थानं त्रैलोक्यपूजितम्। त्रिरात्रमुषितस्तत्र गोसहस्रफलं लभेत्। निदर्शनं च प्रत्यक्षं ब्राह्मणानां नराधिप ।। अश्वमेधाद्दशगुणमिति क. पाठः ।।

tata eva ca gāyatryāḥ sthānaṃ trailokyapūjitam| trirātramuṣitastatra gosahasraphalaṃ labhet| nidarśanaṃ ca pratyakṣaṃ brāhmaṇānāṃ narādhipa || aśvamedhāddaśaguṇamiti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 30

गायत्रीं पठते यस्तु योनिसंकरजस्तथा। गाथा च गाथिका चापि तस्य संपद्यते नृप ।। निदर्शनमुदाहरणम् ।।

gāyatrīṃ paṭhate yastu yonisaṃkarajastathā| gāthā ca gāthikā cāpi tasya saṃpadyate nṛpa || nidarśanamudāharaṇam ||

Verse 31

अब्राह्मणस्य सावित्रीं पठतस्तु प्रणश्यति ।। यो योनिसंकरजः स जेतत्र गायत्रीं पठति तस्य सम्यक् पठतोपितीर्थमाहात्म्यात्सा गायत्री गाथा स्वरनियमहीना गद्यवन्मुखान्निःसरति। गाथिका ग्राम्यगीतवत् स्वरवर्णविकृता ।।

abrāhmaṇasya sāvitrīṃ paṭhatastu praṇaśyati || yo yonisaṃkarajaḥ sa jetatra gāyatrīṃ paṭhati tasya samyak paṭhatopitīrthamāhātmyātsā gāyatrī gāthā svaraniyamahīnā gadyavanmukhānniḥsarati| gāthikā grāmyagītavat svaravarṇavikṛtā ||

Verse 32

संवर्तस्य तु विप्रर्षेर्वापीमासाद्य दुर्लभाम्। रूपस्य भागी भवति सुभगश्च प्रजायते ।।

saṃvartasya tu viprarṣervāpīmāsādya durlabhām| rūpasya bhāgī bhavati subhagaśca prajāyate ||

Verse 33

ततो वेणां समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः। मयूरहंससंयुक्तं विमानं लभते नरः ।। अब्राह्मणस्य तु प्राक्सिद्धापि तत्र न स्फुरतीति भावः ।।

tato veṇāṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ| mayūrahaṃsasaṃyuktaṃ vimānaṃ labhate naraḥ || abrāhmaṇasya tu prāksiddhāpi tatra na sphuratīti bhāvaḥ ||

Verse 34

ततो गोदावरीं प्राप्य नित्यं सिद्धनिषेविताम्। गवां मेधमवाप्नोति वासुकेर्लोकमुत्तमम् ।।

tato godāvarīṃ prāpya nityaṃ siddhaniṣevitām| gavāṃ medhamavāpnoti vāsukerlokamuttamam ||

Verse 35

वेणायाः संगमे स्नात्वा वाजिमेधफलं लभेत्। वरदासंगमे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ।।

veṇāyāḥ saṃgame snātvā vājimedhaphalaṃ labhet| varadāsaṃgame snātvā gosahasraphalaṃ labhet ||

Verse 36

ब्रह्मस्थानं समासाद्य त्रिरात्रोपोषितो नरः। गोसहस्रफलं विन्द्यात्स्वर्गलोकं च गच्छति ।।

brahmasthānaṃ samāsādya trirātropoṣito naraḥ| gosahasraphalaṃ vindyātsvargalokaṃ ca gacchati ||

Verse 37

कुशप्लवनमासाद्य ब्रह्मचारी समाहितः। त्रिरात्रमुषितः स्नात्वा अश्वमेधफलं लभेत् ।।

kuśaplavanamāsādya brahmacārī samāhitaḥ| trirātramuṣitaḥ snātvā aśvamedhaphalaṃ labhet ||

Verse 38

ततो देवह्रदेऽरण्ये कृष्णवेणाजलोद्भवे। जातिस्मरह्रदे स्नात्वा भवेज्जातिस्मरो नरः। यत्र क्रतुशतैरिष्ट्वा देवराजो दिवं गतः ।।

tato devahrade'raṇye kṛṣṇaveṇājalodbhave| jātismarahrade snātvā bhavejjātismaro naraḥ| yatra kratuśatairiṣṭvā devarājo divaṃ gataḥ ||

Verse 39

अग्निष्टोमफलं विन्द्याद्गमनादेव भारत। ततः सर्वह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ।।

agniṣṭomaphalaṃ vindyādgamanādeva bhārata| tataḥ sarvahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet ||

Verse 40

ततो वापीं महापुण्यां पयोष्णीं सरितां वराम्। पितृदेवार्चनरतो गोसहस्रफलं लभेत् ।।

tato vāpīṃ mahāpuṇyāṃ payoṣṇīṃ saritāṃ varām| pitṛdevārcanarato gosahasraphalaṃ labhet ||

