Adhyaya 76

Verse 1

नलेन पुनः स्वपुरंप्रत्यागमनम् ।। 1 ।। तथा पुनर्द्यूतेन पुष्रं पराजित्य तस्य तत्पुरं प्रतियापनम् ।। 2 ।। बृहदश्व उवाच।। स मासमुष्य कौन्तेय भीममामन्त्र्य नैषधः । पुरादल्पपरीवारो जगाम निषधान्प्रति ।।१।। रथेनैकेन शुभ्रेण दन्तिभिः परिषोडशैः । पञ्चाशद्भिर्हयैश्चैव षट्शतैश्च पदातिभिः ।।२।। स कम्पयन्निव महीं त्वरमाणो महीपतिः । प्रविवेशातिसंरब्धस्तरसैव महामनाः ।।३।। ततः पुष्करमासाद्य वीरसेनसुतो नलः । उवाच दीव्याव पुनर्बहु वित्तं मयार्जितम् ।।४।। दमयन्ती च यच्चान्यन्मया वसु समर्जितम् । एष वै मम संन्यासस्तव राज्यं तु पुष्कर ।।५।। पुनः प्रवर्ततां द्यूतमिति मे निश्चिता मतिः । एकपाणेन भद्रं ते प्राणयोश्च पणावहे ।।६।। जित्वा परस्वमाहृत्य राज्यं वा यदि वा वसु । प्रतिपाणः प्रदातव्यः परं हि धनमुच्यते ।।७।। न चेद्वाञ्छसि तद्द्यूतं युद्धद्यूतं प्रवर्तताम् । द्वैरथेनास्तु वै शान्तिस्तव वा मम वा नृप ।।८।। वंशभोज्यमिदं राज्यं मार्गितव्यं यथा तथा । येन तेनाप्युपायेन वृद्धानामिति शासनम् ।।९।। द्वयोरेकतरे बुद्धिः क्रियतामद्य पुष्कर । कैतवेनाक्षवत्यां वा युद्धे वा नम्यतां धनुः ।।१०।। नैषधेनैवमुक्तस्तु पुष्करः प्रहसन्निव । ध्रुवमात्मजयं मत्वा प्रत्याह पृथिवीपतिम् ।।११।। दिष्ट्या त्वयार्जितं वित्तं प्रतिपाणाय नैषध । दिष्ट्या च दुष्कृतं कर्म दमयन्त्याः क्षयं गतम् ।।१२।। दिष्ट्या च ध्रियसे राजन्सदारोऽरिनिबर्हण ।।१२।। धनेनानेन वैदर्भी जितेन समलङ्कृता । मामुपस्थास्यति व्यक्तं दिवि शक्रमिवाप्सराः ।।१३।। नित्यशो हि स्मरामि त्वां प्रतीक्षामि च नैषध । देवने च मम प्रीतिर्न भवत्यसुहृद्गणैः ।।१४।। जित्वा त्वद्य वरारोहां दमयन्तीमनिन्दिताम् । कृतकृत्यो भविष्यामि सा हि मे नित्यशो हृदि ।।