Adhyaya 78

Verse 1

अर्जुनविनाभावेन काम्यकवने निवासमरोचयानैः पाण्डवैस्तस्मान्निर्गमननिर्धारणम् ।। 1 ।। जनमेजय उवाच।। भगवन्काम्यकात्पार्थे गते मे प्रपितामहे । पाण्डवाः किमकुर्वन्त तमृते सव्यसाचिनम् ।।१।। स हि तेषां महेष्वासो गतिरासीदनीकजित् । आदित्यानां यथा विष्णुस्तथैव प्रतिभाति मे ।।२।। तेनेन्द्रसमवीर्येण सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिना । विनाभूता वने वीराः कथमासन्पितामहाः ।।३।। वैशम्पायन उवाच।। गते तु काम्यकात्तात पाण्डवे सव्यसाचिनि । बभूवुः कौरवेयास्ते दुःखशोकपरायणाः ।।४।। आक्षिप्तसूत्रा मणयश्छिन्नपक्षा इव द्विजाः । अप्रीतमनसः सर्वे बभूवुरथ पाण्डवाः ।।५।। वनं च तदभूत्तेन हीनमक्लिष्टकर्मणा । कुबेरेण यथा हीनं वनं चैत्ररथं तथा ।।६।। तमृते पुरुषव्याघ्रं पाण्डवा जनमेजय । मुदमप्राप्नुवन्तो वै काम्यके न्यवसंस्तदा ।।७।। ब्राह्मणार्थे पराक्रान्ताः शुद्धैर्बाणैर्महारथाः । निघ्नन्तो भरतश्रेष्ठ मेध्यान्बहुविधान्मृगान् ।।८।। नित्यं हि पुरुषव्याघ्रा वन्याहारमरिंदमाः । विप्रसृत्य समाहृत्य ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयन् ।।९।। एवं ते न्यवसंस्तत्र सोत्कण्ठाः पुरुषर्षभाः । अहृष्टमनसः सर्वे गते राजन्धनञ्जये ।।१०।। अथ विप्रोषितं वीरं पाञ्चाली मध्यमं पतिम् । स्मरन्ती पाण्डवश्रेष्ठमिदं वचनमब्रवीत् ।।११।। योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना । तमृते पाण्डवश्रेष्ठं वनं न प्रतिभाति मे ।।१२।। शून्यामिव च पश्यामि तत्र तत्र महीमिमाम् ।।१२।। बह्वाश्चर्यमिदं चापि वनं कुसुमितद्रुमम् । न तथा रमणीयं मे तमृते सव्यसाचिनम् ।।१३।। नीलाम्बुदसमप्रख्यं मत्तमातङ्गविक्रमम् । तमृते पुण्डरीकाक्षं काम्यकं नातिभाति मे ।।१४।। यस्य स्म धनुषो घोषः श्रूयतेऽशनिनिस्वनः । न लभे शर्म तं राजन्स्मरन्ती सव्यसाचिनम् ।।१५।। तथा लालप्यमानां तां निशम्य परवीरहा । भीमसेनो महाराज द्रौपदीमिदमब्रवीत् ।।१६।। मनःप्रीतिकरं भद्रे यद्ब्रवीषि सुमध्यमे । तन्मे प्रीणाति हृदयममृतप्राशनोपमम् ।।१७।। यस्य दीर्घौ समौ पीनौ भुजौ परिघसंनिभौ । मौर्वीकृतकिणौ वृत्तौ खड्गायुधगदाधरौ ।।१८।। निष्काङ्गदकृतापीडौ पञ्चशीर्षाविवोरगौ । तमृते पुरुषव्याघ्रं नष्टसूर्यमिदं वनम् ।।१९।। यमाश्रित्य महाबाहुं पाञ्चालाः कुरवस्तथा । सुराणामपि यत्तानां पृतनासु न बिभ्यति ।।२०।। यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मनः । मन्यामहे जितानाजौ परान्प्राप्तां च मेदिनीम् ।।२१।। तमृते फल्गुनं वीरं न लभे काम्यके धृतिम् । शून्यामिव च पश्यामि तत्र तत्र महीमिमाम् ।।२२।। नकुल उवाच।। य उदीचीं दिशं गत्वा जित्वा युधि महाबलान् । गन्धर्वमुख्याञ्शतशो हयाँल्लेभे स वासविः ।।२३।। राजंस्तित्तिरिकल्माषाञ्श्रीमाननिलरंहसः । प्रादाद्भ्रात्रे प्रियः प्रेम्णा राजसूये महाक्रतौ ।।२४।। तमृते भीमधन्वानं भीमादवरजं वने । कामये काम्यके वासं नेदानीममरोपमम् ।।२५।। सहदेव उवाच।। यो धनानि च कन्याश्च युधि जित्वा महारथान् । आजहार पुरा राज्ञे राजसूये महाक्रतौ ।।२६।। यः समेतान्मृधे जित्वा यादवानमितद्युतिः । सुभद्रामाजहारैको वासुदेवस्य संमते ।।२७।। तस्य जिष्णोर्बृसीं दृष्ट्वा शून्यामुपनिवेशने । हृदयं मे महाराज न शाम्यति कदाचन ।।२८।। वनादस्माद्विवासं तु रोचयेऽहमरिंदम । न हि नस्तमृते वीरं रमणीयमिदं वनम् ।।२९।। 3.80.30 जनमेजय उवाच। भगवान्काम्यकात्पार्थे गते मे प्रपितामहे। पाण्डवाः किमकुर्वंस्ते तमृते सव्यसाचिनम् ।।