Verse 41

दण्डकारण्यमासाद्य पुण्यं राजन्नुपस्पृशेत्। गोसहस्रफलं तस्य स्नातमात्रस्य भारत ।।

daṇḍakāraṇyamāsādya puṇyaṃ rājannupaspṛśet| gosahasraphalaṃ tasya snātamātrasya bhārata ||

Verse 42

शरभङ्गाश्रमं गत्वा शुकस्य च महात्मनः। न दुर्गतिमवाप्नोति पुनाति च कुलं नरः ।।

śarabhaṅgāśramaṃ gatvā śukasya ca mahātmanaḥ| na durgatimavāpnoti punāti ca kulaṃ naraḥ ||

Verse 43

ततः शूर्पारकं गच्छेज्जामदग्न्यनिषेवितम्। रामतीर्थे नरः स्नात्वा विन्द्याद्बहु सुवर्णकम् ।।

tataḥ śūrpārakaṃ gacchejjāmadagnyaniṣevitam| rāmatīrthe naraḥ snātvā vindyādbahu suvarṇakam ||

Verse 44

सप्तगोदावरे स्नात्वा नियतो नियताशनः। महत्पुण्यमवाप्नोति देवलोकं च गच्छति ।।

saptagodāvare snātvā niyato niyatāśanaḥ| mahatpuṇyamavāpnoti devalokaṃ ca gacchati ||

Verse 45

ततो देवपथं गत्वा नियतो नियताशनः। देवसत्रस्य यत्पुण्यं तदेवाप्नोति मानवः ।।

tato devapathaṃ gatvā niyato niyatāśanaḥ| devasatrasya yatpuṇyaṃ tadevāpnoti mānavaḥ ||

Verse 46

तुङ्गकारण्यमासाद्य ब्र्हमचारी जितेन्द्रियः। वेदानध्यापयत्तत्र ऋषिः सारस्वतः पुरा ।।

tuṅgakāraṇyamāsādya brhamacārī jitendriyaḥ| vedānadhyāpayattatra ṛṣiḥ sārasvataḥ purā ||

Verse 47

तत्र वेदेषु नष्टेषु मुनेरङ्गिरसः सुतः। ऋषीणआमुत्तरीयेषु सूपविष्टो यथासुखम् ।।

tatra vedeṣu naṣṭeṣu muneraṅgirasaḥ sutaḥ| ṛṣīṇaāmuttarīyeṣu sūpaviṣṭo yathāsukham ||

Verse 48

ओंकारेण यथान्यायं सम्यगुच्चारितेन ह। येन यत्पूर्वमभ्यस्तं तत्सर्वं समुपस्थितम् ।।

oṃkāreṇa yathānyāyaṃ samyaguccāritena ha| yena yatpūrvamabhyastaṃ tatsarvaṃ samupasthitam ||

Verse 49

ऋषयस्तत्र देवाश्च वरुणोऽग्निः प्रजापतिः। हरिर्नारायणस्तत्र महादेवस्तथैव च ।।

ṛṣayastatra devāśca varuṇo'gniḥ prajāpatiḥ| harirnārāyaṇastatra mahādevastathaiva ca ||

Verse 50

पितामहश्च भगवान्देवैः सह महाद्युतिः। भृगुं नियोजयामास याजनार्थे महाद्युतिम् ।।

pitāmahaśca bhagavāndevaiḥ saha mahādyutiḥ| bhṛguṃ niyojayāmāsa yājanārthe mahādyutim ||

Verse 51

ततः स चक्रे भगवानृषीणां विधिवत्तदा। सर्वेषां पुनराधानं विधिदृष्टेन कर्मणा ।।

tataḥ sa cakre bhagavānṛṣīṇāṃ vidhivattadā| sarveṣāṃ punarādhānaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā ||

Verse 52

आज्यभागेन तत्राग्नीं तर्पयित्वा यथाविधि। देवाः स्वभवनं याता ऋषयश्च यथाक्रमम् ।।

ājyabhāgena tatrāgnīṃ tarpayitvā yathāvidhi| devāḥ svabhavanaṃ yātā ṛṣayaśca yathākramam ||

Verse 53

तदरण्यं प्रविष्टस्य तुङ्गकं राजसत्तम। पापं प्रणश्यत्यखिलं स्त्रिया वा पुरुषस्य वा ।।

tadaraṇyaṃ praviṣṭasya tuṅgakaṃ rājasattama| pāpaṃ praṇaśyatyakhilaṃ striyā vā puruṣasya vā ||

Verse 54

तत्रमासं वसेद्धीरो नियतो नियताशनः। ब्रह्मलोकं व्रजेद्राजन्कुलं चैव समुद्धरेत् ।।

tatramāsaṃ vaseddhīro niyato niyatāśanaḥ| brahmalokaṃ vrajedrājankulaṃ caiva samuddharet ||