१५।। श्रुत्वा तु तस्य ता वाचो बह्वबद्धप्रलापिनः । इयेष स शिरश्छेत्तुं खड्गेन कुपितो नलः ।।१६।। स्मयंस्तु रोषताम्राक्षस्तमुवाच ततो नृपः । पणावः किं व्याहरसे जित्वा वै व्याहरिष्यसि ।।१७।। ततः प्रावर्तत द्यूतं पुष्करस्य नलस्य च । एकपाणेन भद्रं ते नलेन स पराजितः ।।१८।। सरत्नकोशनिचयः प्राणेन पणितोऽपि च ।।१८।। जित्वा च पुष्करं राजा प्रहसन्निदमब्रवीत् । मम सर्वमिदं राज्यमव्यग्रं हतकण्टकम् ।।१९।। वैदर्भी न त्वया शक्या राजापसद वीक्षितुम् । तस्यास्त्वं सपरीवारो मूढ दासत्वमागतः ।।२०।। न तत्त्वया कृतं कर्म येनाहं निर्जितः पुरा । कलिना तत्कृतं कर्म त्वं तु मूढ न बुध्यसे ।।२१।। नाहं परकृतं दोषं त्वय्याधास्ये कथञ्चन ।।२१।। यथासुखं त्वं जीवस्व प्राणानभ्युत्सृजामि ते । तथैव च मम प्रीतिस्त्वयि वीर न संशयः ।।२२।। सौभ्रात्रं चैव मे त्वत्तो न कदाचित्प्रहास्यति । पुष्कर त्वं हि मे भ्राता सञ्जीवस्व शतं समाः ।।२३।। एवं नलः सान्त्वयित्वा भ्रातरं सत्यविक्रमः । स्वपुरं प्रेषयामास परिष्वज्य पुनः पुनः ।।२४।। सान्त्वितो नैषधेनैवं पुष्करः प्रत्युवाच तम् । पुण्यश्लोकं तदा राजन्नभिवाद्य कृताञ्जलिः ।।२५।। कीर्तिरस्तु तवाक्षय्या जीव वर्षायुतं सुखी । यो मे वितरसि प्राणानधिष्ठानं च पार्थिव ।।२६।। स तथा सत्कृतो राज्ञा मासमुष्य तदा नृपः । प्रययौ स्वपुरं हृष्टः पुष्करः स्वजनावृतः ।।२७।। महत्या सेनया राजन्विनीतैः परिचारकैः । भ्राजमान इवादित्यो वपुषा पुरुषर्षभ ।।२८।। प्रस्थाप्य पुष्करं राजा वित्तवन्तमनामयम् । प्रविवेश पुरं श्रीमानत्यर्थमुपशोभितम् ।।२९।। प्रविश्य सान्त्वयामास पौरांश्च निषधाधिपः ।।२९।।3.78.32-33 बृहदश्व उवाच। स मासमुष्य कौन्तेय भीममामन्त्र्य नैषधः। पुरादल्पपरीवारो जगाम निषधान्प्रति ।।