arjunavinābhāvena kāmyakavane nivāsamarocayānaiḥ pāṇḍavaistasmānnirgamananirdhāraṇam || 1 || janamejaya uvāca|| bhagavankāmyakātpārthe gate me prapitāmahe | pāṇḍavāḥ kimakurvanta tamṛte savyasācinam ||1|| sa hi teṣāṃ maheṣvāso gatirāsīdanīkajit | ādityānāṃ yathā viṣṇustathaiva pratibhāti me ||2|| tenendrasamavīryeṇa saṅgrāmeṣvanivartinā | vinābhūtā vane vīrāḥ kathamāsanpitāmahāḥ ||3|| vaiśampāyana uvāca|| gate tu kāmyakāttāta pāṇḍave savyasācini | babhūvuḥ kauraveyāste duḥkhaśokaparāyaṇāḥ ||4|| ākṣiptasūtrā maṇayaśchinnapakṣā iva dvijāḥ | aprītamanasaḥ sarve babhūvuratha pāṇḍavāḥ ||5|| vanaṃ ca tadabhūttena hīnamakliṣṭakarmaṇā | kubereṇa yathā hīnaṃ vanaṃ caitrarathaṃ tathā ||6|| tamṛte puruṣavyāghraṃ pāṇḍavā janamejaya | mudamaprāpnuvanto vai kāmyake nyavasaṃstadā ||7|| brāhmaṇārthe parākrāntāḥ śuddhairbāṇairmahārathāḥ | nighnanto bharataśreṣṭha medhyānbahuvidhānmṛgān ||8|| nityaṃ hi puruṣavyāghrā vanyāhāramariṃdamāḥ | viprasṛtya samāhṛtya brāhmaṇebhyo nyavedayan ||9|| evaṃ te nyavasaṃstatra sotkaṇṭhāḥ puruṣarṣabhāḥ | ahṛṣṭamanasaḥ sarve gate rājandhanañjaye ||10|| atha viproṣitaṃ vīraṃ pāñcālī madhyamaṃ patim | smarantī pāṇḍavaśreṣṭhamidaṃ vacanamabravīt ||11|| yo'rjunenārjunastulyo dvibāhurbahubāhunā | tamṛte pāṇḍavaśreṣṭhaṃ vanaṃ na pratibhāti me ||12|| śūnyāmiva ca paśyāmi tatra tatra mahīmimām ||12|| bahvāścaryamidaṃ cāpi vanaṃ kusumitadrumam | na tathā ramaṇīyaṃ me tamṛte savyasācinam ||13|| nīlāmbudasamaprakhyaṃ mattamātaṅgavikramam | tamṛte puṇḍarīkākṣaṃ kāmyakaṃ nātibhāti me ||14|| yasya sma dhanuṣo ghoṣaḥ śrūyate'śaninisvanaḥ | na labhe śarma taṃ rājansmarantī savyasācinam ||15|| tathā lālapyamānāṃ tāṃ niśamya paravīrahā | bhīmaseno mahārāja draupadīmidamabravīt ||16|| manaḥprītikaraṃ bhadre yadbravīṣi sumadhyame | tanme prīṇāti hṛdayamamṛtaprāśanopamam ||17|| yasya dīrghau samau pīnau bhujau parighasaṃnibhau | maurvīkṛtakiṇau vṛttau khaḍgāyudhagadādharau ||18|| niṣkāṅgadakṛtāpīḍau pañcaśīrṣāvivoragau | tamṛte puruṣavyāghraṃ naṣṭasūryamidaṃ vanam ||19|| yamāśritya mahābāhuṃ pāñcālāḥ kuravastathā | surāṇāmapi yattānāṃ pṛtanāsu na bibhyati ||20|| yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanaḥ | manyāmahe jitānājau parānprāptāṃ ca medinīm ||21|| tamṛte phalgunaṃ vīraṃ na labhe kāmyake dhṛtim | śūnyāmiva ca paśyāmi tatra tatra mahīmimām ||22|| nakula uvāca|| ya udīcīṃ diśaṃ gatvā jitvā yudhi mahābalān | gandharvamukhyāñśataśo hayā~llebhe sa vāsaviḥ ||23|| rājaṃstittirikalmāṣāñśrīmānanilaraṃhasaḥ | prādādbhrātre priyaḥ premṇā rājasūye mahākratau ||24|| tamṛte bhīmadhanvānaṃ bhīmādavarajaṃ vane | kāmaye kāmyake vāsaṃ nedānīmamaropamam ||25|| sahadeva uvāca|| yo dhanāni ca kanyāśca yudhi jitvā mahārathān | ājahāra purā rājñe rājasūye mahākratau ||26|| yaḥ sametānmṛdhe jitvā yādavānamitadyutiḥ | subhadrāmājahāraiko vāsudevasya saṃmate ||27|| tasya jiṣṇorbṛsīṃ dṛṣṭvā śūnyāmupaniveśane | hṛdayaṃ me mahārāja na śāmyati kadācana ||28|| vanādasmādvivāsaṃ tu rocaye'hamariṃdama | na hi nastamṛte vīraṃ ramaṇīyamidaṃ vanam ||29|| 3.80.30 janamejaya uvāca| bhagavānkāmyakātpārthe gate me prapitāmahe| pāṇḍavāḥ kimakurvaṃste tamṛte savyasācinam ||