Verse 55

मेधाविकं समासाद्य पितॄन्देवांश्च तर्पयेत्। अग्निष्टोममवाप्नोति स्मृतिं मेधां च विन्दति ।।

medhāvikaṃ samāsādya pitṝndevāṃśca tarpayet| agniṣṭomamavāpnoti smṛtiṃ medhāṃ ca vindati ||

Verse 56

अत्र कालञ्जरं गत्वा पर्वतं लोकविश्रुतम्। तत्र देवह्रदे स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ।।

atra kālañjaraṃ gatvā parvataṃ lokaviśrutam| tatra devahrade snātvā gosahasraphalaṃ labhet ||

Verse 57

आत्मानं स्नापयेत्तत्रगिरौ कालञ्जरे नृप। स्वर्गलोके महीयेत नरो नास्त्यत्र संशयः ।।

ātmānaṃ snāpayettatragirau kālañjare nṛpa| svargaloke mahīyeta naro nāstyatra saṃśayaḥ ||

Verse 58

ततो गिरिवरश्रेष्ठे चित्रकूटे विशांपते। मन्दाकिनीं समासाद्य सर्वपापप्रणाशिनीम् ।।

tato girivaraśreṣṭhe citrakūṭe viśāṃpate| mandākinīṃ samāsādya sarvapāpapraṇāśinīm ||

Verse 59

तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवार्चने रतः। अश्वमेधमवाप्नोति गतिं च परमां व्रजेत् ।।

tatrābhiṣekaṃ kurvāṇaḥ pitṛdevārcane rataḥ| aśvamedhamavāpnoti gatiṃ ca paramāṃ vrajet ||

Verse 60

ततो गच्छेत धर्मज्ञ भर्तृस्थानमनुत्तमम्। यत्र नित्यं महासेनो गुहः सन्निहितो नृप ।।

tato gaccheta dharmajña bhartṛsthānamanuttamam| yatra nityaṃ mahāseno guhaḥ sannihito nṛpa ||

Verse 61

तत्र गत्वा नृपश्रेष्ठ गमनादेव सिध्यति। कोटितीर्थे नरः स्नात्वा गोसहस्रफलं लभेत् ।।

tatra gatvā nṛpaśreṣṭha gamanādeva sidhyati| koṭitīrthe naraḥ snātvā gosahasraphalaṃ labhet ||

Verse 62

प्रदक्षिणमुपावृत्य ज्येष्ठस्थानं व्रजेन्नरः। अभिगम्य महादेवं विराजति यथा शशी ।।

pradakṣiṇamupāvṛtya jyeṣṭhasthānaṃ vrajennaraḥ| abhigamya mahādevaṃ virājati yathā śaśī ||

Verse 63

तत्र कूपे महाराज विश्रुता भरतर्षभ। समुद्रास्तत्र चत्वारो निवसन्ति युधिष्ठिर ।।

tatra kūpe mahārāja viśrutā bharatarṣabha| samudrāstatra catvāro nivasanti yudhiṣṭhira ||

Verse 64

तत्रोपस्पृश्य राजेन्द्र पितृदेवार्चने रतः। नियतात्मा नरः पूतो गच्छेत परमां गतिम् ।।

tatropaspṛśya rājendra pitṛdevārcane rataḥ| niyatātmā naraḥ pūto gaccheta paramāṃ gatim ||

Verse 65

ततो गच्छेत राजेन्द्र शृङ्गबेरपुरं महत्। यत्रतीर्णो महाराज रामो दाशरथिः पुरा ।।

tato gaccheta rājendra śṛṅgaberapuraṃ mahat| yatratīrṇo mahārāja rāmo dāśarathiḥ purā ||

Verse 66

रकतस्मिंस्तीर्थे महाबाहो स्नात्वा पापैः प्रमुच्यते। गङ्गायां तु नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी समाहितः ।।

rakatasmiṃstīrthe mahābāho snātvā pāpaiḥ pramucyate| gaṅgāyāṃ tu naraḥ snātvā brahmacārī samāhitaḥ ||

Verse 67

विधूतपाप्मा भवति वाजपेयं च विन्दति। ततो मुञ्जवटं गच्छेत्स्थानं देवस्य धीमतः ।।

vidhūtapāpmā bhavati vājapeyaṃ ca vindati| tato muñjavaṭaṃ gacchetsthānaṃ devasya dhīmataḥ ||

Verse 68

अभिगम्य महादेवमभिवाद्य च भारत। प्रदक्षिणमुपावृत् यगाणपत्यमवाप्नुयात् ।।

abhigamya mahādevamabhivādya ca bhārata| pradakṣiṇamupāvṛt yagāṇapatyamavāpnuyāt ||

