Adhyaya 75

Verse 1

परेद्युः प्रभाते भीमराजेन स्रातालंकृतयोर्नलदमयन्त्योर्दर्शनम् ।। 1 ।। ऋतुपर्णेन नलं क्षमापयित्वा ततोऽश्वविद्यापरिग्रहणपूर्वकं स्वपुरंप्रति गमनम् ।। 2 ।। बृहदश्व उवाच।। अथ तां व्युषितो रात्रिं नलो राजा स्वलङ्कृतः । वैदर्भ्या सहितः काल्यं ददर्श वसुधाधिपम् ।।१।। ततोऽभिवादयामास प्रयतः श्वशुरं नलः । तस्यानु दमयन्ती च ववन्दे पितरं शुभा ।।२।। तं भीमः प्रतिजग्राह पुत्रवत्परया मुदा । यथार्हं पूजयित्वा तु समाश्वासयत प्रभुः ।।३।। नलेन सहितां तत्र दमयन्तीं पतिव्रताम् ।।३।। तामर्हणां नलो राजा प्रतिगृह्य यथाविधि । परिचर्यां स्वकां तस्मै यथावत्प्रत्यवेदयत् ।।४।। ततो बभूव नगरे सुमहान्हर्षनिस्वनः । जनस्य सम्प्रहृष्टस्य नलं दृष्ट्वा तथागतम् ।।५।। अशोभयच्च नगरं पताकाध्वजमालिनम् । सिक्तसंमृष्टपुष्पाढ्या राजमार्गाः कृतास्तदा ।।६।। द्वारि द्वारि च पौराणां पुष्पभङ्गः प्रकल्पितः । अर्चितानि च सर्वाणि देवतायतनानि च ।।७।। ऋतुपर्णोऽपि शुश्राव बाहुकच्छद्मिनं नलम् । दमयन्त्या समायुक्तं जहृषे च नराधिपः ।।८।। तमानाय्य नलो राजा क्षमयामास पार्थिवम् । स च तं क्षमयामास हेतुभिर्बुद्धिसंमतः ।।९।। स सत्कृतो महीपालो नैषधं विस्मयान्वितः । दिष्ट्या समेतो दारैः स्वैर्भवानित्यभ्यनन्दत ।।१०।। कच्चित्तु नापराधं ते कृतवानस्मि नैषध । अज्ञातवासं वसतो मद्गृहे निषधाधिप ।।११।। यदि वा बुद्धिपूर्वाणि यद्यबुद्धानि कानिचित् । मया कृतान्यकार्याणि तानि मे क्षन्तुमर्हसि ।।१२।। नल उवाच।। न मेऽपराधं कृतवांस्त्वं स्वल्पमपि पार्थिव । कृतेऽपि च न मे कोपः क्षन्तव्यं हि मया तव ।।१३।। पूर्वं ह्यसि सखा मेऽसि सम्बन्धी च नराधिप । अत ऊर्ध्वं तु भूयस्त्वं प्रीतिमाहर्तुमर्हसि ।।१४।। सर्वकामैः सुविहितः सुखमस्म्युषितस्त्वयि । न तथा स्वगृहे राजन्यथा तव गृहे सदा ।।१५।। इदं चैव हयज्ञानं त्वदीयं मयि तिष्ठति । तदुपाकर्तुमिच्छामि मन्यसे यदि पार्थिव ।।१६।। बृहदश्व उवाच।। एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णाय नैषधः । स च तां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा ।।१७।। ततो गृह्याश्वहृदयं तदा भाङ्गस्वरिर्नृपः । सूतमन्यमुपादाय ययौ स्वपुरमेव हि ।।१८।। ऋतुपर्णे प्रतिगते नलो राजा विशां पते । नगरे कुण्डिने कालं नातिदीर्घमिवावसत् ।।१९।। 3.76.20 बृहदश्व उवाच। अथ तां व्युषितो रात्रिं नलो राजा स्वलंकृतः। वैदर्भ्या सहितः काल्यं ददर्श वसुधाधिपम् ।।

