Adhyaya 77

Verse 1

पुष्करं निष्कासितवता नलेन कुण्डिनपुरात्सपुत्राया दमयन्त्या आनयनपूर्वकं प्रजापालनेन सुखवासः ।। 1 ।। बृहदश्वेन द्युधिष्ठिरायाक्षहृदयविद्योपदेशपूर्वकं संक्षेपेण हरिश्चन्द्रोपाख्यानकथनम् ।। 2 ।। बृहदश्व उवाच।। प्रशान्ते तु पुरे हृष्टे सम्प्रवृत्ते महोत्सवे । महत्या सेनया राजा दमयन्तीमुपानयत् ।।१।। दमयन्तीमपि पिता सत्कृत्य परवीरहा । प्रस्थापयदमेयात्मा भीमो भीमपराक्रमः ।।२।। आगतायां तु वैदर्भ्यां सपुत्रायां नलो नृपः । वर्तयामास मुदितो देवराडिव नन्दने ।।३।। तथा प्रकाशतां यातो जम्बूद्वीपेऽथ राजसु । पुनः स्वे चावसद्राज्ये प्रत्याहृत्य महायशाः ।।४।। ईजे च विविधैर्यज्ञैर्विधिवत्स्वाप्तदक्षिणैः । तथा त्वमपि राजेन्द्र ससुहृद्वक्ष्यसेऽचिरात् ।।५।। दुःखमेतादृशं प्राप्तो नलः परपुरञ्जयः । देवनेन नरश्रेष्ठ सभार्यो भरतर्षभ ।।६।। एकाकिनैव सुमहन्नलेन पृथिवीपते । दुःखमासादितं घोरं प्राप्तश्चाभ्युदयः पुनः ।।७।। त्वं पुनर्भ्रातृसहितः कृष्णया चैव पाण्डव । रमसेऽस्मिन्महारण्ये धर्ममेवानुचिन्तयन् ।।८।। ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः । नित्यमन्वास्यसे राजंस्तत्र का परिदेवना ।।९।। इतिहासमिमं चापि कलिनाशनमुच्यते । शक्यमाश्वासितुं श्रुत्वा त्वद्विधेन विशां पते ।।१०।। अस्थिरत्वं च सञ्चिन्त्य पुरुषार्थस्य नित्यदा । तस्याये च व्यये चैव समाश्वसिहि मा शुचः ।।११।। ये चेदं कथयिष्यन्ति नलस्य चरितं महत् । श्रोष्यन्ति चाप्यभीक्ष्णं वै नालक्ष्मीस्तान्भजिष्यति ।।१२।। अर्थास्तस्योपपत्स्यन्ते धन्यतां च गमिष्यति ।।१२।। इतिहासमिमं श्रुत्वा पुराणं शश्वदुत्तमम् । पुत्रान्पौत्रान्पशूंश्चैव वेत्स्यते नृषु चाग्र्यताम् ।।१३।। अरोगः प्रीतिमांश्चैव भविष्यति न संशयः ।।१३।। भयं पश्यसि यच्च त्वमाह्वयिष्यति मां पुनः । अक्षज्ञ इति तत्तेऽहं नाशयिष्यामि पार्थिव ।।१४।। वेदाक्षहृदयं कृत्स्नमहं सत्यपराक्रम । उपपद्यस्व कौन्तेय प्रसन्नोऽहं ब्रवीमि ते ।।१५।। वैशम्पायन उवाच।। ततो हृष्टमना राजा बृहदश्वमुवाच ह । भगवन्नक्षहृदयं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः ।।१६।। ततोऽक्षहृदयं प्रादात्पाण्डवाय महात्मने । दत्त्वा चाश्वशिरोऽगच्छदुपस्प्रष्टुं महातपाः ।।१७।। बृहदश्वे गते पार्थमश्रौषीत्सव्यसाचिनम् । वर्तमानं तपस्युग्रे वायुभक्षं मनीषिणम् ।।१८।। ब्राह्मणेभ्यस्तपस्विभ्यः सम्पतद्भ्यस्ततस्ततः । तीर्थशैलवरेभ्यश्च समेतेभ्यो दृढव्रतः ।।१९।। इति पार्थो महाबाहुर्दुरापं तप आस्थितः । न तथा दृष्टपूर्वोऽन्यः कश्चिदुग्रतपा इति ।।२०।। यथा धनञ्जयः पार्थस्तपस्वी नियतव्रतः । मुनिरेकचरः श्रीमान्धर्मो विग्रहवानिव ।।२१।। तं श्रुत्वा पाण्डवो राजंस्तप्यमानं महावने । अन्वशोचत कौन्तेयः प्रियं वै भ्रातरं जयम् ।।२२।। दह्यमानेन तु हृदा शरणार्थी महावने । ब्राह्मणान्विविधज्ञानान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ।।२३।। 3.79 बृहदश्व उवाच। प्रशान्ते तु पुरे हृष्टे संप्रवृत्ते महोत्सवे। महत्या सेनया राजा दमयन्तीमुपानयत् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ।। 77 ।।

