Adhyaya 73

Verse 1

केशिन्या बाहुकस्य जलाग्न्युत्पादनाद्यद्भुतकर्मनिवेदितया दमयन्त्या पुनःपरीक्षणाय तंप्रति कन्यापुत्रयोः प्रेपणम् ।। 1 ।। बाहुकेन सबाष्पं पुत्रयोः परिरम्भणम्। केशिनींप्रति स्वकर्मणः कारणान्तरकथनेनापह्नवश्च ।। 2 ।। बृहदश्व उवाच।। दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा भृशं शोकपरायणा । शङ्कमाना नलं तं वै केशिनीमिदमब्रवीत् ।।१।। गच्छ केशिनि भूयस्त्वं परीक्षां कुरु बाहुके । आब्रुवाणा समीपस्था चरितान्यस्य लक्षय ।।२।। यदा च किञ्चित्कुर्यात्स कारणं तत्र भामिनि । तत्र सञ्चेष्टमानस्य संलक्ष्यं ते विचेष्टितम् ।।३।। न चास्य प्रतिबन्धेन देयोऽग्निरपि भामिनि । याचते न जलं देयं सम्यगत्वरमाणया ।।४।। एतत्सर्वं समीक्ष्य त्वं चरितं मे निवेदय । यच्चान्यदपि पश्येथास्तच्चाख्येयं त्वया मम ।।५।। दमयन्त्यैवमुक्ता सा जगामाथाशु केशिनी । निशाम्य च हयज्ञस्य लिङ्गानि पुनरागमत् ।।६।। सा तत्सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्यै न्यवेदयत् । निमित्तं यत्तदा दृष्टं बाहुके दिव्यमानुषम् ।।७।। केशिन्युवाच।। दृढं शुच्युपचारोऽसौ न मया मानुषः क्वचित् । दृष्टपूर्वः श्रुतो वापि दमयन्ति तथाविधः ।।८।। ह्रस्वमासाद्य सञ्चारं नासौ विनमते क्वचित् । तं तु दृष्ट्वा यथासङ्गमुत्सर्पति यथासुखम् ।।९।। सङ्कटेऽप्यस्य सुमहद्विवरं जायतेऽधिकम् ।।९।। ऋतुपर्णस्य चार्थाय भोजनीयमनेकशः । प्रेषितं तत्र राज्ञा च मांसं सुबहु पाशवम् ।।१०।। तस्य प्रक्षालनार्थाय कुम्भस्तत्रोपकल्पितः । स तेनावेक्षितः कुम्भः पूर्ण एवाभवत्तदा ।।११।। ततः प्रक्षालनं कृत्वा समधिश्रित्य बाहुकः । तृणमुष्टिं समादाय आविध्यैनं समादधत् ।।१२।। अथ प्रज्वलितस्तत्र सहसा हव्यवाहनः । तदद्भुततमं दृष्ट्वा विस्मिताहमिहागता ।।१३।। अन्यच्च तस्मिन्सुमहदाश्चर्यं लक्षितं मया । यदग्निमपि संस्पृश्य नैव दह्यत्यसौ शुभे ।।१४।। छन्देन चोदकं तस्य वहत्यावर्जितं द्रुतम् । अतीव चान्यत्सुमहदाश्चर्यं दृष्टवत्यहम् ।।१५।। यत्स पुष्पाण्युपादाय हस्ताभ्यां ममृदे शनैः । मृद्यमानानि पाणिभ्यां तेन पुष्पाणि तान्यथ ।।१६।। भूय एव सुगन्धीनि हृषितानि भवन्ति च । एतान्यद्भुतकल्पानि दृष्ट्वाहं द्रुतमागता ।।१७।। बृहदश्व उवाच।। दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा पुण्यश्लोकस्य चेष्टितम् । अमन्यत नलं प्राप्तं कर्मचेष्टाभिसूचितम् ।।१८।। सा शङ्कमाना भर्तारं नलं बाहुकरूपिणम् । केशिनीं श्लक्ष्णया वाचा रुदती पुनरब्रवीत् ।।१९।। पुनर्गच्छ प्रमत्तस्य बाहुकस्योपसंस्कृतम् । महानसाच्छृतं मांसं समादायैहि भामिनि ।।२०।। सा गत्वा बाहुके व्यग्रे तन्मांसमपकृष्य च । अत्युष्णमेव त्वरिता तत्क्षणं प्रियकारिणी ।।२१।। दमयन्त्यै ततः प्रादात्केशिनी कुरुनन्दन ।।२१।। सोचिता नलसिद्धस्य मांसस्य बहुशः पुरा । प्राश्य मत्वा नलं सूदं प्राक्रोशद्भृशदुःखिता ।।२२।। वैक्लव्यं च परं गत्वा प्रक्षाल्य च मुखं ततः । मिथुनं प्रेषयामास केशिन्या सह भारत ।।२३।। इन्द्रसेनां सह भ्रात्रा समभिज्ञाय बाहुकः । अभिद्रुत्य ततो राजा परिष्वज्याङ्कमानयत् ।।२४।। बाहुकस्तु समासाद्य सुतौ सुरसुतोपमौ । भृशं दुःखपरीतात्मा सस्वरं प्ररुदोद ह ।।२५।। नैषधो दर्शयित्वा तु विकारमसकृत्तदा । उत्सृज्य सहसा पुत्रौ केशिनीमिदमब्रवीत् ।।२६।। इदं सुसदृशं भद्रे मिथुनं मम पुत्रयोः । ततो दृष्ट्वैव सहसा बाष्पमुत्सृष्टवानहम् ।।२७।। बहुशः सम्पतन्तीं त्वां जनः शङ्केत दोषतः । वयं च देशातिथयो गच्छ भद्रे नमोऽस्तु ते ।।२८।। 3.75.28 बृहदश्व उवाच। केशिन्यास्तद्वचः श्रुत्वा दमयन्ती विशांपते। शङ्कमाना नलं तं वै केशिनीमिदमब्रवीत् ।।