Verse 69

तस्मिंस्तीर्थे तु जाह्नव्यां स्नात्वा पापैः प्रमुच्यते। ततो गच्छेत राजेन्द्र प्रयागमृषिसंस्तुतम् ।।

tasmiṃstīrthe tu jāhnavyāṃ snātvā pāpaiḥ pramucyate| tato gaccheta rājendra prayāgamṛṣisaṃstutam ||

Verse 70

यत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्च सदिगीश्वराः। लोकपालाश्च साध्याश्च पितरो लोकसंमताः ।।

yatra brahmādayo devā diśaśca sadigīśvarāḥ| lokapālāśca sādhyāśca pitaro lokasaṃmatāḥ ||

Verse 71

सनत्कुमारप्रमुखास्तथैव परमर्षयः। अङ्गिरःप्रमुखाश्चैव तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ।।

sanatkumārapramukhāstathaiva paramarṣayaḥ| aṅgiraḥpramukhāścaiva tathā brahmarṣayo'malāḥ ||

Verse 72

तथा नागाः सुपर्णश्च सिद्धाश्चक्रचरास्तथा। सरितः सागराश्चैव गन्धर्वाप्सरसोऽपि च ।।

tathā nāgāḥ suparṇaśca siddhāścakracarāstathā| saritaḥ sāgarāścaiva gandharvāpsaraso'pi ca ||

Verse 73

हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः। तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि येषां मध्येन जाह्नवी ।। ततो बेण्णां समासाद्येति क. ध. पाठः ।।

hariśca bhagavānāste prajāpatipuraskṛtaḥ| tatra trīṇyagnikuṇḍāni yeṣāṃ madhyena jāhnavī || tato beṇṇāṃ samāsādyeti ka. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 74

प्रयागादभिनिष्क्रान्ता सर्वतीर्थपुरस्कृता। तपनस्य सुता देवी त्रिषु लोकेषु विश्रुता ।।

prayāgādabhiniṣkrāntā sarvatīrthapuraskṛtā| tapanasya sutā devī triṣu lokeṣu viśrutā ||

Verse 75

यमुना गङ्गया सार्धं संगता लोकपावनी। गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतम् ।। चक्रचराः सूर्यादयः ।।

yamunā gaṅgayā sārdhaṃ saṃgatā lokapāvanī| gaṅgāyamunayormadhyaṃ pṛthivyā jaghanaṃ smṛtam || cakracarāḥ sūryādayaḥ ||

Verse 76

प्रयागं जघनस्थानमुपस्थमृषयो विदुः। प्रयागं सप्रतिष्ठानं कम्बलाश्वतरौ तथा ।।

prayāgaṃ jaghanasthānamupasthamṛṣayo viduḥ| prayāgaṃ sapratiṣṭhānaṃ kambalāśvatarau tathā ||

Verse 77

तीर्थं भोगवती चैव वेदिरेषा प्रजापतेः। तत्रवेदाश्च यज्ञाश्च मूर्तिमन्तो युधिष्ठिर ।। स्त्रीरूपायाः पृथिव्याः मेरुपृष्ठशीर्षाया हरिद्वारादरभ्य जघनं नाभेरधोभागः ।।

tīrthaṃ bhogavatī caiva vedireṣā prajāpateḥ| tatravedāśca yajñāśca mūrtimanto yudhiṣṭhira || strīrūpāyāḥ pṛthivyāḥ merupṛṣṭhaśīrṣāyā haridvārādarabhya jaghanaṃ nābheradhobhāgaḥ ||

Verse 78

प्रजापतिमुपासन्ते ऋषयश्च तपोधनाः। यजन्ते क्रतुभिर्देवास्तथा चक्रधरा नृपाः ।।

prajāpatimupāsante ṛṣayaśca tapodhanāḥ| yajante kratubhirdevāstathā cakradharā nṛpāḥ ||

Verse 79

ततः पुण्यतमं नाम त्रिषु लोकेषु भारत। प्रयागं सर्वतीर्थेभ्यः प्रवदन्त्यधिकं विभो ।।

tataḥ puṇyatamaṃ nāma triṣu lokeṣu bhārata| prayāgaṃ sarvatīrthebhyaḥ pravadantyadhikaṃ vibho ||

Verse 80

श्रवणात्तस्य तीर्थस् नामसंकीर्तनादपि। मृत्युकालभयाच्चापि नरः पापात्प्रमुच्यते ।।

śravaṇāttasya tīrthas nāmasaṃkīrtanādapi| mṛtyukālabhayāccāpi naraḥ pāpātpramucyate ||

Verse 81

तत्राभिषेकं यः कुर्यात्संगमे लोकविश्रुते। पुण्यं स फलमाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ।।

tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryātsaṃgame lokaviśrute| puṇyaṃ sa phalamāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ ||

Verse 82

एषा यजनभूमिर्हि देवानामभिसंस्कृता। तत्र रदत्तं सूक्ष्ममपि महद्भवति भारत ।।

eṣā yajanabhūmirhi devānāmabhisaṃskṛtā| tatra radattaṃ sūkṣmamapi mahadbhavati bhārata ||