puṣkaraṃ niṣkāsitavatā nalena kuṇḍinapurātsaputrāyā damayantyā ānayanapūrvakaṃ prajāpālanena sukhavāsaḥ || 1 || bṛhadaśvena dyudhiṣṭhirāyākṣahṛdayavidyopadeśapūrvakaṃ saṃkṣepeṇa hariścandropākhyānakathanam || 2 || bṛhadaśva uvāca|| praśānte tu pure hṛṣṭe sampravṛtte mahotsave | mahatyā senayā rājā damayantīmupānayat ||1|| damayantīmapi pitā satkṛtya paravīrahā | prasthāpayadameyātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ ||2|| āgatāyāṃ tu vaidarbhyāṃ saputrāyāṃ nalo nṛpaḥ | vartayāmāsa mudito devarāḍiva nandane ||3|| tathā prakāśatāṃ yāto jambūdvīpe'tha rājasu | punaḥ sve cāvasadrājye pratyāhṛtya mahāyaśāḥ ||4|| īje ca vividhairyajñairvidhivatsvāptadakṣiṇaiḥ | tathā tvamapi rājendra sasuhṛdvakṣyase'cirāt ||5|| duḥkhametādṛśaṃ prāpto nalaḥ parapurañjayaḥ | devanena naraśreṣṭha sabhāryo bharatarṣabha ||6|| ekākinaiva sumahannalena pṛthivīpate | duḥkhamāsāditaṃ ghoraṃ prāptaścābhyudayaḥ punaḥ ||7|| tvaṃ punarbhrātṛsahitaḥ kṛṣṇayā caiva pāṇḍava | ramase'sminmahāraṇye dharmamevānucintayan ||8|| brāhmaṇaiśca mahābhāgairvedavedāṅgapāragaiḥ | nityamanvāsyase rājaṃstatra kā paridevanā ||9|| itihāsamimaṃ cāpi kalināśanamucyate | śakyamāśvāsituṃ śrutvā tvadvidhena viśāṃ pate ||10|| asthiratvaṃ ca sañcintya puruṣārthasya nityadā | tasyāye ca vyaye caiva samāśvasihi mā śucaḥ ||11|| ye cedaṃ kathayiṣyanti nalasya caritaṃ mahat | śroṣyanti cāpyabhīkṣṇaṃ vai nālakṣmīstānbhajiṣyati ||12|| arthāstasyopapatsyante dhanyatāṃ ca gamiṣyati ||12|| itihāsamimaṃ śrutvā purāṇaṃ śaśvaduttamam | putrānpautrānpaśūṃścaiva vetsyate nṛṣu cāgryatām ||13|| arogaḥ prītimāṃścaiva bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||13|| bhayaṃ paśyasi yacca tvamāhvayiṣyati māṃ punaḥ | akṣajña iti tatte'haṃ nāśayiṣyāmi pārthiva ||14|| vedākṣahṛdayaṃ kṛtsnamahaṃ satyaparākrama | upapadyasva kaunteya prasanno'haṃ bravīmi te ||15|| vaiśampāyana uvāca|| tato hṛṣṭamanā rājā bṛhadaśvamuvāca ha | bhagavannakṣahṛdayaṃ jñātumicchāmi tattvataḥ ||16|| tato'kṣahṛdayaṃ prādātpāṇḍavāya mahātmane | dattvā cāśvaśiro'gacchadupaspraṣṭuṃ mahātapāḥ ||17|| bṛhadaśve gate pārthamaśrauṣītsavyasācinam | vartamānaṃ tapasyugre vāyubhakṣaṃ manīṣiṇam ||18|| brāhmaṇebhyastapasvibhyaḥ sampatadbhyastatastataḥ | tīrthaśailavarebhyaśca sametebhyo dṛḍhavrataḥ ||19|| iti pārtho mahābāhurdurāpaṃ tapa āsthitaḥ | na tathā dṛṣṭapūrvo'nyaḥ kaścidugratapā iti ||20|| yathā dhanañjayaḥ pārthastapasvī niyatavrataḥ | munirekacaraḥ śrīmāndharmo vigrahavāniva ||21|| taṃ śrutvā pāṇḍavo rājaṃstapyamānaṃ mahāvane | anvaśocata kaunteyaḥ priyaṃ vai bhrātaraṃ jayam ||22|| dahyamānena tu hṛdā śaraṇārthī mahāvane | brāhmaṇānvividhajñānānparyapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ ||23|| 3.79 bṛhadaśva uvāca| praśānte tu pure hṛṣṭe saṃpravṛtte mahotsave| mahatyā senayā rājā damayantīmupānayat || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi saptasaptatitamo'dhyāyaḥ || 77 ||