keśinyā bāhukasya jalāgnyutpādanādyadbhutakarmaniveditayā damayantyā punaḥparīkṣaṇāya taṃprati kanyāputrayoḥ prepaṇam || 1 || bāhukena sabāṣpaṃ putrayoḥ parirambhaṇam| keśinīṃprati svakarmaṇaḥ kāraṇāntarakathanenāpahnavaśca || 2 || bṛhadaśva uvāca|| damayantī tu tacchrutvā bhṛśaṃ śokaparāyaṇā | śaṅkamānā nalaṃ taṃ vai keśinīmidamabravīt ||1|| gaccha keśini bhūyastvaṃ parīkṣāṃ kuru bāhuke | ābruvāṇā samīpasthā caritānyasya lakṣaya ||2|| yadā ca kiñcitkuryātsa kāraṇaṃ tatra bhāmini | tatra sañceṣṭamānasya saṃlakṣyaṃ te viceṣṭitam ||3|| na cāsya pratibandhena deyo'gnirapi bhāmini | yācate na jalaṃ deyaṃ samyagatvaramāṇayā ||4|| etatsarvaṃ samīkṣya tvaṃ caritaṃ me nivedaya | yaccānyadapi paśyethāstaccākhyeyaṃ tvayā mama ||5|| damayantyaivamuktā sā jagāmāthāśu keśinī | niśāmya ca hayajñasya liṅgāni punarāgamat ||6|| sā tatsarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyai nyavedayat | nimittaṃ yattadā dṛṣṭaṃ bāhuke divyamānuṣam ||7|| keśinyuvāca|| dṛḍhaṃ śucyupacāro'sau na mayā mānuṣaḥ kvacit | dṛṣṭapūrvaḥ śruto vāpi damayanti tathāvidhaḥ ||8|| hrasvamāsādya sañcāraṃ nāsau vinamate kvacit | taṃ tu dṛṣṭvā yathāsaṅgamutsarpati yathāsukham ||9|| saṅkaṭe'pyasya sumahadvivaraṃ jāyate'dhikam ||9|| ṛtuparṇasya cārthāya bhojanīyamanekaśaḥ | preṣitaṃ tatra rājñā ca māṃsaṃ subahu pāśavam ||10|| tasya prakṣālanārthāya kumbhastatropakalpitaḥ | sa tenāvekṣitaḥ kumbhaḥ pūrṇa evābhavattadā ||11|| tataḥ prakṣālanaṃ kṛtvā samadhiśritya bāhukaḥ | tṛṇamuṣṭiṃ samādāya āvidhyainaṃ samādadhat ||12|| atha prajvalitastatra sahasā havyavāhanaḥ | tadadbhutatamaṃ dṛṣṭvā vismitāhamihāgatā ||13|| anyacca tasminsumahadāścaryaṃ lakṣitaṃ mayā | yadagnimapi saṃspṛśya naiva dahyatyasau śubhe ||14|| chandena codakaṃ tasya vahatyāvarjitaṃ drutam | atīva cānyatsumahadāścaryaṃ dṛṣṭavatyaham ||15|| yatsa puṣpāṇyupādāya hastābhyāṃ mamṛde śanaiḥ | mṛdyamānāni pāṇibhyāṃ tena puṣpāṇi tānyatha ||16|| bhūya eva sugandhīni hṛṣitāni bhavanti ca | etānyadbhutakalpāni dṛṣṭvāhaṃ drutamāgatā ||17|| bṛhadaśva uvāca|| damayantī tu tacchrutvā puṇyaślokasya ceṣṭitam | amanyata nalaṃ prāptaṃ karmaceṣṭābhisūcitam ||18|| sā śaṅkamānā bhartāraṃ nalaṃ bāhukarūpiṇam | keśinīṃ ślakṣṇayā vācā rudatī punarabravīt ||19|| punargaccha pramattasya bāhukasyopasaṃskṛtam | mahānasācchṛtaṃ māṃsaṃ samādāyaihi bhāmini ||20|| sā gatvā bāhuke vyagre tanmāṃsamapakṛṣya ca | atyuṣṇameva tvaritā tatkṣaṇaṃ priyakāriṇī ||21|| damayantyai tataḥ prādātkeśinī kurunandana ||21|| socitā nalasiddhasya māṃsasya bahuśaḥ purā | prāśya matvā nalaṃ sūdaṃ prākrośadbhṛśaduḥkhitā ||22|| vaiklavyaṃ ca paraṃ gatvā prakṣālya ca mukhaṃ tataḥ | mithunaṃ preṣayāmāsa keśinyā saha bhārata ||23|| indrasenāṃ saha bhrātrā samabhijñāya bāhukaḥ | abhidrutya tato rājā pariṣvajyāṅkamānayat ||24|| bāhukastu samāsādya sutau surasutopamau | bhṛśaṃ duḥkhaparītātmā sasvaraṃ prarudoda ha ||25|| naiṣadho darśayitvā tu vikāramasakṛttadā | utsṛjya sahasā putrau keśinīmidamabravīt ||26|| idaṃ susadṛśaṃ bhadre mithunaṃ mama putrayoḥ | tato dṛṣṭvaiva sahasā bāṣpamutsṛṣṭavānaham ||27|| bahuśaḥ sampatantīṃ tvāṃ janaḥ śaṅketa doṣataḥ | vayaṃ ca deśātithayo gaccha bhadre namo'stu te ||28|| 3.75.28 bṛhadaśva uvāca| keśinyāstadvacaḥ śrutvā damayantī viśāṃpate| śaṅkamānā nalaṃ taṃ vai keśinīmidamabravīt ||