Verse 2

स हि तेषां महेष्वासो गतिरासीदनीकजित्। आदित्यानां यथा विष्णुस्तथैव प्रतिभाति मे ।।

sa hi teṣāṃ maheṣvāso gatirāsīdanīkajit| ādityānāṃ yathā viṣṇustathaiva pratibhāti me ||

Verse 3

तेनेन्द्रसमवीर्येण संग्रामेष्वनिवर्तिना। विनाभूता वने वीराः कथमासन्पितामहाः ।।

tenendrasamavīryeṇa saṃgrāmeṣvanivartinā| vinābhūtā vane vīrāḥ kathamāsanpitāmahāḥ ||

Verse 4

वैशंपायन उवाच। गते तु पाण्डवेतात काम्यकात्सव्यसाचिनि। बभूवुः कौरवेयास्ते दुःखशोकपरायणाः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| gate tu pāṇḍavetāta kāmyakātsavyasācini| babhūvuḥ kauraveyāste duḥkhaśokaparāyaṇāḥ ||

Verse 5

आक्षिप्तसूत्रा मणयश्छिन्नपक्षा इवाण्डजाः। अप्रीतमनसः सर्वे बभूवुरथ पाण्डवाः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि अष्टसप्ततितमोऽध्यायः ।। 78 ।।

ākṣiptasūtrā maṇayaśchinnapakṣā ivāṇḍajāḥ| aprītamanasaḥ sarve babhūvuratha pāṇḍavāḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi tīrthayātrāparvaṇi aṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ || 78 ||

Verse 6

वनं तु तदभूत्तेन हीनमक्लिष्टकर्मणा। कुबेरेण यथाहीनं वनं चैत्ररथं तथा ।।

vanaṃ tu tadabhūttena hīnamakliṣṭakarmaṇā| kubereṇa yathāhīnaṃ vanaṃ caitrarathaṃ tathā ||

Verse 7

तमृते ते नरव्याघ्राः पाण्डवा जनमेजय। मुदमप्राप्नुवन्तो वै काम्यके न्यवसंस्तदा ।।

tamṛte te naravyāghrāḥ pāṇḍavā janamejaya| mudamaprāpnuvanto vai kāmyake nyavasaṃstadā ||

Verse 8

ब्राह्मणार्थे पराक्रान्ताः शुद्धैर्वाणैर्महारथाः। निघ्नन्तो भरतश्रेष्ठ मेध्यान्बहुविधान्मृगान् ।। आक्षिप्तसूत्राश्छिन्नसूत्राः। अण्डजाः पक्षिणः ।।

brāhmaṇārthe parākrāntāḥ śuddhairvāṇairmahārathāḥ| nighnanto bharataśreṣṭha medhyānbahuvidhānmṛgān || ākṣiptasūtrāśchinnasūtrāḥ| aṇḍajāḥ pakṣiṇaḥ ||