Verse 2

पुण्यश्लोकं तु राज्यस्थं श्रुत्वा भीमो महीपतिः। मुदा परमया युक्तो बभूव भरतर्षभ ।।

puṇyaślokaṃ tu rājyasthaṃ śrutvā bhīmo mahīpatiḥ| mudā paramayā yukto babhūva bharatarṣabha ||

Verse 3

अथ हृष्टमना राजा महत्या सेनया सह। सुतां प्रस्थापयामास पुण्यश्लोकाय धीमते ।।

atha hṛṣṭamanā rājā mahatyā senayā saha| sutāṃ prasthāpayāmāsa puṇyaślokāya dhīmate ||

Verse 4

दमयन्तीमपि पिता सत्कृत्यपरवीरहा। प्रास्थापयदमेयात्मा भीमो भीमपराक्रमः ।।

damayantīmapi pitā satkṛtyaparavīrahā| prāsthāpayadameyātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ ||

Verse 5

आगतायां तु वैदर्भ्यां सपुत्रायां नलो नृपः। वर्तयामास मुदितो दोवराडिव नन्दने ।।

āgatāyāṃ tu vaidarbhyāṃ saputrāyāṃ nalo nṛpaḥ| vartayāmāsa mudito dovarāḍiva nandane ||

Verse 6

तथा प्रकाशतां यातो जम्बूद्वीपे स राजसु। पुनः स्वे चावसद्राज्ये प्रत्याहृत्य महायशाः ।।

tathā prakāśatāṃ yāto jambūdvīpe sa rājasu| punaḥ sve cāvasadrājye pratyāhṛtya mahāyaśāḥ ||

Verse 7

ईजे च विविधैर्यज्ञैर्विधिवच्चाप्तदक्षिणैः। तथा त्वमपि राजेन्द्र ससुहृद्वक्ष्यसे चिरात् ।। प्रशान्ते वीतशोके। प्रशान्ते पुष्करे हृष्टे इति क. पाठः ।।

īje ca vividhairyajñairvidhivaccāptadakṣiṇaiḥ| tathā tvamapi rājendra sasuhṛdvakṣyase cirāt || praśānte vītaśoke| praśānte puṣkare hṛṣṭe iti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 8

दुःखमेतादृशंप्राप्तो नलः परपुरंजयः। देवनेन नरश्रेष्ठ सभार्यो भरतर्षभ ।।

duḥkhametādṛśaṃprāpto nalaḥ parapuraṃjayaḥ| devanena naraśreṣṭha sabhāryo bharatarṣabha ||

Verse 9

एकाकिनैव सुमहन्नलेन पृथिवीपते। दुःखमासादितं घोरं प्राप्तश्चाभ्युदयः पुनः ।।

ekākinaiva sumahannalena pṛthivīpate| duḥkhamāsāditaṃ ghoraṃ prāptaścābhyudayaḥ punaḥ ||