Verse 2

गच्छ केशिनि भूयस्त्वं परीक्षां कुरु बाहुके। अब्रुवाणा समीपस्था चरितान्यस्य लक्षय ।।

gaccha keśini bhūyastvaṃ parīkṣāṃ kuru bāhuke| abruvāṇā samīpasthā caritānyasya lakṣaya ||

Verse 3

यदा च किंचित्कुर्यात्स कारणं तत्र भामिनि। तत्रसंचेष्टमानस्य संलक्षेथा विचेष्टितम् ।।

yadā ca kiṃcitkuryātsa kāraṇaṃ tatra bhāmini| tatrasaṃceṣṭamānasya saṃlakṣethā viceṣṭitam ||

Verse 4

न चास्य प्रतिबन्धेन देयोऽग्निरपि केशिनि। याचते न जलं देयं सकृच्चात्वरमाणया। एतत्सर्वं समीक्ष्यत्वं चरितं मे निवेदय ।।

na cāsya pratibandhena deyo'gnirapi keśini| yācate na jalaṃ deyaṃ sakṛccātvaramāṇayā| etatsarvaṃ samīkṣyatvaṃ caritaṃ me nivedaya ||

Verse 5

निमित्तं यत्त्वया दृष्टं बाहुके दैवमानुषम्। यच्चान्यदपि पश्येथास्तच्चाख्येयं त्वया मम ।।

nimittaṃ yattvayā dṛṣṭaṃ bāhuke daivamānuṣam| yaccānyadapi paśyethāstaccākhyeyaṃ tvayā mama ||

Verse 6

दमयन्त्यैवमुक्ता सा जगामाथ च केशिनी। निशाम्याथ हयज्ञस्य लिङ्गानि पुनरागमत् ।।

damayantyaivamuktā sā jagāmātha ca keśinī| niśāmyātha hayajñasya liṅgāni punarāgamat ||

Verse 7

सा तत्सर्वं यथावृत्तं दमयन्त्यै न्यवेदयत्। निमित्तं यत्तया दृष्टं बाहुके दिव्यमानुषम् ।।

sā tatsarvaṃ yathāvṛttaṃ damayantyai nyavedayat| nimittaṃ yattayā dṛṣṭaṃ bāhuke divyamānuṣam ||

Verse 8

केशिन्युवाच। दृढं शुच्यपदानोसौ न मया मानुषः क्वचित्। दृष्टपूर्वः श्रुतो वाऽपि दमयन्ति तथाविधः ।।

keśinyuvāca| dṛḍhaṃ śucyapadānosau na mayā mānuṣaḥ kvacit| dṛṣṭapūrvaḥ śruto vā'pi damayanti tathāvidhaḥ ||

Verse 9

ह्रस्वमासाद्य तु द्वारं नासौ विनमते क्वचित्। तं तु दृष्ट्वा यथासङ्गमुत्सर्पति यथासुखम्। संकटेऽप्यस्य सुमहद्विवरं जायतेऽधिकम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ।। 73 ।।

hrasvamāsādya tu dvāraṃ nāsau vinamate kvacit| taṃ tu dṛṣṭvā yathāsaṅgamutsarpati yathāsukham| saṃkaṭe'pyasya sumahadvivaraṃ jāyate'dhikam || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi trisaptatitamo'dhyāyaḥ || 73 ||

Verse 10

ऋतुपर्णस्य चार्थाय भोजनीयमनेकशः। ऋतुपर्णस्य चार्थाय भोजनीयमनेकशः। प्रेषितं तत्रराज्ञा तु मांसं बहु च पाशवम् ।। द्वारं ह्रस्वमपि उत्सर्पति दीर्घं भवति। संकटे संकुचिते ।।

ṛtuparṇasya cārthāya bhojanīyamanekaśaḥ| ṛtuparṇasya cārthāya bhojanīyamanekaśaḥ| preṣitaṃ tatrarājñā tu māṃsaṃ bahu ca pāśavam || dvāraṃ hrasvamapi utsarpati dīrghaṃ bhavati| saṃkaṭe saṃkucite ||

Verse 11

तस्य प्रक्षालनार्थाय कुम्भास्तत्रोपकल्पिताः। ते तेनावेक्षिताः कुम्भाः पूर्णा एवाभवंस्ततः ।।

tasya prakṣālanārthāya kumbhāstatropakalpitāḥ| te tenāvekṣitāḥ kumbhāḥ pūrṇā evābhavaṃstataḥ ||

Verse 12

ततः प्रक्षालनं कृत्वा समधिश्रित्य बाहुकः। तृणमुष्टिं समादाय सवितुस्तं समादधत् ।। पाशवं पशुसंबन्धि ।।

tataḥ prakṣālanaṃ kṛtvā samadhiśritya bāhukaḥ| tṛṇamuṣṭiṃ samādāya savitustaṃ samādadhat || pāśavaṃ paśusaṃbandhi ||

Verse 13

अथ प्रज्वलितस्तत्र सहसा हव्यवाहनः। तदद्भुततमं दृष्ट्वा विस्मिताऽमिहागता ।।

atha prajvalitastatra sahasā havyavāhanaḥ| tadadbhutatamaṃ dṛṣṭvā vismitā'mihāgatā ||

Verse 14

अन्यच्च तस्मिन्सुमहदाश्चर्यं लक्षितं मया। यदग्निमपि संस्पृश्य नैवासौ दह्यते शुभे ।।

anyacca tasminsumahadāścaryaṃ lakṣitaṃ mayā| yadagnimapi saṃspṛśya naivāsau dahyate śubhe ||

Verse 15

छन्देन चोदकं तस्य वहत्यावर्जितं द्रुतम्। अतीव चान्यत्सुमहदाश्चर्यं दृष्टवत्यहम् ।।

chandena codakaṃ tasya vahatyāvarjitaṃ drutam| atīva cānyatsumahadāścaryaṃ dṛṣṭavatyaham ||

Verse 16

यत्स पुष्पाण्युपादाय हस्ताभ्यां ममृदे शनैः। मृद्यमानानि पाणिभ्यां तेन पुष्पाणि नान्यथा। भूय एव सुगन्धीनि हृपितानि भवन्ति हि ।।

yatsa puṣpāṇyupādāya hastābhyāṃ mamṛde śanaiḥ| mṛdyamānāni pāṇibhyāṃ tena puṣpāṇi nānyathā| bhūya eva sugandhīni hṛpitāni bhavanti hi ||

Verse 17

एतान्यद्भुतकल्पानि दृष्ट्वाऽहं भृशविस्मिता। चेष्टितानि विशालाक्षि बाहुकस्य समीपतः ।।

etānyadbhutakalpāni dṛṣṭvā'haṃ bhṛśavismitā| ceṣṭitāni viśālākṣi bāhukasya samīpataḥ ||

