Adhyaya 74

Verse 1

दमयन्त्या बाहुकस्य केशिन्या स्वगृहानयनम् ।। 1 ।। बाहुकदमयन्त्योः संवादः ।। 2 ।। बाहुकेन स्वस्य नलत्वोत्कीर्तनपूर्वकं कर्कोटकानुस्मरणेन तद्वत्तवस्त्रद्वयपरिधाने तस्य निजरूपप्रादुर्भावः ।। 3 ।। ततो नलंप्रत्यभिजानन्त्या दमयन्त्या तत्परिरम्भणम् ।। 4 ।। बृहदश्व उवाच।। सर्वं विकारं दृष्ट्वा तु पुण्यश्लोकस्य धीमतः । आगत्य केशिनी क्षिप्रं दमयन्त्यै न्यवेदयत् ।।१।। दमयन्ती ततो भूयः प्रेषयामास केशिनीम् । मातुः सकाशं दुःखार्ता नलशङ्कासमुत्सुका ।।२।। परीक्षितो मे बहुशो बाहुको नलशङ्कया । रूपे मे संशयस्त्वेकः स्वयमिच्छामि वेदितुम् ।।३।। स वा प्रवेश्यतां मातर्मां वानुज्ञातुमर्हसि । विदितं वाथ वाज्ञातं पितुर्मे संविधीयताम् ।।४।। एवमुक्ता तु वैदर्भ्या सा देवी भीममब्रवीत् । दुहितुस्तमभिप्रायमन्वजानाच्च पार्थिवः ।।५।। सा वै पित्राभ्यनुज्ञाता मात्रा च भरतर्षभ । नलं प्रवेशयामास यत्र तस्याः प्रतिश्रयः ।।६।। तं तु दृष्ट्वा तथायुक्तं दमयन्ती नलं तदा । तीव्रशोकसमाविष्टा बभूव वरवर्णिनी ।।७।। ततः काषायवसना जटिला मलपङ्किनी । दमयन्ती महाराज बाहुकं वाक्यमब्रवीत् ।।८।। दृष्टपूर्वस्त्वया कश्चिद्धर्मज्ञो नाम बाहुक । सुप्तामुत्सृज्य विपिने गतो यः पुरुषः स्त्रियम् ।।९।। अनागसं प्रियां भार्यां विजने श्रममोहिताम् । अपहाय तु को गच्छेत्पुण्यश्लोकमृते नलम् ।।१०।। किं नु तस्य मया कार्यमपराद्धं महीपतेः । यो मामुत्सृज्य विपिने गतवान्निद्रया हृताम् ।।११।। साक्षाद्देवानपाहाय वृतो यः स मया पुरा । अनुव्रतां साभिकामां पुत्रिणीं त्यक्तवान्कथम् ।।१२।। अग्नौ पाणिगृहीतां च हंसानां वचने स्थिताम् । भरिष्यामीति सत्यं च प्रतिश्रुत्य क्व तद्गतम् ।।१३।। दमयन्त्या ब्रुवन्त्यास्तु सर्वमेतदरिंदम । शोकजं वारि नेत्राभ्यामसुखं प्रास्रवद्बहु ।।१४।। अतीव कृष्णताराभ्यां रक्तान्ताभ्यां जलं तु तत् । परिस्रवन्नलो दृष्ट्वा शोकार्त इदमब्रवीत् ।।१५।। मम राज्यं प्रनष्टं यन्नाहं तत्कृतवान्स्वयम् । कलिना तत्कृतं भीरु यच्च त्वामहमत्यजम् ।।१६।। त्वया तु धर्मभृच्छ्रेष्ठे शापेनाभिहतः पुरा । वनस्थया दुःखितया शोचन्त्या मां विवाससम् ।।१७।। स मच्छरीरे त्वच्छापाद्दह्यमानोऽवसत्कलिः । त्वच्छापदग्धः सततं सोऽग्नाविव समाहितः ।।१८।। मम च व्यवसायेन तपसा चैव निर्जितः । दुःखस्यान्तेन चानेन भवितव्यं हि नौ शुभे ।।१९।। विमुच्य मां गतः पापः स ततोऽहमिहागतः । त्वदर्थं विपुलश्रोणि न हि मेऽन्यत्प्रयोजनम् ।।२०।। कथं नु नारी भर्तारमनुरक्तमनुव्रतम् । उत्सृज्य वरयेदन्यं यथा त्वं भीरु कर्हिचित् ।।२१।। दूताश्चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां नृपतिशासनात् । भैमी किल स्म भर्तारं द्वितीयं वरयिष्यति ।।२२।। स्वैरवृत्ता यथाकाममनुरूपमिवात्मनः । श्रुत्वैव चैवं त्वरितो भाङ्गस्वरिरुपस्थितः ।।२३।। दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा नलस्य परिदेवितम् । प्राञ्जलिर्वेपमाना च भीता वचनमब्रवीत् ।।२४।। 3.76.25 दमयन्त्युवाच।। न मामर्हसि कल्याण पापेन परिशङ्कितुम् । मया हि देवानुत्सृज्य वृतस्त्वं निषधाधिप ।।