paredyuḥ prabhāte bhīmarājena srātālaṃkṛtayornaladamayantyordarśanam || 1 || ṛtuparṇena nalaṃ kṣamāpayitvā tato'śvavidyāparigrahaṇapūrvakaṃ svapuraṃprati gamanam || 2 || bṛhadaśva uvāca|| atha tāṃ vyuṣito rātriṃ nalo rājā svalaṅkṛtaḥ | vaidarbhyā sahitaḥ kālyaṃ dadarśa vasudhādhipam ||1|| tato'bhivādayāmāsa prayataḥ śvaśuraṃ nalaḥ | tasyānu damayantī ca vavande pitaraṃ śubhā ||2|| taṃ bhīmaḥ pratijagrāha putravatparayā mudā | yathārhaṃ pūjayitvā tu samāśvāsayata prabhuḥ ||3|| nalena sahitāṃ tatra damayantīṃ pativratām ||3|| tāmarhaṇāṃ nalo rājā pratigṛhya yathāvidhi | paricaryāṃ svakāṃ tasmai yathāvatpratyavedayat ||4|| tato babhūva nagare sumahānharṣanisvanaḥ | janasya samprahṛṣṭasya nalaṃ dṛṣṭvā tathāgatam ||5|| aśobhayacca nagaraṃ patākādhvajamālinam | siktasaṃmṛṣṭapuṣpāḍhyā rājamārgāḥ kṛtāstadā ||6|| dvāri dvāri ca paurāṇāṃ puṣpabhaṅgaḥ prakalpitaḥ | arcitāni ca sarvāṇi devatāyatanāni ca ||7|| ṛtuparṇo'pi śuśrāva bāhukacchadminaṃ nalam | damayantyā samāyuktaṃ jahṛṣe ca narādhipaḥ ||8|| tamānāyya nalo rājā kṣamayāmāsa pārthivam | sa ca taṃ kṣamayāmāsa hetubhirbuddhisaṃmataḥ ||9|| sa satkṛto mahīpālo naiṣadhaṃ vismayānvitaḥ | diṣṭyā sameto dāraiḥ svairbhavānityabhyanandata ||10|| kaccittu nāparādhaṃ te kṛtavānasmi naiṣadha | ajñātavāsaṃ vasato madgṛhe niṣadhādhipa ||11|| yadi vā buddhipūrvāṇi yadyabuddhāni kānicit | mayā kṛtānyakāryāṇi tāni me kṣantumarhasi ||12|| nala uvāca|| na me'parādhaṃ kṛtavāṃstvaṃ svalpamapi pārthiva | kṛte'pi ca na me kopaḥ kṣantavyaṃ hi mayā tava ||13|| pūrvaṃ hyasi sakhā me'si sambandhī ca narādhipa | ata ūrdhvaṃ tu bhūyastvaṃ prītimāhartumarhasi ||14|| sarvakāmaiḥ suvihitaḥ sukhamasmyuṣitastvayi | na tathā svagṛhe rājanyathā tava gṛhe sadā ||15|| idaṃ caiva hayajñānaṃ tvadīyaṃ mayi tiṣṭhati | tadupākartumicchāmi manyase yadi pārthiva ||16|| bṛhadaśva uvāca|| evamuktvā dadau vidyāmṛtuparṇāya naiṣadhaḥ | sa ca tāṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā ||17|| tato gṛhyāśvahṛdayaṃ tadā bhāṅgasvarirnṛpaḥ | sūtamanyamupādāya yayau svapurameva hi ||18|| ṛtuparṇe pratigate nalo rājā viśāṃ pate | nagare kuṇḍine kālaṃ nātidīrghamivāvasat ||19|| 3.76.20 bṛhadaśva uvāca| atha tāṃ vyuṣito rātriṃ nalo rājā svalaṃkṛtaḥ| vaidarbhyā sahitaḥ kālyaṃ dadarśa vasudhādhipam ||

Verse 2

ततोऽभिवादयामास प्रयतः श्वशुरं नलः। ततो नु दमयन्ती च ववन्दे पितरं शुभा ।।

tato'bhivādayāmāsa prayataḥ śvaśuraṃ nalaḥ| tato nu damayantī ca vavande pitaraṃ śubhā ||

Verse 3

तं भीमः प्रतिजग्राह पुत्रवत्परया मुदा। यथार्हं पूजयित्वा च समाश्वासयत प्रभुः ।।

taṃ bhīmaḥ pratijagrāha putravatparayā mudā| yathārhaṃ pūjayitvā ca samāśvāsayata prabhuḥ ||

Verse 4

नलेन सहितां तत्रदमयन्तीं पतिव्रताम्। अनुजग्राह महता सत्कारेण क्षितीश्वरः ।।

nalena sahitāṃ tatradamayantīṃ pativratām| anujagrāha mahatā satkāreṇa kṣitīśvaraḥ ||

Verse 5

तामर्हणां नलो राजा प्रतिगृह्य यथाविधि। परिचर्यां स्वकां तस्मै यथावत्प्रत्यवेदयत् ।।

tāmarhaṇāṃ nalo rājā pratigṛhya yathāvidhi| paricaryāṃ svakāṃ tasmai yathāvatpratyavedayat ||

Verse 6

ततो बभूव नमरे सुमहान्हर्षजः स्वनः। जनस्य संप्रहृष्टस्य नलं दृष्ट्वा तथाऽऽगतम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वयणि नलोपाख्यानपर्वणि पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ।। 75 ।।

tato babhūva namare sumahānharṣajaḥ svanaḥ| janasya saṃprahṛṣṭasya nalaṃ dṛṣṭvā tathā''gatam || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvayaṇi nalopākhyānaparvaṇi pañcasaptatitamo'dhyāyaḥ || 75 ||

Verse 7

अशोभयच्च नगरीं पताकाध्वजमालिनीम्। सिक्ताः सुमृष्टपुष्पाढ्या राजमार्गाः स्वलंकृताः ।।

aśobhayacca nagarīṃ patākādhvajamālinīm| siktāḥ sumṛṣṭapuṣpāḍhyā rājamārgāḥ svalaṃkṛtāḥ ||