Verse 10

त्वं पुनर्भ्रातृसहितः कृष्णया चैव पाण्डव। कथाश्चापि समाकर्ण्य धर्ममेवानुचिन्तयन् ।।

tvaṃ punarbhrātṛsahitaḥ kṛṣṇayā caiva pāṇḍava| kathāścāpi samākarṇya dharmamevānucintayan ||

Verse 11

ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः। नित्यमन्वास्यसे राजंस्तत्र का परिदेवना ।।

brāhmaṇaiśca mahābhāgairvedavedāṅgapāragaiḥ| nityamanvāsyase rājaṃstatra kā paridevanā ||

Verse 12

कर्कोटकस्य नागस् दमयन्त्या नलस्य च। ऋतुपर्णस्य राजर्षेः कीर्तनं कलिनाशनम् ।।

karkoṭakasya nāgas damayantyā nalasya ca| ṛtuparṇasya rājarṣeḥ kīrtanaṃ kalināśanam ||

Verse 13

इतिहासमिमं चापि कलिनाशनमच्युत। शक्यमाश्वसितुं श्रुत्वा त्वद्विधेन विशांपते ।।

itihāsamimaṃ cāpi kalināśanamacyuta| śakyamāśvasituṃ śrutvā tvadvidhena viśāṃpate ||

Verse 14

अस्थिरत्वं च संचिन्त्य पुरुषार्थस् नित्यदा। तस्योदये व्यये चापि न चिन्तयितुमर्हसि ।।

asthiratvaṃ ca saṃcintya puruṣārthas nityadā| tasyodaye vyaye cāpi na cintayitumarhasi ||

Verse 15

श्रुत्वेतिहासं नृषते समाश्वसिहि मा शुचः। व्यसने त्वं महाराज न विषीदितुमर्हसि ।।

śrutvetihāsaṃ nṛṣate samāśvasihi mā śucaḥ| vyasane tvaṃ mahārāja na viṣīditumarhasi ||

Verse 16

विषमावस्थिते दैवे पौरुषेऽफलतां गते। विषादयन्ति नात्मानं सत्त्वापाश्रयिणो नराः ।।

viṣamāvasthite daive pauruṣe'phalatāṃ gate| viṣādayanti nātmānaṃ sattvāpāśrayiṇo narāḥ ||

Verse 17

ये चेदं कथयिष्यन्ति नलस् चरितं महत्। श्रोष्यन्ति चाप्यभीक्ष्णं वै नालक्ष्मीस्तान्भजिष्यति ।।

ye cedaṃ kathayiṣyanti nalas caritaṃ mahat| śroṣyanti cāpyabhīkṣṇaṃ vai nālakṣmīstānbhajiṣyati ||

Verse 18

अर्थास्तस्योपपत्स्यन्ते धन्यतां च गमिष्यति। इतिहासमिमं श्रुत्वा पुराणं शश्वदुत्तमम् ।।

arthāstasyopapatsyante dhanyatāṃ ca gamiṣyati| itihāsamimaṃ śrutvā purāṇaṃ śaśvaduttamam ||

Verse 19

पुत्रान्पौत्रान्पशूंश्चापि लभते नृषु चाग्र्यताम्। आरोग्यप्रीतिमांश्चैव भविष्ति न संशयः ।।

putrānpautrānpaśūṃścāpi labhate nṛṣu cāgryatām| ārogyaprītimāṃścaiva bhaviṣti na saṃśayaḥ ||

Verse 20

भयात्रस्यसि यच्च त्वमाह्वयिष्यति मां पुनः। अक्षज्ञ इति तत्तेऽहं नाशयिष्यामि पार्थिव ।।

bhayātrasyasi yacca tvamāhvayiṣyati māṃ punaḥ| akṣajña iti tatte'haṃ nāśayiṣyāmi pārthiva ||