१।। 3,76.26 तवाभिगमनार्थं तु सर्वतो ब्राह्मणा गताः । वाक्यानि मम गाथाभिर्गायमाना दिशो दश ।।२।। ततस्त्वां ब्राह्मणो विद्वान्पर्णादो नाम पार्थिव । अभ्यगच्छत्कोसलायामृतुपर्णनिवेशने ।।३।। तेन वाक्ये हृते सम्यक्प्रतिवाक्ये तथाहृते । उपायोऽयं मया दृष्टो नैषधानयने तव ।।४।। त्वामृते न हि लोकेऽन्य एकाह्ना पृथिवीपते । समर्थो योजनशतं गन्तुमश्वैर्नराधिप ।।५।। तथा चेमौ महीपाल भजेऽहं चरणौ तव । यथा नासत्कृतं किञ्चिन्मनसापि चराम्यहम् ।।६।। अयं चरति लोकेऽस्मिन्भूतसाक्षी सदागतिः । एष मुञ्चतु मे प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ।।७।। तथा चरति तिग्मांशुः परेण भुवनं सदा । स विमुञ्चतु मे प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ।।८।। चन्द्रमाः सर्वभूतानामन्तश्चरति साक्षिवत् । स विमुञ्चतु मे प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ।।९।। एते देवास्त्रयः कृत्स्नं त्रैलोक्यं धारयन्ति वै । विब्रुवन्तु यथासत्यमेते वाद्य त्यजन्तु माम् ।।१०।। एवमुक्ते ततो वायुरन्तरिक्षादभाषत । नैषा कृतवती पापं नल सत्यं ब्रवीमि ते ।।११।। राजञ्शीलनिधिः स्फीतो दमयन्त्या सुरक्षितः । साक्षिणो रक्षिणश्चास्या वयं त्रीन्परिवत्सरान् ।।१२।। उपायो विहितश्चायं त्वदर्थमतुलोऽनया । न ह्येकाह्ना शतं गन्ता त्वदृतेऽन्यः पुमानिह ।।१३।। उपपन्ना त्वया भैमी त्वं च भैम्या महीपते । नात्र शङ्का त्वया कार्या सङ्गच्छ सह भार्यया ।।१४।। तथा ब्रुवति वायौ तु पुष्पवृष्टिः पपात ह । देवदुन्दुभयो नेदुर्ववौ च पवनः शिवः ।।१५।। तदद्भुततमं दृष्ट्वा नलो राजाथ भारत । दमयन्त्यां विशङ्कां तां व्यपाकर्षदरिंदमः ।।१६।। ततस्तद्वस्त्रमरजः प्रावृणोद्वसुधाधिपः । संस्मृत्य नागराजानं ततो लेभे वपुः स्वकम् ।।१७।। स्वरूपिणं तु भर्तारं दृष्ट्वा भीमसुता तदा । प्राक्रोशदुच्चैरालिङ्ग्य पुण्यश्लोकमनिन्दिता ।।१८।। भैमीमपि नलो राजा भ्राजमानो यथा पुरा । सस्वजे स्वसुतौ चापि यथावत्प्रत्यनन्दत ।।१९।। ततः स्वोरसि विन्यस्य वक्त्रं तस्य शुभानना । परीता तेन दुःखेन निशश्वासायतेक्षणा ।।२०।। तथैव मलदिग्धाङ्गी परिष्वज्य शुचिस्मिता । सुचिरं पुरुषव्याघ्रं तस्थौ साश्रुपरिप्लुता ।।२१।। ततः सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्या नलस्य च । भीमायाकथयत्प्रीत्या वैदर्भ्या जननी नृप ।।२२।। ततोऽब्रवीन्महाराजः कृतशौचमहं नलम् । दमयन्त्या सहोपेतं काल्यं द्रष्टा सुखोषितम् ।।२३।। ततस्तौ सहितौ रात्रिं कथयन्तौ पुरातनम् । वने विचरितं सर्वमूषतुर्मुदितौ नृप ।।२४।। स चतुर्थे ततो वर्षे सङ्गम्य सह भार्यया । सर्वकामैः सुसिद्धार्थो लब्धवान्परमां मुदम् ।।२५।। दमयन्त्यपि भर्तारमवाप्याप्यायिता भृशम् । अर्धसञ्जातसस्येव तोयं प्राप्य वसुन्धरा ।।२६।। सैवं समेत्य व्यपनीततन्द्री; शान्तज्वरा हर्षविवृद्धसत्त्वा । रराज भैमी समवाप्तकामा; शीतांशुना रात्रिरिवोदितेन ।।२७।। 3.76.53 बृहदश्व उवाच। सर्वं विकारं दृष्ट्वा तु पुण्यश्लोकस्य धीमतः। आगत्य केशिनी क्षिप्रं दमयन्त्यै न्यवेदयत् ।।