Verse 83

न वेदवचनात्तात न लोकवचनादपि। मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागमरणं प्रति ।। नदी प्रोक्ता प्रजापतेरिति ध. पाठः ।।

na vedavacanāttāta na lokavacanādapi| matirutkramaṇīyā te prayāgamaraṇaṃ prati || nadī proktā prajāpateriti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 84

दशतीर्तसहस्राणि षष्टिः कोट्यस्तथाऽपराः। येषां सान्निध्यमत्रैव कीर्तितं कुरुन्दन ।।

daśatīrtasahasrāṇi ṣaṣṭiḥ koṭyastathā'parāḥ| yeṣāṃ sānnidhyamatraiva kīrtitaṃ kurundana ||

Verse 85

चतुर्विद्ये च यत्पुण्यं सत्यवादिषु चैव यत्। स्नात एव तदाप्नोति गङ्गायमुनसंगमे ।। प्रयागगमनं प्रतीति क. पाठः ।।

caturvidye ca yatpuṇyaṃ satyavādiṣu caiva yat| snāta eva tadāpnoti gaṅgāyamunasaṃgame || prayāgagamanaṃ pratīti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 86

तत्र भोगवती नाम वासुकेस्तीर्थमुत्तमम्। तत्राभिषेकं यः कुर्यात्सोऽश्वमेधफलं लभेत् ।।

tatra bhogavatī nāma vāsukestīrthamuttamam| tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryātso'śvamedhaphalaṃ labhet ||

Verse 87

तत्र हंसप्रपतनं तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्। दशाश्वमेधिकं चैव गङ्गायां कुरुनन्दन ।।

tatra haṃsaprapatanaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam| daśāśvamedhikaṃ caiva gaṅgāyāṃ kurunandana ||

Verse 88

कुरुक्षेत्रसमा गङ्गा यत्रतत्रावगाहिता। विशेषो वै कनखले प्रयागे परमं महत् ।।

kurukṣetrasamā gaṅgā yatratatrāvagāhitā| viśeṣo vai kanakhale prayāge paramaṃ mahat ||

Verse 89

यद्यकार्यशतं कृत्वा कृतंगङ्गावसेचनम्। सर्वं तत्तस्य गङ्गापो दहत्यग्निरिवेन्धनम् ।।

yadyakāryaśataṃ kṛtvā kṛtaṃgaṅgāvasecanam| sarvaṃ tattasya gaṅgāpo dahatyagnirivendhanam ||

Verse 90

सर्वं कृतयुगे पुण्यंत्रेतायां पुष्करं स्मृतम्। द्वापरेऽपि कुरुक्षेत्रं गङ्गा कलियुगे स्मृता ।।

sarvaṃ kṛtayuge puṇyaṃtretāyāṃ puṣkaraṃ smṛtam| dvāpare'pi kurukṣetraṃ gaṅgā kaliyuge smṛtā ||

Verse 91

पुष्करे तु तपस्तप्येद्दानं दद्यान्महालये। मलये त्वग्निमारोहेद्भृगुतुन्दे त्वनाशनम् ।।

puṣkare tu tapastapyeddānaṃ dadyānmahālaye| malaye tvagnimārohedbhṛgutunde tvanāśanam ||

Verse 92

पुष्करे तु कुरुक्षेत्रे रगङ्गायां मगधेषु च। स्नात्वा तारयते जन्तुः सप्तसप्तावरांस्तथा ।।

puṣkare tu kurukṣetre ragaṅgāyāṃ magadheṣu ca| snātvā tārayate jantuḥ saptasaptāvarāṃstathā ||

Verse 93

पुनाति कीर्तिता पापं दृष्टा भद्रं प्रयच्छति। अवगाढा च पीता च पुनात्यासप्तमं कुलम् ।।

punāti kīrtitā pāpaṃ dṛṣṭā bhadraṃ prayacchati| avagāḍhā ca pītā ca punātyāsaptamaṃ kulam ||

Verse 94

यावदस्थि मनुष्यस् गङ्गायाः स्पृशते जलम्। तावत्स पुरुषो राजन्स्वर्गलोके महीपते ।।

yāvadasthi manuṣyas gaṅgāyāḥ spṛśate jalam| tāvatsa puruṣo rājansvargaloke mahīpate ||

Verse 95

यथा पुण्यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च। उपास्य पुण्यं लब्ध्वा च भवत्यमरलोकभाक् ।।

yathā puṇyāni tīrthāni puṇyānyāyatanāni ca| upāsya puṇyaṃ labdhvā ca bhavatyamaralokabhāk ||

Verse 96

न गङ्गासदृशं तीर्थं न देवः केशवात्परः। ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति एवमाह पितामहः ।।

na gaṅgāsadṛśaṃ tīrthaṃ na devaḥ keśavātparaḥ| brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti evamāha pitāmahaḥ ||