Verse 21

वेदाक्षहृदयं कृत्स्नमहं सत्यपराक्रम। उपपद्यस्व कौन्तेय प्रसन्नोऽहं ब्रवीमि ते ।। वक्ष्यसे दीव्यसे। वशकान्तावित्यस्य रूपम्। समहच्यक्ष्यसे ह्यघमिति क. पाठः ।।

vedākṣahṛdayaṃ kṛtsnamahaṃ satyaparākrama| upapadyasva kaunteya prasanno'haṃ bravīmi te || vakṣyase dīvyase| vaśakāntāvityasya rūpam| samahacyakṣyase hyaghamiti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 22

वैशंपायन उवाच। ततो हृष्टमना राजा बृहदश्वमुवाच ह। भगवन्नक्षहृदयं ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tato hṛṣṭamanā rājā bṛhadaśvamuvāca ha| bhagavannakṣahṛdayaṃ jñātumicchāmi tattvataḥ ||

Verse 23

कौन्तेयेनैवमुक्तस्तु बृहदश्वो महामुनिः। ततोऽक्षहृदयं प्रादात्पाण्डवाय महात्मने। लब्ध्वा च पाण्डवो राजा विशोकः समपद्यत ।।

kaunteyenaivamuktastu bṛhadaśvo mahāmuniḥ| tato'kṣahṛdayaṃ prādātpāṇḍavāya mahātmane| labdhvā ca pāṇḍavo rājā viśokaḥ samapadyata ||

Verse 24

बृहदश्व उवाच। पुनरेव तु वक्ष्यामि यस्त्वत्तो दुःखितो नृपः। तं शृणुष्व महाराज सर्वदुःखापनुत्तये ।।

bṛhadaśva uvāca| punareva tu vakṣyāmi yastvatto duḥkhito nṛpaḥ| taṃ śṛṇuṣva mahārāja sarvaduḥkhāpanuttaye ||

Verse 25

इक्ष्वाकूणां कुले जातो महात्मा पृथिवीपतिः। त्रिशङ्कुरिति विख्यातोराजराजो महाद्युतिः ।।

ikṣvākūṇāṃ kule jāto mahātmā pṛthivīpatiḥ| triśaṅkuriti vikhyātorājarājo mahādyutiḥ ||

Verse 26

हरिश्चन्द्रस्ततो जज्ञे गुणरत्नाकरो नृपात्। ततो विशेषैर्विविधैर्यज्ञैर्विपुलदक्षिणैः ।।

hariścandrastato jajñe guṇaratnākaro nṛpāt| tato viśeṣairvividhairyajñairvipuladakṣiṇaiḥ ||

Verse 27

स तु लोके वरः पुंसां पुण्यश्लोको महायशाः। सत्यवादी मधुरवाक्सत्येन बहुभाषिता ।।

sa tu loke varaḥ puṃsāṃ puṇyaśloko mahāyaśāḥ| satyavādī madhuravāksatyena bahubhāṣitā ||

Verse 28

तस्य भार्याऽभवद्भूमौ सौशील्यसमलंकृता। उशीनरस्य राजर्षेर्दुहिता पुण्यलक्षणा ।।

tasya bhāryā'bhavadbhūmau sauśīlyasamalaṃkṛtā| uśīnarasya rājarṣerduhitā puṇyalakṣaṇā ||

Verse 29

स्वयंवरे महाभागं वरयामास भामिनी। हरिश्चन्द्रं समेतानां राज्ञां मद्ये पतिं विभुम् ।।

svayaṃvare mahābhāgaṃ varayāmāsa bhāminī| hariścandraṃ sametānāṃ rājñāṃ madye patiṃ vibhum ||

Verse 30

तया सह महीपालः सत्यवत्या मनोज्ञया। रेमे च सुचिरं कालं राजा राज्यमवाप्य च ।।

tayā saha mahīpālaḥ satyavatyā manojñayā| reme ca suciraṃ kālaṃ rājā rājyamavāpya ca ||

Verse 31

तस्यां देव्यां हरिश्चन्द्राज्जज्ञे राजीवलोचनः। पुत्रः पुण्यवतां श्रेष्ठो लोहिताश्व इति श्रुतः ।।

tasyāṃ devyāṃ hariścandrājjajñe rājīvalocanaḥ| putraḥ puṇyavatāṃ śreṣṭho lohitāśva iti śrutaḥ ||