damayantyā bāhukasya keśinyā svagṛhānayanam || 1 || bāhukadamayantyoḥ saṃvādaḥ || 2 || bāhukena svasya nalatvotkīrtanapūrvakaṃ karkoṭakānusmaraṇena tadvattavastradvayaparidhāne tasya nijarūpaprādurbhāvaḥ || 3 || tato nalaṃpratyabhijānantyā damayantyā tatparirambhaṇam || 4 || bṛhadaśva uvāca|| sarvaṃ vikāraṃ dṛṣṭvā tu puṇyaślokasya dhīmataḥ | āgatya keśinī kṣipraṃ damayantyai nyavedayat ||1|| damayantī tato bhūyaḥ preṣayāmāsa keśinīm | mātuḥ sakāśaṃ duḥkhārtā nalaśaṅkāsamutsukā ||2|| parīkṣito me bahuśo bāhuko nalaśaṅkayā | rūpe me saṃśayastvekaḥ svayamicchāmi veditum ||3|| sa vā praveśyatāṃ mātarmāṃ vānujñātumarhasi | viditaṃ vātha vājñātaṃ piturme saṃvidhīyatām ||4|| evamuktā tu vaidarbhyā sā devī bhīmamabravīt | duhitustamabhiprāyamanvajānācca pārthivaḥ ||5|| sā vai pitrābhyanujñātā mātrā ca bharatarṣabha | nalaṃ praveśayāmāsa yatra tasyāḥ pratiśrayaḥ ||6|| taṃ tu dṛṣṭvā tathāyuktaṃ damayantī nalaṃ tadā | tīvraśokasamāviṣṭā babhūva varavarṇinī ||7|| tataḥ kāṣāyavasanā jaṭilā malapaṅkinī | damayantī mahārāja bāhukaṃ vākyamabravīt ||8|| dṛṣṭapūrvastvayā kaściddharmajño nāma bāhuka | suptāmutsṛjya vipine gato yaḥ puruṣaḥ striyam ||9|| anāgasaṃ priyāṃ bhāryāṃ vijane śramamohitām | apahāya tu ko gacchetpuṇyaślokamṛte nalam ||10|| kiṃ nu tasya mayā kāryamaparāddhaṃ mahīpateḥ | yo māmutsṛjya vipine gatavānnidrayā hṛtām ||11|| sākṣāddevānapāhāya vṛto yaḥ sa mayā purā | anuvratāṃ sābhikāmāṃ putriṇīṃ tyaktavānkatham ||12|| agnau pāṇigṛhītāṃ ca haṃsānāṃ vacane sthitām | bhariṣyāmīti satyaṃ ca pratiśrutya kva tadgatam ||13|| damayantyā bruvantyāstu sarvametadariṃdama | śokajaṃ vāri netrābhyāmasukhaṃ prāsravadbahu ||14|| atīva kṛṣṇatārābhyāṃ raktāntābhyāṃ jalaṃ tu tat | parisravannalo dṛṣṭvā śokārta idamabravīt ||15|| mama rājyaṃ pranaṣṭaṃ yannāhaṃ tatkṛtavānsvayam | kalinā tatkṛtaṃ bhīru yacca tvāmahamatyajam ||16|| tvayā tu dharmabhṛcchreṣṭhe śāpenābhihataḥ purā | vanasthayā duḥkhitayā śocantyā māṃ vivāsasam ||17|| sa maccharīre tvacchāpāddahyamāno'vasatkaliḥ | tvacchāpadagdhaḥ satataṃ so'gnāviva samāhitaḥ ||18|| mama ca vyavasāyena tapasā caiva nirjitaḥ | duḥkhasyāntena cānena bhavitavyaṃ hi nau śubhe ||19|| vimucya māṃ gataḥ pāpaḥ sa tato'hamihāgataḥ | tvadarthaṃ vipulaśroṇi na hi me'nyatprayojanam ||20|| kathaṃ nu nārī bhartāramanuraktamanuvratam | utsṛjya varayedanyaṃ yathā tvaṃ bhīru karhicit ||21|| dūtāścaranti pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nṛpatiśāsanāt | bhaimī kila sma bhartāraṃ dvitīyaṃ varayiṣyati ||22|| svairavṛttā yathākāmamanurūpamivātmanaḥ | śrutvaiva caivaṃ tvarito bhāṅgasvarirupasthitaḥ ||23|| damayantī tu tacchrutvā nalasya paridevitam | prāñjalirvepamānā ca bhītā vacanamabravīt ||24|| 3.76.25 damayantyuvāca|| na māmarhasi kalyāṇa pāpena pariśaṅkitum | mayā hi devānutsṛjya vṛtastvaṃ niṣadhādhipa ||1|| 3,76.26 tavābhigamanārthaṃ tu sarvato brāhmaṇā gatāḥ | vākyāni mama gāthābhirgāyamānā diśo daśa ||2|| tatastvāṃ brāhmaṇo vidvānparṇādo nāma pārthiva | abhyagacchatkosalāyāmṛtuparṇaniveśane ||3|| tena vākye hṛte samyakprativākye tathāhṛte | upāyo'yaṃ mayā dṛṣṭo naiṣadhānayane tava ||4|| tvāmṛte na hi loke'nya ekāhnā pṛthivīpate | samartho yojanaśataṃ gantumaśvairnarādhipa ||5|| tathā cemau mahīpāla bhaje'haṃ caraṇau tava | yathā nāsatkṛtaṃ kiñcinmanasāpi carāmyaham ||6|| ayaṃ carati loke'sminbhūtasākṣī sadāgatiḥ | eṣa muñcatu me prāṇānyadi pāpaṃ carāmyaham ||7|| tathā carati tigmāṃśuḥ pareṇa bhuvanaṃ sadā | sa vimuñcatu me prāṇānyadi pāpaṃ carāmyaham ||8|| candramāḥ sarvabhūtānāmantaścarati sākṣivat | sa vimuñcatu me prāṇānyadi pāpaṃ carāmyaham ||9|| ete devāstrayaḥ kṛtsnaṃ trailokyaṃ dhārayanti vai | vibruvantu yathāsatyamete vādya tyajantu mām ||10|| evamukte tato vāyurantarikṣādabhāṣata | naiṣā kṛtavatī pāpaṃ nala satyaṃ bravīmi te ||11|| rājañśīlanidhiḥ sphīto damayantyā surakṣitaḥ | sākṣiṇo rakṣiṇaścāsyā vayaṃ trīnparivatsarān ||12|| upāyo vihitaścāyaṃ tvadarthamatulo'nayā | na hyekāhnā śataṃ gantā tvadṛte'nyaḥ pumāniha ||13|| upapannā tvayā bhaimī tvaṃ ca bhaimyā mahīpate | nātra śaṅkā tvayā kāryā saṅgaccha saha bhāryayā ||14|| tathā bruvati vāyau tu puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha | devadundubhayo nedurvavau ca pavanaḥ śivaḥ ||15|| tadadbhutatamaṃ dṛṣṭvā nalo rājātha bhārata | damayantyāṃ viśaṅkāṃ tāṃ vyapākarṣadariṃdamaḥ ||16|| tatastadvastramarajaḥ prāvṛṇodvasudhādhipaḥ | saṃsmṛtya nāgarājānaṃ tato lebhe vapuḥ svakam ||17|| svarūpiṇaṃ tu bhartāraṃ dṛṣṭvā bhīmasutā tadā | prākrośaduccairāliṅgya puṇyaślokamaninditā ||18|| bhaimīmapi nalo rājā bhrājamāno yathā purā | sasvaje svasutau cāpi yathāvatpratyanandata ||19|| tataḥ svorasi vinyasya vaktraṃ tasya śubhānanā | parītā tena duḥkhena niśaśvāsāyatekṣaṇā ||20|| tathaiva maladigdhāṅgī pariṣvajya śucismitā | suciraṃ puruṣavyāghraṃ tasthau sāśrupariplutā ||21|| tataḥ sarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyā nalasya ca | bhīmāyākathayatprītyā vaidarbhyā jananī nṛpa ||22|| tato'bravīnmahārājaḥ kṛtaśaucamahaṃ nalam | damayantyā sahopetaṃ kālyaṃ draṣṭā sukhoṣitam ||23|| tatastau sahitau rātriṃ kathayantau purātanam | vane vicaritaṃ sarvamūṣaturmuditau nṛpa ||24|| sa caturthe tato varṣe saṅgamya saha bhāryayā | sarvakāmaiḥ susiddhārtho labdhavānparamāṃ mudam ||25|| damayantyapi bhartāramavāpyāpyāyitā bhṛśam | ardhasañjātasasyeva toyaṃ prāpya vasundharā ||26|| saivaṃ sametya vyapanītatandrī; śāntajvarā harṣavivṛddhasattvā | rarāja bhaimī samavāptakāmā; śītāṃśunā rātririvoditena ||27|| 3.76.53 bṛhadaśva uvāca| sarvaṃ vikāraṃ dṛṣṭvā tu puṇyaślokasya dhīmataḥ| āgatya keśinī kṣipraṃ damayantyai nyavedayat ||