Verse 18

बृहदश्व उवाच। दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा पुण्यश्लोकस्य चेष्टितम्। अमन्यत नलं प्राप्तं कर्मचेष्टाभिसूचितम् ।। सवितुः सकाशात्। समादधत् उद्दीपितवान्। समादाय ह्याविध्यैनमिति झ. पाठः ।।

bṛhadaśva uvāca| damayantī tu tacchrutvā puṇyaślokasya ceṣṭitam| amanyata nalaṃ prāptaṃ karmaceṣṭābhisūcitam || savituḥ sakāśāt| samādadhat uddīpitavān| samādāya hyāvidhyainamiti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 19

सा शङ्कमाना भर्तारं नलं बाहुकरूपिणम्। केशिनीं श्लक्ष्णया वाचा रुदन्ती पुनरब्रवीत् ।।

sā śaṅkamānā bhartāraṃ nalaṃ bāhukarūpiṇam| keśinīṃ ślakṣṇayā vācā rudantī punarabravīt ||

Verse 20

पुनर्गच्छ प्रमत्तस्य बाहुकस्योपसंस्कृतम्। महानसाच्छ्रितं मांसमानयस्वेह भामिनि ।।

punargaccha pramattasya bāhukasyopasaṃskṛtam| mahānasācchritaṃ māṃsamānayasveha bhāmini ||

Verse 21

सा दृष्ट्वाबाहुके व्यग्रे तन्मांसमपकृष्य च। अत्युष्णमेव त्वरिता तत्क्षणात्प्रियकारिणी। दमयन्त्यै ततः प्रादात्केशिनी कुरुनन्दन ।।

sā dṛṣṭvābāhuke vyagre tanmāṃsamapakṛṣya ca| atyuṣṇameva tvaritā tatkṣaṇātpriyakāriṇī| damayantyai tataḥ prādātkeśinī kurunandana ||

Verse 22

साऽशिता नलसिद्धस् मांसस्य बहुशः पुरा। प्राश्य मत्वा नलं सूतं प्राक्रोशद्भृशदुःखिता ।। कर्म पाकादि। चेष्टा भूतजयादि ।।

sā'śitā nalasiddhas māṃsasya bahuśaḥ purā| prāśya matvā nalaṃ sūtaṃ prākrośadbhṛśaduḥkhitā || karma pākādi| ceṣṭā bhūtajayādi ||

Verse 23

वैक्लव्यं परमं गत्वाप्रक्षाल्य च मुखं ततः। मिथुनं प्रेषयामास केशिन्या सह भारत् ।।

vaiklavyaṃ paramaṃ gatvāprakṣālya ca mukhaṃ tataḥ| mithunaṃ preṣayāmāsa keśinyā saha bhārat ||

Verse 24

इन्द्रसेनां सह भ्रात्रा समभिज्ञाय बाहुकः। अभिद्रुत्य तदा राजा परिष्वज्याङ्कमानयत् ।।

indrasenāṃ saha bhrātrā samabhijñāya bāhukaḥ| abhidrutya tadā rājā pariṣvajyāṅkamānayat ||

Verse 25

बाहुकस्तु समासाद्य सुतौ सुरसुतोपमौ। भृशं दुःखपरीतात्मा सुस्वरं प्ररुरोद ह ।।

bāhukastu samāsādya sutau surasutopamau| bhṛśaṃ duḥkhaparītātmā susvaraṃ praruroda ha ||

Verse 26

नैषधो दर्शयित्वा तु विकारमसकृत्तदा। उत्सृज्य सहसा पुत्रौ केशिनीमिदमब्रवीत् ।।

naiṣadho darśayitvā tu vikāramasakṛttadā| utsṛjya sahasā putrau keśinīmidamabravīt ||

Verse 27

इदं च मदृशं भद्रे मिथुनं मम पुत्रयोः। अतो दृष्ट्वैव सहसा बाष्पमुत्सृष्टवानहम् ।।

idaṃ ca madṛśaṃ bhadre mithunaṃ mama putrayoḥ| ato dṛṣṭvaiva sahasā bāṣpamutsṛṣṭavānaham ||

Verse 28

बहुशः संपतन्तीं त्वां जनः शङ्केत दोषतः। वयंच देशातिथयो गच्छ भद्रे यथासुखम् ।। बहुशः बहुवारम् ।।

bahuśaḥ saṃpatantīṃ tvāṃ janaḥ śaṅketa doṣataḥ| vayaṃca deśātithayo gaccha bhadre yathāsukham || bahuśaḥ bahuvāram ||