nalena punaḥ svapuraṃpratyāgamanam || 1 || tathā punardyūtena puṣraṃ parājitya tasya tatpuraṃ pratiyāpanam || 2 || bṛhadaśva uvāca|| sa māsamuṣya kaunteya bhīmamāmantrya naiṣadhaḥ | purādalpaparīvāro jagāma niṣadhānprati ||1|| rathenaikena śubhreṇa dantibhiḥ pariṣoḍaśaiḥ | pañcāśadbhirhayaiścaiva ṣaṭśataiśca padātibhiḥ ||2|| sa kampayanniva mahīṃ tvaramāṇo mahīpatiḥ | praviveśātisaṃrabdhastarasaiva mahāmanāḥ ||3|| tataḥ puṣkaramāsādya vīrasenasuto nalaḥ | uvāca dīvyāva punarbahu vittaṃ mayārjitam ||4|| damayantī ca yaccānyanmayā vasu samarjitam | eṣa vai mama saṃnyāsastava rājyaṃ tu puṣkara ||5|| punaḥ pravartatāṃ dyūtamiti me niścitā matiḥ | ekapāṇena bhadraṃ te prāṇayośca paṇāvahe ||6|| jitvā parasvamāhṛtya rājyaṃ vā yadi vā vasu | pratipāṇaḥ pradātavyaḥ paraṃ hi dhanamucyate ||7|| na cedvāñchasi taddyūtaṃ yuddhadyūtaṃ pravartatām | dvairathenāstu vai śāntistava vā mama vā nṛpa ||8|| vaṃśabhojyamidaṃ rājyaṃ mārgitavyaṃ yathā tathā | yena tenāpyupāyena vṛddhānāmiti śāsanam ||9|| dvayorekatare buddhiḥ kriyatāmadya puṣkara | kaitavenākṣavatyāṃ vā yuddhe vā namyatāṃ dhanuḥ ||10|| naiṣadhenaivamuktastu puṣkaraḥ prahasanniva | dhruvamātmajayaṃ matvā pratyāha pṛthivīpatim ||11|| diṣṭyā tvayārjitaṃ vittaṃ pratipāṇāya naiṣadha | diṣṭyā ca duṣkṛtaṃ karma damayantyāḥ kṣayaṃ gatam ||12|| diṣṭyā ca dhriyase rājansadāro'rinibarhaṇa ||12|| dhanenānena vaidarbhī jitena samalaṅkṛtā | māmupasthāsyati vyaktaṃ divi śakramivāpsarāḥ ||13|| nityaśo hi smarāmi tvāṃ pratīkṣāmi ca naiṣadha | devane ca mama prītirna bhavatyasuhṛdgaṇaiḥ ||14|| jitvā tvadya varārohāṃ damayantīmaninditām | kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi sā hi me nityaśo hṛdi ||15|| śrutvā tu tasya tā vāco bahvabaddhapralāpinaḥ | iyeṣa sa śiraśchettuṃ khaḍgena kupito nalaḥ ||16|| smayaṃstu roṣatāmrākṣastamuvāca tato nṛpaḥ | paṇāvaḥ kiṃ vyāharase jitvā vai vyāhariṣyasi ||17|| tataḥ prāvartata dyūtaṃ puṣkarasya nalasya ca | ekapāṇena bhadraṃ te nalena sa parājitaḥ ||18|| saratnakośanicayaḥ prāṇena paṇito'pi ca ||18|| jitvā ca puṣkaraṃ rājā prahasannidamabravīt | mama sarvamidaṃ rājyamavyagraṃ hatakaṇṭakam ||19|| vaidarbhī na tvayā śakyā rājāpasada vīkṣitum | tasyāstvaṃ saparīvāro mūḍha dāsatvamāgataḥ ||20|| na tattvayā kṛtaṃ karma yenāhaṃ nirjitaḥ purā | kalinā tatkṛtaṃ karma tvaṃ tu mūḍha na budhyase ||21|| nāhaṃ parakṛtaṃ doṣaṃ tvayyādhāsye kathañcana ||21|| yathāsukhaṃ tvaṃ jīvasva prāṇānabhyutsṛjāmi te | tathaiva ca mama prītistvayi vīra na saṃśayaḥ ||22|| saubhrātraṃ caiva me tvatto na kadācitprahāsyati | puṣkara tvaṃ hi me bhrātā sañjīvasva śataṃ samāḥ ||23|| evaṃ nalaḥ sāntvayitvā bhrātaraṃ satyavikramaḥ | svapuraṃ preṣayāmāsa pariṣvajya punaḥ punaḥ ||24|| sāntvito naiṣadhenaivaṃ puṣkaraḥ pratyuvāca tam | puṇyaślokaṃ tadā rājannabhivādya kṛtāñjaliḥ ||25|| kīrtirastu tavākṣayyā jīva varṣāyutaṃ sukhī | yo me vitarasi prāṇānadhiṣṭhānaṃ ca pārthiva ||26|| sa tathā satkṛto rājñā māsamuṣya tadā nṛpaḥ | prayayau svapuraṃ hṛṣṭaḥ puṣkaraḥ svajanāvṛtaḥ ||27|| mahatyā senayā rājanvinītaiḥ paricārakaiḥ | bhrājamāna ivādityo vapuṣā puruṣarṣabha ||28|| prasthāpya puṣkaraṃ rājā vittavantamanāmayam | praviveśa puraṃ śrīmānatyarthamupaśobhitam ||29|| praviśya sāntvayāmāsa paurāṃśca niṣadhādhipaḥ ||29||3.78.32-33 bṛhadaśva uvāca| sa māsamuṣya kaunteya bhīmamāmantrya naiṣadhaḥ| purādalpaparīvāro jagāma niṣadhānprati ||