Verse 2

दमयन्ती ततो भूयः प्रेषयामास केशिनीम्। मातुः सकाशं दुःखार्ता नलशङ्कासमुत्सुका ।।

damayantī tato bhūyaḥ preṣayāmāsa keśinīm| mātuḥ sakāśaṃ duḥkhārtā nalaśaṅkāsamutsukā ||

Verse 3

परीक्षितो मे बहुशो बाहुको नलशङ्कया। रूपे मे संशयस्त्वेकः स्वयमिच्छमि वेदितुम् ।।

parīkṣito me bahuśo bāhuko nalaśaṅkayā| rūpe me saṃśayastvekaḥ svayamicchami veditum ||

Verse 4

स वा प्रवेश्यतां मातर्मां वाऽनुज्ञातुमर्हसि। विदितं वाऽथवाऽज्ञातं पितुर्मे संविधीयताम् ।।

sa vā praveśyatāṃ mātarmāṃ vā'nujñātumarhasi| viditaṃ vā'thavā'jñātaṃ piturme saṃvidhīyatām ||

Verse 5

एवमुक्ता तु वैदर्भ्या सा देवी भीममब्रवीत्। दुहितुस्तमभिप्रायमन्वजानात्स पार्थिवः ।।

evamuktā tu vaidarbhyā sā devī bhīmamabravīt| duhitustamabhiprāyamanvajānātsa pārthivaḥ ||

Verse 6

सा चै पित्राऽभ्यनुज्ञाता मात्रा च भरतर्षभ। तयोर्नियोगात्कौरव्य केशिनीमिदमब्रवीत् ।।

sā cai pitrā'bhyanujñātā mātrā ca bharatarṣabha| tayorniyogātkauravya keśinīmidamabravīt ||

Verse 7

गच्छ केशिनि शीघ्रं त्वंबाहुकं पितृशासनात्। आनयस्व यथा माता त्वं तथा कुरु मे प्रियम् ।।

gaccha keśini śīghraṃ tvaṃbāhukaṃ pitṛśāsanāt| ānayasva yathā mātā tvaṃ tathā kuru me priyam ||

Verse 8

गत्वा तु केशिनी शिघ्रं बाहुकं वाक्यमब्रवीत्। भीमस्य शासनात्सूतागताहं विद्धि बाहुक ।।

gatvā tu keśinī śighraṃ bāhukaṃ vākyamabravīt| bhīmasya śāsanātsūtāgatāhaṃ viddhi bāhuka ||

Verse 9

प्रविश्यतां राजवेश्म इत्युक्तो भरतर्षभ। बाहुकस्तु चिरं ध्यात्वा केशिन्या सह भारत। प्रविवेश महाबाहुर्दमयन्तीनिवेशनम् ।।

praviśyatāṃ rājaveśma ityukto bharatarṣabha| bāhukastu ciraṃ dhyātvā keśinyā saha bhārata| praviveśa mahābāhurdamayantīniveśanam ||

Verse 10

नलं प्रवेशयामास यत्रतस्याः प्रतिश्रयः ।। ।। इतिश्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ।। 74 ।।

nalaṃ praveśayāmāsa yatratasyāḥ pratiśrayaḥ || || itiśrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ || 74 ||

Verse 11

तां स्म दृष्ट्वैव सहसा दमयन्तीं नलो नृपः। आविष्टः शोकदुःखाभ्यां बभूवाश्रुपरिप्लुतः ।।

tāṃ sma dṛṣṭvaiva sahasā damayantīṃ nalo nṛpaḥ| āviṣṭaḥ śokaduḥkhābhyāṃ babhūvāśrupariplutaḥ ||

Verse 12

तं तु दृष्ट्वातथायुक्तं दमयन्ती नलं तदा। तीव्रशोकसमाविष्टा बभूव वरवर्णिनी ।।

taṃ tu dṛṣṭvātathāyuktaṃ damayantī nalaṃ tadā| tīvraśokasamāviṣṭā babhūva varavarṇinī ||

Verse 13

ततः काषायवसना जटिला मलपङ्किनी। दमयन्ती महाराज बाहुकं वाक्यमब्रवीत् ।।

tataḥ kāṣāyavasanā jaṭilā malapaṅkinī| damayantī mahārāja bāhukaṃ vākyamabravīt ||

Verse 14

पूर्वं दृष्टस्त्वया कश्चिद्धर्मज्ञो नाम बाहुक। सुप्तामुत्सृज्यविपिने गतो यः पुरुषः स्त्रियम् ।।

pūrvaṃ dṛṣṭastvayā kaściddharmajño nāma bāhuka| suptāmutsṛjyavipine gato yaḥ puruṣaḥ striyam ||

Verse 15

अनागसं प्रियां भार्यां विजने श्रममोहिताम्। अपहाय तु को गच्चेत्पुण्यश्लोकमृतेनलम् ।।

anāgasaṃ priyāṃ bhāryāṃ vijane śramamohitām| apahāya tu ko gaccetpuṇyaślokamṛtenalam ||

Verse 16

किमु तस्य मया बाल्यादपराद्धं महीपतेः। यो मामुत्सृज्य विपिने गतवान्निद्रयाऽर्दिताम् ।। प्रतिश्रयः गृहम् ।।

kimu tasya mayā bālyādaparāddhaṃ mahīpateḥ| yo māmutsṛjya vipine gatavānnidrayā'rditām || pratiśrayaḥ gṛham ||

Verse 17

साक्षाद्देवानपाहाय वृतो यः स पुरा मया। अनुव्रतामभिमतां पुत्रिणीं त्यक्तवान्कथम् ।।

sākṣāddevānapāhāya vṛto yaḥ sa purā mayā| anuvratāmabhimatāṃ putriṇīṃ tyaktavānkatham ||