Verse 8

द्वारिद्वारि च पौराणां पुष्पभङ्गः प्रकल्पितः। अर्चितानि च सर्वाणि देवतायतनानि च ।। जनाश्च सर्वे संहृष्टा राजा चोत्सवमाचरदिति ध. पाठः .।

dvāridvāri ca paurāṇāṃ puṣpabhaṅgaḥ prakalpitaḥ| arcitāni ca sarvāṇi devatāyatanāni ca || janāśca sarve saṃhṛṣṭā rājā cotsavamācaraditi dha. pāṭhaḥ .|

Verse 9

ऋतुपर्णोऽपिशुश्राव बाहुकच्छद्मिनं नलम्। दमयन्त्या समायुक्तं जहृषे च नराधिपः ।।

ṛtuparṇo'piśuśrāva bāhukacchadminaṃ nalam| damayantyā samāyuktaṃ jahṛṣe ca narādhipaḥ ||

Verse 10

तमानाय्य नलं राजा क्षमयामास पार्थिवः। स च तं क्षमयामास हेतुभिर्बुद्धिसंमितः ।।

tamānāyya nalaṃ rājā kṣamayāmāsa pārthivaḥ| sa ca taṃ kṣamayāmāsa hetubhirbuddhisaṃmitaḥ ||

Verse 11

स सत्कृतोमहीपालो नैषधं विस्मिताननः। दिष्ट्या समेतो दारैः स्वैर्भवानित्यभ्यनन्दत ।।

sa satkṛtomahīpālo naiṣadhaṃ vismitānanaḥ| diṣṭyā sameto dāraiḥ svairbhavānityabhyanandata ||

Verse 12

कच्चित्तु नापराधं ते कृतवानस्मि नैषध। अज्ञातवासे वसतो मद्गृहेवसुधाधिप ।।

kaccittu nāparādhaṃ te kṛtavānasmi naiṣadha| ajñātavāse vasato madgṛhevasudhādhipa ||

Verse 13

यदि वाऽबुद्धिपूर्वाणि यदि बुद्ध्याऽपि कानिचित्। मया कृतान्यकार्याणि तानि त्वं क्षन्तुमर्हसि ।।

yadi vā'buddhipūrvāṇi yadi buddhyā'pi kānicit| mayā kṛtānyakāryāṇi tāni tvaṃ kṣantumarhasi ||

Verse 14

नल उवाच। न मेऽपराधं कृतवांस्त्वं स्वल्पमपि पार्थिव। कृतेऽपि च न मे कोपः क्षन्तव्यं हि मया तव ।।

nala uvāca| na me'parādhaṃ kṛtavāṃstvaṃ svalpamapi pārthiva| kṛte'pi ca na me kopaḥ kṣantavyaṃ hi mayā tava ||

Verse 15

पूर्वं ह्यापि सखा मेऽसि संबन्धी च जनाधिप। अत ऊर्ध्वं तु भूयस्त्वं प्रीतिमाहर्तुमर्हसि ।।

pūrvaṃ hyāpi sakhā me'si saṃbandhī ca janādhipa| ata ūrdhvaṃ tu bhūyastvaṃ prītimāhartumarhasi ||

Verse 16

सर्वकामैः सुविहितैः सुखमस्म्युषितस्त्वयि। न तथा स्वगृहेराजन्यथा तव गृहे सदा ।।

sarvakāmaiḥ suvihitaiḥ sukhamasmyuṣitastvayi| na tathā svagṛherājanyathā tava gṛhe sadā ||

Verse 17

इदं चैव हयज्ञानं त्वदीयं मयि तिष्ठति। तदुपाकर्तुमिच्छामि मन्यसे यदि पार्थिव ।। पुष्पभङ्गः पुष्पसंमर्दः ।।

idaṃ caiva hayajñānaṃ tvadīyaṃ mayi tiṣṭhati| tadupākartumicchāmi manyase yadi pārthiva || puṣpabhaṅgaḥ puṣpasaṃmardaḥ ||

Verse 18

एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णाय नैषधः। स च तां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन क्रमणा ।।

evamuktvā dadau vidyāmṛtuparṇāya naiṣadhaḥ| sa ca tāṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena kramaṇā ||

Verse 19

गृहीत्वा चाश्वहृदयं प्रीतो भागस्वरिर्नृप। निषधाधिपतेश्चापि दत्ताऽक्षहृदयं नृपः। सूतमन्यमुपादाय ययौ स्वपुरमेव ह ।।

gṛhītvā cāśvahṛdayaṃ prīto bhāgasvarirnṛpa| niṣadhādhipateścāpi dattā'kṣahṛdayaṃ nṛpaḥ| sūtamanyamupādāya yayau svapurameva ha ||

Verse 20

ऋतुपर्णे गते राजन्नलो राजा विशांपते। नगरे कुण्डिने कालं नातिदीर्गमिवावसत् ।।

ṛtuparṇe gate rājannalo rājā viśāṃpate| nagare kuṇḍine kālaṃ nātidīrgamivāvasat ||