Verse 2

रथेनैकेन शुभ्रेण दन्तिभिः परिषोडशै। पञ्चाशद्भिर्हयैश्चैव षट्शतैश्च पदातिभिः ।।

rathenaikena śubhreṇa dantibhiḥ pariṣoḍaśai| pañcāśadbhirhayaiścaiva ṣaṭśataiśca padātibhiḥ ||

Verse 3

स कम्पयन्निव महीं त्वरमाणो महापुरीम्। प्रविवेशाथ संरब्धस्तरसैव महामनाः ।।

sa kampayanniva mahīṃ tvaramāṇo mahāpurīm| praviveśātha saṃrabdhastarasaiva mahāmanāḥ ||

Verse 4

ततः पुष्करमासाद्य वीरसेनसुतो नलः। उवाच दीव्याव पुनर्बहुवित्तं मयाऽर्जितम् ।।

tataḥ puṣkaramāsādya vīrasenasuto nalaḥ| uvāca dīvyāva punarbahuvittaṃ mayā'rjitam ||

Verse 5

दमयन्ती च यच्चान्यन्मम किंचन विद्यते। एष वै मम संन्यासस्तव राज्यंतु पुष्कर ।। उष्य वासं कृत्वा ।।

damayantī ca yaccānyanmama kiṃcana vidyate| eṣa vai mama saṃnyāsastava rājyaṃtu puṣkara || uṣya vāsaṃ kṛtvā ||

Verse 6

पुनः प्रवर्ततां द्यूतमिति मे निश्चिता मतिः। एकपाणेन भद्रं ते प्राणयोश्च पणावहे ।। श्मयन्त्या च यच्चान्यज्जयत्वं सुसमार्जितमिति ध. पाठः .।

punaḥ pravartatāṃ dyūtamiti me niścitā matiḥ| ekapāṇena bhadraṃ te prāṇayośca paṇāvahe || śmayantyā ca yaccānyajjayatvaṃ susamārjitamiti dha. pāṭhaḥ .|

Verse 7

जित्वा परस्वमाहृत् राज्यंवा यदि वा वसु। प्रतिपाणः प्रदातव्यः प्राणो हि पणमुच्यते ।। राज्यं एकपाणेनैव मम तुदमयन्त्यादि च प्राणयोश्च पणावहे युद्धमपि वर्ततामित्यर्तः ।।

jitvā parasvamāhṛt rājyaṃvā yadi vā vasu| pratipāṇaḥ pradātavyaḥ prāṇo hi paṇamucyate || rājyaṃ ekapāṇenaiva mama tudamayantyādi ca prāṇayośca paṇāvahe yuddhamapi vartatāmityartaḥ ||

Verse 8

न चेद्वाञ्छसि तद्द्यूतं युद्धद्यूतं प्रवर्तताम्। द्वैरथेनास्तु वै शान्तिस्तव वा मम वा नृप ।।

na cedvāñchasi taddyūtaṃ yuddhadyūtaṃ pravartatām| dvairathenāstu vai śāntistava vā mama vā nṛpa ||

Verse 9

वंशभोज्यमिदं राज्यमर्थितव्यं यथा तथा। येनकेनाप्युपायेन वृद्धानामिति शासनम् ।। प्राणो हि धनमुच्यते इति ध. पाठः ।।

vaṃśabhojyamidaṃ rājyamarthitavyaṃ yathā tathā| yenakenāpyupāyena vṛddhānāmiti śāsanam || prāṇo hi dhanamucyate iti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 10

द्वयोरेकतरे बुद्धिः क्रियतामद्य पुष्कर। कैतवेनाक्षवत्यां वा युद्धे वा नाम्यतां धनुः ।।

dvayorekatare buddhiḥ kriyatāmadya puṣkara| kaitavenākṣavatyāṃ vā yuddhe vā nāmyatāṃ dhanuḥ ||

Verse 11

नैषधेनैवमुक्तस्तु पुष्करः प्रहसन्निव। ध्रुवमात्मजयं मत्वा प्रत्याह निषधाधिपम् ।।

naiṣadhenaivamuktastu puṣkaraḥ prahasanniva| dhruvamātmajayaṃ matvā pratyāha niṣadhādhipam ||

Verse 12

दिष्ट्या त्वयाऽर्जितं वित्तं प्रतिपाणाय नैषध। दिष्ट्या च दुष्कृतंकर्म दमयन्त्याः क्षयं गतम् ।।

diṣṭyā tvayā'rjitaṃ vittaṃ pratipāṇāya naiṣadha| diṣṭyā ca duṣkṛtaṃkarma damayantyāḥ kṣayaṃ gatam ||