Verse 18

अग्नौ पाणिगृहीता च हंसानां वचने स्थिताम्। भरिष्यामीति सत्यं तु प्रतिश्रुत्य क्व तद्गतम् ।। किंनु तस्य मया चीर्णमपराधमिति ध. पाटः ।।

agnau pāṇigṛhītā ca haṃsānāṃ vacane sthitām| bhariṣyāmīti satyaṃ tu pratiśrutya kva tadgatam || kiṃnu tasya mayā cīrṇamaparādhamiti dha. pāṭaḥ ||

Verse 19

बृहदश्व उवाच। दमयन्त्या ब्रुवन्त्यास्तु सर्वमेतदरिदम। शोकजं वारिनेत्राभ्यामसुखं प्रास्रवद्बहु ।।

bṛhadaśva uvāca| damayantyā bruvantyāstu sarvametadaridama| śokajaṃ vārinetrābhyāmasukhaṃ prāsravadbahu ||

Verse 20

अतीव कृष्णताराभ्यां रक्तान्ताभ्यां जलंतु तत्। परिस्रवन्नलो राजा शोकार्तइदमब्रवीत् ।।

atīva kṛṣṇatārābhyāṃ raktāntābhyāṃ jalaṃtu tat| parisravannalo rājā śokārtaidamabravīt ||

Verse 21

नलोऽहं विपुलश्रोणि त्वामुत्सृज्य यतो गतः। आविष्टः कलिना भद्रे तेन मोहवशं गतः ।।

nalo'haṃ vipulaśroṇi tvāmutsṛjya yato gataḥ| āviṣṭaḥ kalinā bhadre tena mohavaśaṃ gataḥ ||

Verse 22

मम राज्यं प्रनष्टं यन्नाहं तत्कृतवान्स्वयम्। कलिना तत्कृतं भीरु यच्च त्वामहमत्यजम् ।।

mama rājyaṃ pranaṣṭaṃ yannāhaṃ tatkṛtavānsvayam| kalinā tatkṛtaṃ bhīru yacca tvāmahamatyajam ||

Verse 23

यत्त्वया धर्मकृच्छ्रे तु शापेनाभिहतः पुरा। वनस्थया दुःखितया शोचन्त्या मांदिवानिशम् ।।

yattvayā dharmakṛcchre tu śāpenābhihataḥ purā| vanasthayā duḥkhitayā śocantyā māṃdivāniśam ||

Verse 24

स मच्छरीरे त्वच्छापाद्दह्यमानोऽवसत्कलिः। त्वच्छापदग्धः सततं सोऽग्नावग्निरिवाहितः ।।

sa maccharīre tvacchāpāddahyamāno'vasatkaliḥ| tvacchāpadagdhaḥ satataṃ so'gnāvagnirivāhitaḥ ||

Verse 25

मम च व्यवसायेन तपसा चैव निर्जितः। दुःखस्यान्तेन चानेन भवितव्यं हि नौ शुभे ।।

mama ca vyavasāyena tapasā caiva nirjitaḥ| duḥkhasyāntena cānena bhavitavyaṃ hi nau śubhe ||

Verse 26

विमुच्य मां गतः पापस्ततोऽहमिह चागतः। त्वदर्थं विपुलश्रोणि न हि मेऽन्यत्प्रयोजनम् ।।

vimucya māṃ gataḥ pāpastato'hamiha cāgataḥ| tvadarthaṃ vipulaśroṇi na hi me'nyatprayojanam ||

Verse 27

कथं नु नारी भर्तारमनुरक्तमनुव्रतम्। उत्सृज्य वरयेदन्यं यथा त्वं भीरु कर्हिचित् ।।

kathaṃ nu nārī bhartāramanuraktamanuvratam| utsṛjya varayedanyaṃ yathā tvaṃ bhīru karhicit ||

Verse 28

दूताश्चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां नृपतिशासनात्। भैमी किल स्म भर्तारं द्वितीयं वरयिष्यति ।।

dūtāścaranti pṛthivīṃ kṛtsnāṃ nṛpatiśāsanāt| bhaimī kila sma bhartāraṃ dvitīyaṃ varayiṣyati ||

Verse 29

स्वैरवृत्ता यथाकाममनुरूपमिवात्मनः। श्रुत्वैव चैवं त्वरितो भागस्वरिरुपस्थितः ।।

svairavṛttā yathākāmamanurūpamivātmanaḥ| śrutvaiva caivaṃ tvarito bhāgasvarirupasthitaḥ ||

Verse 30

दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा नलस्य परिदेवितम्। प्राञ्जलिर्वेपमाना च भीता वचनमब्रवीत् ।।

damayantī tu tacchrutvā nalasya paridevitam| prāñjalirvepamānā ca bhītā vacanamabravīt ||

Verse 31

न मामर्हसि कल्याण पापेन परिशङ्कितुम्। मया हि देवानुत्सृज्य वृतस्त्वं निषधाधिप ।।

na māmarhasi kalyāṇa pāpena pariśaṅkitum| mayā hi devānutsṛjya vṛtastvaṃ niṣadhādhipa ||