Verse 9

नित्यंहि पुरुषव्याघ्रा वन्याहारमरिंदमाः। प्रविसृत्य समाहृत्य ब्राह्मणेभ्यो न्यवेदयन् ।।

nityaṃhi puruṣavyāghrā vanyāhāramariṃdamāḥ| pravisṛtya samāhṛtya brāhmaṇebhyo nyavedayan ||

Verse 10

एवं ते न्यवसंस्तत्रसोत्कणअठाः पुरुषर्षभाः। अहृष्टमनसः सर्वेगते राजन्धनंजये ।।

evaṃ te nyavasaṃstatrasotkaṇaaṭhāḥ puruṣarṣabhāḥ| ahṛṣṭamanasaḥ sarvegate rājandhanaṃjaye ||

Verse 11

अथ विप्रोषितं राजन्पाञ्चाली मध्यमं पतिम्। स्मरन्ती पाण्डवश्रेष्ठमिदं वचनमब्रवीत् ।।

atha viproṣitaṃ rājanpāñcālī madhyamaṃ patim| smarantī pāṇḍavaśreṣṭhamidaṃ vacanamabravīt ||

Verse 12

योऽर्जुनेनार्जुनस्तुल्यो द्विबाहुर्बहुबाहुना। तमृते पाण्डवश्रेष्ठं वनं न प्रतिभाति मे ।।

yo'rjunenārjunastulyo dvibāhurbahubāhunā| tamṛte pāṇḍavaśreṣṭhaṃ vanaṃ na pratibhāti me ||

Verse 13

शून्यामिव प्रपश्यामि तत्रतत्र महीमिमाम्। बह्वाश्चर्यमिदं चापि वनं कुसुमितद्रुमम् ।।

śūnyāmiva prapaśyāmi tatratatra mahīmimām| bahvāścaryamidaṃ cāpi vanaṃ kusumitadrumam ||

Verse 14

न तथा रमणीयं वै तमृते सव्यसाचिनम्। नीलाम्बुदसमप्रख्यं मत्तमातङ्गगामिनम् ।।

na tathā ramaṇīyaṃ vai tamṛte savyasācinam| nīlāmbudasamaprakhyaṃ mattamātaṅgagāminam ||

Verse 15

तमृते पुण्डरीकाक्षं काम्यकं नातिभाति मे। यस्य वा धनुषो घोषः श्रूयते चाशनिस्वनः। न लभे शर्म वै राजन्स्मरन्ती सव्यसाचिनम् ।।

tamṛte puṇḍarīkākṣaṃ kāmyakaṃ nātibhāti me| yasya vā dhanuṣo ghoṣaḥ śrūyate cāśanisvanaḥ| na labhe śarma vai rājansmarantī savyasācinam ||

Verse 16

तथा लालप्यमानां तां निशाम्य परवीरहा। भीमसेनो महाराज द्रौपदीमिदमब्रवीत् ।।

tathā lālapyamānāṃ tāṃ niśāmya paravīrahā| bhīmaseno mahārāja draupadīmidamabravīt ||

Verse 17

मनःप्रीतिकरं भद्रे यद्ब्रवीषि सुमध्यमे। तन्म प्रीणाति हृदयममृतप्राशनोपमम् ।।

manaḥprītikaraṃ bhadre yadbravīṣi sumadhyame| tanma prīṇāti hṛdayamamṛtaprāśanopamam ||

Verse 18

यस्य दीर्घौ समौ पीनौ भुजौ परिघसन्निभौ। मौर्वीकृतकिणौ वृत्तौ खङ्गायुधधनुर्धरौ ।। मेध्यान् यज्ञार्हान् ।।

yasya dīrghau samau pīnau bhujau parighasannibhau| maurvīkṛtakiṇau vṛttau khaṅgāyudhadhanurdharau || medhyān yajñārhān ||

Verse 19

निष्काङ्गदकृतापीडौ पञ्चशीर्षाविवोरगौ। तमृते पुरुषव्याघ्रं नष्टसूर्यमिवाम्बरम् ।। किणं आघातचिह्नम् ।।

niṣkāṅgadakṛtāpīḍau pañcaśīrṣāvivoragau| tamṛte puruṣavyāghraṃ naṣṭasūryamivāmbaram || kiṇaṃ āghātacihnam ||