Verse 32

देव्या पुत्रेण सहितः पुण्यश्लोको महायशाः। वसिष्ठयाज्यो नृपतिरीजे शुण्यैर्महाध्वरैः ।।

devyā putreṇa sahitaḥ puṇyaśloko mahāyaśāḥ| vasiṣṭhayājyo nṛpatirīje śuṇyairmahādhvaraiḥ ||

Verse 33

एतस्मिन्नेव काले तु विश्वामित्रो दिवं गतः। पुरुहूतपुरीं रम्यामाजगामेन्द्रसेवया ।।

etasminneva kāle tu viśvāmitro divaṃ gataḥ| puruhūtapurīṃ ramyāmājagāmendrasevayā ||

Verse 34

उपस्थाने च संवृत्ते देवेन्द्रस्य महात्मनः। आजगाम वसिष्ठोऽपि वामदेवसहायवान् ।।

upasthāne ca saṃvṛtte devendrasya mahātmanaḥ| ājagāma vasiṣṭho'pi vāmadevasahāyavān ||

Verse 35

उपस्थाने च संवृत्ते सुखासीने पुरंदरे। वर्ण्यमानेषु च तदा सत्यवादिषु राजसु ।।

upasthāne ca saṃvṛtte sukhāsīne puraṃdare| varṇyamāneṣu ca tadā satyavādiṣu rājasu ||

Verse 36

तस्यां संसदिसर्वस्माद्धरिश्चन्द्रोऽपि पप्रथे। यज्ञदानतपःशीलसत्यवाक्यदृझव्रतैः ।।

tasyāṃ saṃsadisarvasmāddhariścandro'pi paprathe| yajñadānatapaḥśīlasatyavākyadṛjhavrataiḥ ||

Verse 37

वसिष्ठः परमप्रीतः स्वयाज्यपरिकीर्तनात्। तथापि विश्वामित्रस्तं न सेहे सत्यभूषितम् ।।

vasiṣṭhaḥ paramaprītaḥ svayājyaparikīrtanāt| tathāpi viśvāmitrastaṃ na sehe satyabhūṣitam ||

Verse 38

हरिश्चन्द्रं प्रति तदा विश्वामित्रवसिष्ठयोः। पणः कृतस्तदा पश्चाद्विश्वामित्रेण पार्थिवः ।।

hariścandraṃ prati tadā viśvāmitravasiṣṭhayoḥ| paṇaḥ kṛtastadā paścādviśvāmitreṇa pārthivaḥ ||

Verse 39

राज्याच्चापि सुखाच्चापि सहसा चावरोपितः। अवाप परमं दुःखं मरणादमनोहरम् ।।

rājyāccāpi sukhāccāpi sahasā cāvaropitaḥ| avāpa paramaṃ duḥkhaṃ maraṇādamanoharam ||

Verse 40

वैशंपायन उवाच। तच्छ्रुत्वा परमप्रीतो धर्मराजो युधिष्ठिरः। भ्रातृभिर्ब्राह्मणैश्चैव द्रौपद्या च समन्वितः। विस्मयं परमं गत्वा साधुसाध्वित्यभाषत ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tacchrutvā paramaprīto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| bhrātṛbhirbrāhmaṇaiścaiva draupadyā ca samanvitaḥ| vismayaṃ paramaṃ gatvā sādhusādhvityabhāṣata ||

Verse 41

ततो हरिश्चन्द्रकथां च सर्वे श्रुत्वा तु राजा मनुजेन्द्रकेतुः। विहाय शोकं विजहार भूयः स्मरन्हरिश्चन्द्रमनन्तकीर्तिम् ।।

tato hariścandrakathāṃ ca sarve śrutvā tu rājā manujendraketuḥ| vihāya śokaṃ vijahāra bhūyaḥ smaranhariścandramanantakīrtim ||

Verse 42

कथामेवं तथा कृत्वा हरिश्चन्द्रनलाश्रयाम्। आमन्त्र्य पाण्डवान्सर्वान्बृहदश्वो जगाम ह। उक्त्वा चाशु सरोऽगच्छदुपस्प्रष्टुं महातपाः ।।

kathāmevaṃ tathā kṛtvā hariścandranalāśrayām| āmantrya pāṇḍavānsarvānbṛhadaśvo jagāma ha| uktvā cāśu saro'gacchadupaspraṣṭuṃ mahātapāḥ ||