Verse 32

तवाभिगमनार्थं तु सर्वतो ब्राह्मणा गताः। वाक्यानि मम गाथाभिर्गायमाना दिशो दश ।।

tavābhigamanārthaṃ tu sarvato brāhmaṇā gatāḥ| vākyāni mama gāthābhirgāyamānā diśo daśa ||

Verse 33

ततस्त्वां ब्राह्मणो विद्वान्पर्णादो नाम पार्थिव। अभ्यगच्छत्कोसलायामृतुपर्णनिवेशने ।। अग्नौ पाणि गृहीत्वातु देवानामप्रतस्तथेति झ. पाठः ।।

tatastvāṃ brāhmaṇo vidvānparṇādo nāma pārthiva| abhyagacchatkosalāyāmṛtuparṇaniveśane || agnau pāṇi gṛhītvātu devānāmapratastatheti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 34

तेन वाक्ये कृतेसम्यक्प्रतिवाक्ये तथा हृते। उपायोऽयंमया दृष्टो नैषधानयने तव ।।

tena vākye kṛtesamyakprativākye tathā hṛte| upāyo'yaṃmayā dṛṣṭo naiṣadhānayane tava ||

Verse 35

त्वामृते नहि लोकेऽन्य एकाह्ना पृथिवीपते। समर्थो योजनशतं गन्तुमश्वैर्नराधिप ।।

tvāmṛte nahi loke'nya ekāhnā pṛthivīpate| samartho yojanaśataṃ gantumaśvairnarādhipa ||

Verse 36

तथापि मां महीपाल भजेतां चरणौ तव। स्पृशेयं तेन सत्येन पादावेतौ महीपते। यथा नासत्कृतं किंचिन्मनसाऽपि चराम्यहम् ।।

tathāpi māṃ mahīpāla bhajetāṃ caraṇau tava| spṛśeyaṃ tena satyena pādāvetau mahīpate| yathā nāsatkṛtaṃ kiṃcinmanasā'pi carāmyaham ||

Verse 37

अयं चरति लोकेऽस्मिन्भूतसाक्षी सदागतिः। एष मे मुञ्चतु प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ।। त्वां दृष्टवान्कोसलेष्वति ध. पाठः ।।

ayaṃ carati loke'sminbhūtasākṣī sadāgatiḥ| eṣa me muñcatu prāṇānyadi pāpaṃ carāmyaham || tvāṃ dṛṣṭavānkosaleṣvati dha. pāṭhaḥ ||

Verse 38

यथा चरति तिग्मांशुः परितो भुवनं सदा। स मुञ्चतु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ।।

yathā carati tigmāṃśuḥ parito bhuvanaṃ sadā| sa muñcatu mama prāṇānyadi pāpaṃ carāmyaham ||

Verse 39

चन्द्रमाः सर्वभूतानामन्तश्चरति साक्षिवत्। स मुञ्चतु मम प्राणान्यदि पापं चराम्यहम् ।। सदागतिर्वायुः ।।

candramāḥ sarvabhūtānāmantaścarati sākṣivat| sa muñcatu mama prāṇānyadi pāpaṃ carāmyaham || sadāgatirvāyuḥ ||

Verse 40

एते देवास्त्रयः कृत्स्नं त्रैलोक्यं धारयन्ति वै। विब्रुवन्तु यथा सत्यमेतद्देवास्त्यजन्तु माम् ।।

ete devāstrayaḥ kṛtsnaṃ trailokyaṃ dhārayanti vai| vibruvantu yathā satyametaddevāstyajantu mām ||

Verse 41

एवमुक्ते ततो वायुरन्तरिक्षादभाषत। नैषा कृतवती पापं नल सत्यं ब्रवीमि ते ।।

evamukte tato vāyurantarikṣādabhāṣata| naiṣā kṛtavatī pāpaṃ nala satyaṃ bravīmi te ||

Verse 42

राजञ्शीलनिधिः स्फीतो दमयन्त्या सुरक्षितः। साक्षिणो रक्षिणश्चास्या वयं त्रीन्परिवत्सरान् ।।

rājañśīlanidhiḥ sphīto damayantyā surakṣitaḥ| sākṣiṇo rakṣiṇaścāsyā vayaṃ trīnparivatsarān ||

Verse 43

उपायो विहितश्चायं त्वदर्थमतुलोऽनया। न ह्येकाह्ना शतं गन्ता त्वामृतेऽन्यः पुमानिह ।।

upāyo vihitaścāyaṃ tvadarthamatulo'nayā| na hyekāhnā śataṃ gantā tvāmṛte'nyaḥ pumāniha ||

Verse 44

उपपन्ना त्वया भैमी त्वं च भैम्या महीपते। नात्र शङ्का त्वया कार्या संगच्छ सह भार्यया ।।

upapannā tvayā bhaimī tvaṃ ca bhaimyā mahīpate| nātra śaṅkā tvayā kāryā saṃgaccha saha bhāryayā ||