Verse 13

दिष्ट्या वै प्रीसे राजन्मम लाभाय नैषध। पुनर्द्यूते च ते बुद्धिर्दिष्ट्या पुरुषसत्तम ।। प स्तगतं राज्यंइतिध. पाठः ।।

diṣṭyā vai prīse rājanmama lābhāya naiṣadha| punardyūte ca te buddhirdiṣṭyā puruṣasattama || pa stagataṃ rājyaṃitidha. pāṭhaḥ ||

Verse 14

धनेनानेन वै भैमी जितेन समलंकृता। मामुपस्थास्यति व्यक्तं दिवि शक्रमिवाप्सराः ।।

dhanenānena vai bhaimī jitena samalaṃkṛtā| māmupasthāsyati vyaktaṃ divi śakramivāpsarāḥ ||

Verse 15

नित्यशो हि स्मरामि त्वां प्रतीक्षेऽपि च नैषध। देवने च मभ प्रीतिर्भवत्येवासुहृद्गणैः ।।

nityaśo hi smarāmi tvāṃ pratīkṣe'pi ca naiṣadha| devane ca mabha prītirbhavatyevāsuhṛdgaṇaiḥ ||

Verse 16

जित्वात्वद्य वरारोहां दमयन्तीमनिन्दिताम्। कतकृत्यो भविष्यामि सा हिमे नित्यशो हृदि ।।

jitvātvadya varārohāṃ damayantīmaninditām| katakṛtyo bhaviṣyāmi sā hime nityaśo hṛdi ||

Verse 17

श्रुत्वा तु तस् ता वाचो बह्वबद्धप्रलापिनः। इयेष स शिरश्छेत्तुं खङ्गेन कुपितो नलः ।।

śrutvā tu tas tā vāco bahvabaddhapralāpinaḥ| iyeṣa sa śiraśchettuṃ khaṅgena kupito nalaḥ ||

Verse 18

स्मयंस्तु रोषताम्राक्षस्तमुवाच नलो नृपः। पणावः किं व्याहरसे जितो न व्याहरिष्यसि ।। दिष्ट्याच ध्रियसे राजन्सदारोऽद्य महाभुजेति झ. पाठः ।।

smayaṃstu roṣatāmrākṣastamuvāca nalo nṛpaḥ| paṇāvaḥ kiṃ vyāharase jito na vyāhariṣyasi || diṣṭyāca dhriyase rājansadāro'dya mahābhujeti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 19

ततः प्रावर्तत द्यूतं पुष्करस्य नलस्य च। एकपाणेन भद्रं ते नलेन स पराजितः ।।

tataḥ prāvartata dyūtaṃ puṣkarasya nalasya ca| ekapāṇena bhadraṃ te nalena sa parājitaḥ ||

Verse 20

स रत्नकोशनिचयैः प्राणेन पणितोपि च। जित्वा च पुष्करं राजा प्रहसन्निदमब्रवीत् ।।

sa ratnakośanicayaiḥ prāṇena paṇitopi ca| jitvā ca puṣkaraṃ rājā prahasannidamabravīt ||

Verse 21

मम सर्वमिदं राज्यमव्यग्रं हतकण्ठकम्। वैदर्भी न त्वया शक्या राजापशद वीक्षितम्। तस्यास्त्वं सपरीवारो मूढ दासत्वमागतः ।।

mama sarvamidaṃ rājyamavyagraṃ hatakaṇṭhakam| vaidarbhī na tvayā śakyā rājāpaśada vīkṣitam| tasyāstvaṃ saparīvāro mūḍha dāsatvamāgataḥ ||

Verse 22

न त्वया तत्कृतंकर्म येनाहं विजितः पुरा। कलिना तत्कृतं कर्म त्वं च मूढ न बुध्यसे ।।

na tvayā tatkṛtaṃkarma yenāhaṃ vijitaḥ purā| kalinā tatkṛtaṃ karma tvaṃ ca mūḍha na budhyase ||