Verse 43

बृहदश्व गते पार्थमश्रौषीत्सव्यसाचिनम्। वर्तमनं तपस्युग्रे वायुभक्षं मनीषिणम् ।।

bṛhadaśva gate pārthamaśrauṣītsavyasācinam| vartamanaṃ tapasyugre vāyubhakṣaṃ manīṣiṇam ||

Verse 44

ब्राह्मणएभ्यस्तपस्विभ्यः संपतद्भ्यस्ततस्ततः। तीर्थशैलवनेभ्यश्च समेतेभ्यो दृढव्रतः ।।

brāhmaṇaebhyastapasvibhyaḥ saṃpatadbhyastatastataḥ| tīrthaśailavanebhyaśca sametebhyo dṛḍhavrataḥ ||

Verse 45

इतिपार्थो महाबाहुर्दुरापं तप आस्थितः। न तथा दृष्टपूर्वोऽन्यः कश्चिदुग्रतपा इति ।।

itipārtho mahābāhurdurāpaṃ tapa āsthitaḥ| na tathā dṛṣṭapūrvo'nyaḥ kaścidugratapā iti ||

Verse 46

यथा धनंजयः पार्थस्तपस्वी नियतव्रतः। मुनिरेकचरः श्रीमान्धर्मो विग्रहवानिव ।।

yathā dhanaṃjayaḥ pārthastapasvī niyatavrataḥ| munirekacaraḥ śrīmāndharmo vigrahavāniva ||

Verse 47

तं श्रुत्वा पाण्डवो राजंस्तप्यमानं महावने। अन्वशोचत कौन्तेयः प्रियं वै भ्रातरं जयम् ।।

taṃ śrutvā pāṇḍavo rājaṃstapyamānaṃ mahāvane| anvaśocata kaunteyaḥ priyaṃ vai bhrātaraṃ jayam ||

Verse 48

दह्यमानेन तु हृदा शरणार्थी महावने। ब्राह्मणान्विविधज्ञानान्पर्यपृच्छद्युधिष्ठिरः ।।

dahyamānena tu hṛdā śaraṇārthī mahāvane| brāhmaṇānvividhajñānānparyapṛcchadyudhiṣṭhiraḥ ||

Verse 49

प्रतिगृह्याक्षहृदयं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। आसीद्धृष्टमना राजन्भीमसेनादिभिर्युतः ।।

pratigṛhyākṣahṛdayaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| āsīddhṛṣṭamanā rājanbhīmasenādibhiryutaḥ ||

Verse 50

स्वभ्रातॄन्सहितान्पश्यन्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। अपश्यन्नर्जुनं तत्रबभूवाश्रुपरिप्लुतः ।।

svabhrātṝnsahitānpaśyankuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| apaśyannarjunaṃ tatrababhūvāśrupariplutaḥ ||

Verse 51

संतप्यमानः कौन्तेयो भीमसेनमुवाच ह। कदा द्रक्ष्यामि वै भीम पार्तमत्र तवानुजम् ।।

saṃtapyamānaḥ kaunteyo bhīmasenamuvāca ha| kadā drakṣyāmi vai bhīma pārtamatra tavānujam ||

Verse 52

मत्कृते हि कुरुश्रेष्ठ तष्यते परमं तपः। तस्याक्षहृदयज्ञानमाख्यास्यामि कदा न्बहम् ।।

matkṛte hi kuruśreṣṭha taṣyate paramaṃ tapaḥ| tasyākṣahṛdayajñānamākhyāsyāmi kadā nbaham ||

Verse 53

स हि श्रुत्वाऽक्षहृदयं समुपात्तं मया विभो। प्रहृष्टः पुरुषव्याघ्रो भविष्यति न संशयः ।।

sa hi śrutvā'kṣahṛdayaṃ samupāttaṃ mayā vibho| prahṛṣṭaḥ puruṣavyāghro bhaviṣyati na saṃśayaḥ ||