Verse 45

तथा ब्रुवति वायौ तु पुष्पवृष्टिः पपात ह। देवदुन्दुभयो नेदुर्ववौ च पवनः शिवः ।।

tathā bruvati vāyau tu puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha| devadundubhayo nedurvavau ca pavanaḥ śivaḥ ||

Verse 46

तदद्भुतमयं दृष्ट्वा नलो राजाऽथ भारत। दमयन्त्यां विशङ्कां तामुपाकर्षदरिंदमः ।।

tadadbhutamayaṃ dṛṣṭvā nalo rājā'tha bhārata| damayantyāṃ viśaṅkāṃ tāmupākarṣadariṃdamaḥ ||

Verse 47

ततस्तद्वस्त्रमरजः प्रावृणोद्वसुधाधिपः। संस्मृत्य नागराजं तं ततो लेभे स्वकं वपुः ।।

tatastadvastramarajaḥ prāvṛṇodvasudhādhipaḥ| saṃsmṛtya nāgarājaṃ taṃ tato lebhe svakaṃ vapuḥ ||

Verse 48

स्वरूपिणं तु भर्तारं दृष्ट्वा भीमसुता तदा। प्राक्रोशदुच्चैरालिङ्ग्य पुण्यश्लोकमनिन्दिता ।।

svarūpiṇaṃ tu bhartāraṃ dṛṣṭvā bhīmasutā tadā| prākrośaduccairāliṅgya puṇyaślokamaninditā ||

Verse 49

भैमीमपि नलो राजा भ्राजमानो यथा पुरा। सस्वजे स्वसुतौ चापि यथावत्प्रत्यनन्दत ।।

bhaimīmapi nalo rājā bhrājamāno yathā purā| sasvaje svasutau cāpi yathāvatpratyanandata ||

Verse 50

ततः स्वोरसि विन्यस्य वक्रं तस्य शुभानना। परीता तेन दुःखेन निशश्वासायतेक्षणा ।।

tataḥ svorasi vinyasya vakraṃ tasya śubhānanā| parītā tena duḥkhena niśaśvāsāyatekṣaṇā ||

Verse 51

तथैव मलदिग्धाङ्गीं परिष्वज्य शुचिस्मिताम्। सुचिरं पुरुषव्याघ्रस्तस्थौ शोकपरिप्लुतः ।।

tathaiva maladigdhāṅgīṃ pariṣvajya śucismitām| suciraṃ puruṣavyāghrastasthau śokapariplutaḥ ||

Verse 52

ततः सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्या नलस्य च। भीमायाकथयत्प्रीत्या वैदर्भ्या जननी नृप ।।

tataḥ sarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyā nalasya ca| bhīmāyākathayatprītyā vaidarbhyā jananī nṛpa ||

Verse 53

ततोऽब्रवीन्महाराजः कृतशौचमहंनलम्। दमयन्त्या सहोपेतं कल्ये द्रष्टा सुखोषितम् ।। चन्द्रमाश्चित्ताभिमानिनी देवता ।।

tato'bravīnmahārājaḥ kṛtaśaucamahaṃnalam| damayantyā sahopetaṃ kalye draṣṭā sukhoṣitam || candramāścittābhimāninī devatā ||

Verse 54

ततस्तौ सहितौ रात्रिं कथयन्तौ पुरातनम्। वने विचरितं सर्वमूषतुर्मुदितौ नृप ।।

tatastau sahitau rātriṃ kathayantau purātanam| vane vicaritaṃ sarvamūṣaturmuditau nṛpa ||

Verse 55

गृहे भीमस्य नृपतेः परस्परसुखैषिणौ। वसेतां हृष्टसंकल्पौ वैदर्भी च नलश् ह ।।

gṛhe bhīmasya nṛpateḥ parasparasukhaiṣiṇau| vasetāṃ hṛṣṭasaṃkalpau vaidarbhī ca nalaś ha ||

Verse 56

स चतुर्थे ततो वर्षे संगम्य सह भार्यया। सर्वकामैः सुसिद्धार्थो लब्धवान्परमां मुदम् ।।

sa caturthe tato varṣe saṃgamya saha bhāryayā| sarvakāmaiḥ susiddhārtho labdhavānparamāṃ mudam ||

Verse 57

दमयन्त्यपि भर्तारमासाद्याप्यायिता भृशम्। अर्धसंजातसस्येव तोयं प्राप्य वसुंधरा ।।

damayantyapi bhartāramāsādyāpyāyitā bhṛśam| ardhasaṃjātasasyeva toyaṃ prāpya vasuṃdharā ||

Verse 58

सैवं समेत्य व्यपनीय तन्द्रां शान्तज्वरा हर्षविवृद्धसत्त्वा। रराज भैमी समवाप्तकामा शीतांशुना रात्रिरिवोदितेन ।।

saivaṃ sametya vyapanīya tandrāṃ śāntajvarā harṣavivṛddhasattvā| rarāja bhaimī samavāptakāmā śītāṃśunā rātririvoditena ||