Verse 20

यमाश्रित्य महाबाहुं पाञ्चालाः कुरवस्तथा। सुराणामपि यत्तानां पृतनासु न बिभ्यति ।।

yamāśritya mahābāhuṃ pāñcālāḥ kuravastathā| surāṇāmapi yattānāṃ pṛtanāsu na bibhyati ||

Verse 21

यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वेमहात्मनः। मन्यामहे जितानाजौ परान्प्राप्तां च मेदिनीम् ।।

yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarvemahātmanaḥ| manyāmahe jitānājau parānprāptāṃ ca medinīm ||

Verse 22

तमृते फल्गुनं वीरं न लभे काम्यके धृतिम्। पश्यामि च दिशः सर्वास्तिमिरेणावृता इव ।।

tamṛte phalgunaṃ vīraṃ na labhe kāmyake dhṛtim| paśyāmi ca diśaḥ sarvāstimireṇāvṛtā iva ||

Verse 23

ततोऽब्रवीत्साश्रुकण्ठो नकुलः पाण्डुनन्दनः। यस्मिन्दिव्यानि कर्माणि कथयन्ति रणाजिरे। देवा अपि युधांश्रेष्ठं तमृतेका रतिर्वने ।।

tato'bravītsāśrukaṇṭho nakulaḥ pāṇḍunandanaḥ| yasmindivyāni karmāṇi kathayanti raṇājire| devā api yudhāṃśreṣṭhaṃ tamṛtekā ratirvane ||

Verse 24

उदीचीं चो दिशं गत्वा जित्वा युधि महाबलान्। गन्धर्वमुख्याञ्शतशो हर्याँल्लेबे महाद्युतिः ।।

udīcīṃ co diśaṃ gatvā jitvā yudhi mahābalān| gandharvamukhyāñśataśo haryā~llebe mahādyutiḥ ||

Verse 25

राज्ञे तित्तिरिकल्माषाञ्श्रीमतोऽनिलरंहसः। प्रादाद्भात्रे प्रियः प्रेम्णा राजसूये महाक्रतौ ।।

rājñe tittirikalmāṣāñśrīmato'nilaraṃhasaḥ| prādādbhātre priyaḥ premṇā rājasūye mahākratau ||

Verse 26

तमृतेभीमधन्वानं भीमादवरजं वने। कामये काम्यके वासं नेदानीममरोपमम् ।।

tamṛtebhīmadhanvānaṃ bhīmādavarajaṃ vane| kāmaye kāmyake vāsaṃ nedānīmamaropamam ||

Verse 27

सहदेव उवाच। यो धनानिन कन्याश्च युधि हित्वा महाबलान्। शतशो घातयित्वाऽरीन्पृतनामध्यगस्तदा। आजहार पुरा राज्ञे राजसूये महाक्रतौ ।।

sahadeva uvāca| yo dhanānina kanyāśca yudhi hitvā mahābalān| śataśo ghātayitvā'rīnpṛtanāmadhyagastadā| ājahāra purā rājñe rājasūye mahākratau ||

Verse 28

यः समेतान्मृधे जित्वायादवानमितद्युतिः। सुभद्रामाजहारैको वासुदेवस्य संमते ।।

yaḥ sametānmṛdhe jitvāyādavānamitadyutiḥ| subhadrāmājahāraiko vāsudevasya saṃmate ||

Verse 29

येनार्धराज्यमाच्छिद्य द्रुपदस्य महात्मनः। आचार्यदक्षिणा दत्ता रणे द्रोणश्यभारत ।।

yenārdharājyamācchidya drupadasya mahātmanaḥ| ācāryadakṣiṇā dattā raṇe droṇaśyabhārata ||

Verse 30

तस्य जिष्णोर्बृसीं दृष्ट्वा सून्यत्रेव निवेशने। हृदयं मे महाराज न शाम्यात्रकदाचन ।। निष्काङ्गदकृतापीडौ साष्टशतं सुवर्णाः निष्कः तत्कृतेनाङ्गदेन कृतभूषणौ ।।

tasya jiṣṇorbṛsīṃ dṛṣṭvā sūnyatreva niveśane| hṛdayaṃ me mahārāja na śāmyātrakadācana || niṣkāṅgadakṛtāpīḍau sāṣṭaśataṃ suvarṇāḥ niṣkaḥ tatkṛtenāṅgadena kṛtabhūṣaṇau ||

Verse 31

विनादस्माद्विवासं तु रोचयेऽहमरिंदम। न हि नस्तमृते वीरं रमणीयमिदं वनम् ।।

vinādasmādvivāsaṃ tu rocaye'hamariṃdama| na hi nastamṛte vīraṃ ramaṇīyamidaṃ vanam ||