Verse 97

यत्र गङ्गा महाराज स देशस्तत्तपोकवनम्। सिद्धिक्षेत्रं च तज्ज्ञेयं गङ्गातीरसमाश्रितम् ।।

yatra gaṅgā mahārāja sa deśastattapokavanam| siddhikṣetraṃ ca tajjñeyaṃ gaṅgātīrasamāśritam ||

Verse 98

इदं सत्यंद्विजातीनां साधूनामात्मनोपि च। सुहृदां च जपेत्कर्मे शिष्यस्यानुगतस्य च ।।

idaṃ satyaṃdvijātīnāṃ sādhūnāmātmanopi ca| suhṛdāṃ ca japetkarme śiṣyasyānugatasya ca ||

Verse 99

इदं धन्यमिदं मेध्यमिदं स्वर्ग्यमिदं सुखम्। इदं पुण्यमिदं रम्यं पावनं धर्म्यमुत्तमम् ।।

idaṃ dhanyamidaṃ medhyamidaṃ svargyamidaṃ sukham| idaṃ puṇyamidaṃ ramyaṃ pāvanaṃ dharmyamuttamam ||

Verse 100

महर्षीणामिदं गुह्यं सर्वपापप्रमोचनम्। अधीत्यद्विजमध्ये च निर्मलः स्वर्गमाप्नुयात् ।।

maharṣīṇāmidaṃ guhyaṃ sarvapāpapramocanam| adhītyadvijamadhye ca nirmalaḥ svargamāpnuyāt ||

Verse 101

श्रीमत्स्वर्ग्यं तथा पुण्यं सपत्नशमनं शिवम्। मेधाजननमग्र्यं वै तीर्थवंशानुकीर्तनम् ।।

śrīmatsvargyaṃ tathā puṇyaṃ sapatnaśamanaṃ śivam| medhājananamagryaṃ vai tīrthavaṃśānukīrtanam ||

Verse 102

अपुत्रो लभते पुत्रमधनो धनमाप्नुयात्। शूद्रो यथेप्सितान्कामान्ब्राह्मणः पारगः पठन्। महीं विजयते राजा वैश्यो धनमवाप्नुयात् ।।

aputro labhate putramadhano dhanamāpnuyāt| śūdro yathepsitānkāmānbrāhmaṇaḥ pāragaḥ paṭhan| mahīṃ vijayate rājā vaiśyo dhanamavāpnuyāt ||

Verse 103

यश्चेदं शृणुयान्नित्यं तीर्थपुण्यं नरः शुचिः। जातीः स स्मरते बह्वीर्नाकपृष्ठे च मोदते ।। चातुर्वेद्ये च यत्पुण्यमिति क. पाठः ।।

yaścedaṃ śṛṇuyānnityaṃ tīrthapuṇyaṃ naraḥ śuciḥ| jātīḥ sa smarate bahvīrnākapṛṣṭhe ca modate || cāturvedye ca yatpuṇyamiti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 104

गम्यान्यपि च तीर्थानि कीर्तितान्यगमानि च। मनसा तानि गच्छेत सर्वतीर्थसमीक्षया ।। कैलासे सत्यलोके नाकपृष्ठे च मोदत इति क. पाठः ।।

gamyānyapi ca tīrthāni kīrtitānyagamāni ca| manasā tāni gaccheta sarvatīrthasamīkṣayā || kailāse satyaloke nākapṛṣṭhe ca modata iti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 105

एतानि वसुभिः साध्यैरादित्यैर्मरुदश्विभिः। ऋषिभिर्देवकल्पैश्च स्नातानि सुकृतैषिभिः ।।

etāni vasubhiḥ sādhyairādityairmarudaśvibhiḥ| ṛṣibhirdevakalpaiśca snātāni sukṛtaiṣibhiḥ ||

Verse 106

एवं त्वमपि कौरव्य विधिनाऽनेन सुव्रत। व्रत तीर्थानि नियतः पुण्यं पुण्येन वर्धयन् ।।

evaṃ tvamapi kauravya vidhinā'nena suvrata| vrata tīrthāni niyataḥ puṇyaṃ puṇyena vardhayan ||

Verse 107

भाषितैः करणैः पूर्वमास्तिक्याच्छ्रुतिदर्शनात्। प्राप्यन्ते तानि तीर्तानि सद्भिः शास्त्रार्थदर्शिभिः। सद्भिः शास्त्रार्थतत्वज्ञैर्ब्राह्मणैः सह गम्यताम् ।। अगमानि अगम्यानि। समीक्षया दर्शनेच्छया ।।

bhāṣitaiḥ karaṇaiḥ pūrvamāstikyācchrutidarśanāt| prāpyante tāni tīrtāni sadbhiḥ śāstrārthadarśibhiḥ| sadbhiḥ śāstrārthatatvajñairbrāhmaṇaiḥ saha gamyatām || agamāni agamyāni| samīkṣayā darśanecchayā ||