Verse 23

नाहं परकृतं दोषं त्वय्याधास्ये कथंचन। यथासुखं वै जीवत्वंप्राणानवसृजामि ते ।।

nāhaṃ parakṛtaṃ doṣaṃ tvayyādhāsye kathaṃcana| yathāsukhaṃ vai jīvatvaṃprāṇānavasṛjāmi te ||

Verse 24

तथैव सर्वसंभारं स्वमंशं वितरामि ते। तथैव च मम प्रीतिस्त्वयि वीर न संशयः ।।

tathaiva sarvasaṃbhāraṃ svamaṃśaṃ vitarāmi te| tathaiva ca mama prītistvayi vīra na saṃśayaḥ ||

Verse 25

सौहार्दं चापि मे त्वत्तो न कदाचित्प्रहास्यति। पुष्कर त्वं हि मे भ्राता संजीव शरदः शतम् ।।

sauhārdaṃ cāpi me tvatto na kadācitprahāsyati| puṣkara tvaṃ hi me bhrātā saṃjīva śaradaḥ śatam ||

Verse 26

एवं नलः सान्त्वयित्वा भ्रातरं सत्यविक्रमः। वचनैस्तोषयामास परिष्वज्य पुनः पुनः ।।

evaṃ nalaḥ sāntvayitvā bhrātaraṃ satyavikramaḥ| vacanaistoṣayāmāsa pariṣvajya punaḥ punaḥ ||

Verse 27

सान्त्वितो नैषधेनैवं पुष्ररः प्रत्युवाच तम्। पुण्यश्लोकं तदा राजन्नभिवाद्य कृताञ्जलिः ।।

sāntvito naiṣadhenaivaṃ puṣraraḥ pratyuvāca tam| puṇyaślokaṃ tadā rājannabhivādya kṛtāñjaliḥ ||

Verse 28

कीर्तिरस्तु तवाक्षय्या जीव वर्षायुतं सुखी। यो मे वितरसि प्राणानधिष्ठानं च पार्थिव ।।

kīrtirastu tavākṣayyā jīva varṣāyutaṃ sukhī| yo me vitarasi prāṇānadhiṣṭhānaṃ ca pārthiva ||

Verse 29

स तथा सत्कृतो राज्ञा मासमुष्य तदा नृपः। प्रययौ पुषरो हृष्टः स्वपुरं स्वजनावृतः ।।

sa tathā satkṛto rājñā māsamuṣya tadā nṛpaḥ| prayayau puṣaro hṛṣṭaḥ svapuraṃ svajanāvṛtaḥ ||

Verse 30

महत्या सेनया सार्धंविनीतैः परिचारकैः। भ्राजमान इवादित्यो वपुषा पुरुषर्षभ ।।

mahatyā senayā sārdhaṃvinītaiḥ paricārakaiḥ| bhrājamāna ivādityo vapuṣā puruṣarṣabha ||

Verse 31

प्रस्थाप्य पुष्करं राजा वित्तवन्तमनामयम्। प्रविवेश पुरं श्रीमानत्यर्थमुपशोभिताम् ।।

prasthāpya puṣkaraṃ rājā vittavantamanāmayam| praviveśa puraṃ śrīmānatyarthamupaśobhitām ||

Verse 32

प्रविश्य सान्त्वयामास पौरांश्च निषधाधिपः। हितेषु चैषां सततं पितेवावहितोऽभवत् ।।

praviśya sāntvayāmāsa paurāṃśca niṣadhādhipaḥ| hiteṣu caiṣāṃ satataṃ pitevāvahito'bhavat ||

Verse 33

पौरा जानपदाश्चापि संप्रहृष्टतनूरुहाः। ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे सामात्यप्रमुखा जनाः ।।

paurā jānapadāścāpi saṃprahṛṣṭatanūruhāḥ| ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve sāmātyapramukhā janāḥ ||

Verse 34

अद्यस्म निर्वृता राजन्पुरे जनपदेऽपि च। उपासितुं पुनः प्राप्ता देवा इव शतक्रतुम् ।।

adyasma nirvṛtā rājanpure janapade'pi ca| upāsituṃ punaḥ prāptā devā iva śatakratum ||