Verse 108

नाव्रती नाकृतात्मा च नाशुचिर्न च तस्करः। स्नाति तीर्थेषु कौरव्य न च वक्रमतिर्नरः ।। करणैः इन्द्रियैः ।।

nāvratī nākṛtātmā ca nāśucirna ca taskaraḥ| snāti tīrtheṣu kauravya na ca vakramatirnaraḥ || karaṇaiḥ indriyaiḥ ||

Verse 109

त्वया तु सम्यग्वृत्तेन नित्यं धर्मार्थदर्शिना। पितरस्तात सर्वे च तारिताः प्रपितामहाः ।।

tvayā tu samyagvṛttena nityaṃ dharmārthadarśinā| pitarastāta sarve ca tāritāḥ prapitāmahāḥ ||

Verse 110

पिता पितामहस्चैव सर्वे च प्रपितामहाः। पितामहपुरोगाश्च देवाः सर्षिगणा नृप। तव धर्मेण धर्मज्ञ नित्यमेवाभितोषितः ।।

pitā pitāmahascaiva sarve ca prapitāmahāḥ| pitāmahapurogāśca devāḥ sarṣigaṇā nṛpa| tava dharmeṇa dharmajña nityamevābhitoṣitaḥ ||

Verse 111

अवाप्स्यसि त्वं लोकान्वै वसूनां वासवोपम। कीर्तिं च महातीं भीष्म प्राप्स्यसे भुविशाश्वतीं ।।

avāpsyasi tvaṃ lokānvai vasūnāṃ vāsavopama| kīrtiṃ ca mahātīṃ bhīṣma prāpsyase bhuviśāśvatīṃ ||

Verse 112

नारद उवाच। एवमुक्त्वाऽभ्यनुज्ञाय पुलस्त्यो भगवानृषिः। प्रीतः प्रीतेन मनसा तत्रैवान्तरधीयत ।।

nārada uvāca| evamuktvā'bhyanujñāya pulastyo bhagavānṛṣiḥ| prītaḥ prītena manasā tatraivāntaradhīyata ||

Verse 113

भीष्मश्च कुरुशार्दूल शास्त्रतत्त्वार्थदर्शिवान्। पुलस्त्यवचनाच्चैव पृथिवीं परिचक्रमे ।।

bhīṣmaśca kuruśārdūla śāstratattvārthadarśivān| pulastyavacanāccaiva pṛthivīṃ paricakrame ||

Verse 114

एवमेषा महाभागा प्रतिष्ठाने प्रतिष्ठिता। तीर्थयात्रा महापुण्या सर्वपापप्रमोचनी ।। अकृतात्मा अवशीकृतचित्तः ।।

evameṣā mahābhāgā pratiṣṭhāne pratiṣṭhitā| tīrthayātrā mahāpuṇyā sarvapāpapramocanī || akṛtātmā avaśīkṛtacittaḥ ||

Verse 115

अनेन विधिना यस्तु पृथिवीं संचरिष्यति। अश्वमेधशतं साग्रं फलं प्रेत्य स भोक्ष्यति ।।

anena vidhinā yastu pṛthivīṃ saṃcariṣyati| aśvamedhaśataṃ sāgraṃ phalaṃ pretya sa bhokṣyati ||

Verse 116

ततश्चाष्टगुणं पार्थ प्राप्स्यसे धर्ममुत्तमम्। भीष्मः कुरूणां प्रवरो यथा पूर्वमवाप्तवान् ।।

tataścāṣṭaguṇaṃ pārtha prāpsyase dharmamuttamam| bhīṣmaḥ kurūṇāṃ pravaro yathā pūrvamavāptavān ||

Verse 117

नेता च त्वमृषीन्यस्मात्तेन तेऽष्टगुणं फलम्। रक्षोगणबिकीर्णानि तीर्थान्येतानि भारत। अगम्यानि मनुष्येन्द्रैस्त्वामृते कुरुनन्दन ।।

netā ca tvamṛṣīnyasmāttena te'ṣṭaguṇaṃ phalam| rakṣogaṇabikīrṇāni tīrthānyetāni bhārata| agamyāni manuṣyendraistvāmṛte kurunandana ||

Verse 118

इदं देवर्षिचरितं सर्वतीर्ताभिसंवृतम्। यः पठेच्छृणुयाद्वाऽपिसर्वपापैः प्रमुच्यते ।।

idaṃ devarṣicaritaṃ sarvatīrtābhisaṃvṛtam| yaḥ paṭhecchṛṇuyādvā'pisarvapāpaiḥ pramucyate ||

Verse 119

ऋषिमुख्याः सदा यत्रवाल्मीकिस्त्वथ कश्यपः। आत्रेयः कुण्डजठरो विश्वामित्रोऽथ गौतमः ।।

ṛṣimukhyāḥ sadā yatravālmīkistvatha kaśyapaḥ| ātreyaḥ kuṇḍajaṭharo viśvāmitro'tha gautamaḥ ||

Verse 120

असितो देवलश्चैव मार्कण्डेयोऽथ गालवः। भरद्वाजो वसिष्ठश्च मुनिरुद्दालकस्तथा ।।

asito devalaścaiva mārkaṇḍeyo'tha gālavaḥ| bharadvājo vasiṣṭhaśca muniruddālakastathā ||

Verse 121

शौनकः सह पुत्रेण व्यासश्च तपतांवरः। दुर्वासाश्च मुनिश्रेष्ठो जाबालिश्च महातपाः ।।

śaunakaḥ saha putreṇa vyāsaśca tapatāṃvaraḥ| durvāsāśca muniśreṣṭho jābāliśca mahātapāḥ ||

Verse 122

एते ऋषिवराः सर्वे त्वत्प्रतीक्षास्तपोधनाः। एभिः सह महाराज तीर्थान्येतान्यनुव्रज ।।

ete ṛṣivarāḥ sarve tvatpratīkṣāstapodhanāḥ| ebhiḥ saha mahārāja tīrthānyetānyanuvraja ||

Verse 123

एष ते लोमशो नाम महर्षिरमितद्युतिः। समेष्यति महाराज तेन सार्धमनुव्रज ।।

eṣa te lomaśo nāma maharṣiramitadyutiḥ| sameṣyati mahārāja tena sārdhamanuvraja ||

Verse 124

मयाऽपिसह धर्मज्ञ तीर्थान्येतान्यनुक्रमात्। प्राप्स्यसे महतीं कीर्तिं यथा राजा महाभिषक् ।। प्रतिष्ठाने प्रयागे। प्रतिष्ठिता समाप्ता ।।

mayā'pisaha dharmajña tīrthānyetānyanukramāt| prāpsyase mahatīṃ kīrtiṃ yathā rājā mahābhiṣak || pratiṣṭhāne prayāge| pratiṣṭhitā samāptā ||

Verse 125

यथा ययातिर्धर्मात्मा यथा राजा पुरूरवाः। तथा त्वं कुरुशार्दूल स्वेन धर्मेण शोभसे ।।

yathā yayātirdharmātmā yathā rājā purūravāḥ| tathā tvaṃ kuruśārdūla svena dharmeṇa śobhase ||

Verse 126

यथा भगीरथो राजा यथा रामश्च विश्रुतः। तथा त्वं सर्वराजभ्यो भ्राजसे रश्मिवानिव ।। महाभिषक् शन्तनुरूपेणावतीर्णः ।।

yathā bhagīratho rājā yathā rāmaśca viśrutaḥ| tathā tvaṃ sarvarājabhyo bhrājase raśmivāniva || mahābhiṣak śantanurūpeṇāvatīrṇaḥ ||

Verse 127

यथा मनुर्यथेक्ष्वाकुर्यथा पूरुर्महायशाः। यथा वैन्यो महाराज तथा त्वमपि विश्रुतः ।।

yathā manuryathekṣvākuryathā pūrurmahāyaśāḥ| yathā vainyo mahārāja tathā tvamapi viśrutaḥ ||

Verse 128

यथा च वृत्रहा सर्वान्सपत्नान्निर्दहन्पुरा। त्रैलोक्यं पालयामास देवराड्विगतज्वरः ।।

yathā ca vṛtrahā sarvānsapatnānnirdahanpurā| trailokyaṃ pālayāmāsa devarāḍvigatajvaraḥ ||

Verse 129

तथा शत्रुक्षयं कृत्वा त्वं प्रजाः पालयिष्यसि। स्वधर्मविजितामुर्वीं प्राप्य राजीवलोचन। ख्यातिं यास्यसि धर्मेण कार्तवीर्यार्जुनो यथा ।।

tathā śatrukṣayaṃ kṛtvā tvaṃ prajāḥ pālayiṣyasi| svadharmavijitāmurvīṃ prāpya rājīvalocana| khyātiṃ yāsyasi dharmeṇa kārtavīryārjuno yathā ||

Verse 130

वैशंपायन उवाच। एवमाश्वास्य राजानं नारदो भगवानृषिः। अनुज्ञाप्य महाराज तत्रैवान्तरधीयत ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamāśvāsya rājānaṃ nārado bhagavānṛṣiḥ| anujñāpya mahārāja tatraivāntaradhīyata ||

Verse 131

युधिष्ठिरोषि धर्मात्मा तमेवार्थं विचिन्तयन्। तीर्थयात्राश्रितं पुण्यमृषीणां प्रत्यवेदयत् ।।

yudhiṣṭhiroṣi dharmātmā tamevārthaṃ vicintayan| tīrthayātrāśritaṃ puṇyamṛṣīṇāṃ pratyavedayat ||