Adhyaya 72

Verse 1

दमयन्तीप्रेषितया केशिन्या बाहुकेन संभाष्य दमयन्त्यै संभाषणकालिकबाहुकविकारादिनिवेदनम् ।। 1 ।। दमयन्त्युवाच।। गच्छ केशिनि जानीहि क एष रथवाहकः । उपविष्टो रथोपस्थे विकृतो ह्रस्वबाहुकः ।।१।। अभ्येत्य कुशलं भद्रे मृदुपूर्वं समाहिता । पृच्छेथाः पुरुषं ह्येनं यथातत्त्वमनिन्दिते ।।२।। अत्र मे महती शङ्का भवेदेष नलो नृपः । तथा च मे मनस्तुष्टिर्हृदयस्य च निर्वृतिः ।।३।। ब्रूयाश्चैनं कथान्ते त्वं पर्णादवचनं यथा । प्रतिवाक्यं च सुश्रोणि बुध्येथास्त्वमनिन्दिते ।।४।। बृहदश्व उवाच।। एवं समाहिता गत्वा दूती बाहुकमब्रवीत् । दमयन्त्यपि कल्याणी प्रासादस्थान्ववैक्षत ।।५।। केशिन्युवाच।। स्वागतं ते मनुष्येन्द्र कुशलं ते ब्रवीम्यहम् । दमयन्त्या वचः साधु निबोध पुरुषर्षभ ।।६।। कदा वै प्रस्थिता यूयं किमर्थमिह चागताः । तत्त्वं ब्रूहि यथान्यायं वैदर्भी श्रोतुमिच्छति ।।७।। बाहुक उवाच।। श्रुतः स्वयंवरो राज्ञा कौसल्येन यशस्विना । द्वितीयो दमयन्त्या वै श्वोभूत इति भामिनि ।।८।। श्रुत्वा तं प्रस्थितो राजा शतयोजनयायिभिः । हयैर्वातजवैर्मुख्यैरहमस्य च सारथिः ।।९।। केशिन्युवाच।। अथ योऽसौ तृतीयो वः स कुतः कस्य वा पुनः । त्वं च कस्य कथं चेदं त्वयि कर्म समाहितम् ।।१०।। बाहुक उवाच।। पुण्यश्लोकस्य वै सूतो वार्ष्णेय इति विश्रुतः । स नले विद्रुते भद्रे भाङ्गस्वरिमुपस्थितः ।।११।। अहमप्यश्वकुशलः सूदत्वे च सुनिष्ठितः । ऋतुपर्णेन सारथ्ये भोजने च वृतः स्वयम् ।।१२।। केशिन्युवाच।। अथ जानाति वार्ष्णेयः क्व नु राजा नलो गतः । कथञ्चित्त्वयि वैतेन कथितं स्यात्तु बाहुक ।।१३।। बाहुक उवाच।। इहैव पुत्रौ निक्षिप्य नलस्याशुभकर्मणः । गतस्ततो यथाकामं नैष जानाति नैषधम् ।।१४।। न चान्यः पुरुषः कश्चिन्नलं वेत्ति यशस्विनि । गूढश्चरति लोकेऽस्मिन्नष्टरूपो महीपतिः ।।१५।। आत्मैव हि नलं वेत्ति या चास्य तदनन्तरा । न हि वै तानि लिङ्गानि नलं शंसन्ति कर्हिचित् ।।१६।। केशिन्युवाच।। योऽसावयोध्यां प्रथमं गतवान्ब्राह्मणस्तदा । इमानि नारीवाक्यानि कथयानः पुनः पुनः ।।१७।। क्व नु त्वं कितव छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम । उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय ।।१८।। सा वै यथा समादिष्टा तत्रास्ते त्वत्प्रतीक्षिणी । दह्यमाना दिवारात्रं वस्त्रार्धेनाभिसंवृता ।।१९।। तस्या रुदन्त्याः सततं तेन दुःखेन पार्थिव । प्रसादं कुरु वै वीर प्रतिवाक्यं प्रयच्छ च ।।२०।। तस्यास्तत्प्रियमाख्यानं प्रब्रवीहि महामते । तदेव वाक्यं वैदर्भी श्रोतुमिच्छत्यनिन्दिता ।।२१।। एतच्छ्रुत्वा प्रतिवचस्तस्य दत्तं त्वया किल । यत्पुरा तत्पुनस्त्वत्तो वैदर्भी श्रोतुमिच्छति ।।२२।। बृहदश्व उवाच।। एवमुक्तस्य केशिन्या नलस्य कुरुनन्दन । हृदयं व्यथितं चासीदश्रुपूर्णे च लोचने ।।२३।। स निगृह्यात्मनो दुःखं दह्यमानो महीपतिः । बाष्पसंदिग्धया वाचा पुनरेवेदमब्रवीत् ।।२४।। वैषम्यमपि सम्प्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः । आत्मानमात्मना सत्यो जितस्वर्गा न संशयः ।।२५।। रहिता भर्तृभिश्चैव न क्रुध्यन्ति कदाचन । प्राणांश्चारित्रकवचा धारयन्तीह सत्स्त्रियः ।।२६।। प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हृतवाससः । आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुमर्हति ।।२७।। सत्कृतासत्कृता वापि पतिं दृष्ट्वा तथागतम् । भ्रष्टराज्यं श्रिया हीनं क्षुधितं व्यसनाप्लुतम् ।।२८।। एवं ब्रुवाणस्तद्वाक्यं नलः परमदुःखितः । न बाष्पमशकत्सोढुं प्ररुरोद च भारत ।।२९।। ततः सा केशिनी गत्वा दमयन्त्यै न्यवेदयत् । तत्सर्वं कथितं चैव विकारं चैव तस्य तम् ।।३०।। 3.74.31 दमयन्त्युवाच। गच्छ केशिनि जानीहि क एष रथवाहकः। उपविष्टो रथोपस्थे विकृतो ह्रस्वबाहुकः ।।

damayantīpreṣitayā keśinyā bāhukena saṃbhāṣya damayantyai saṃbhāṣaṇakālikabāhukavikārādinivedanam || 1 || damayantyuvāca|| gaccha keśini jānīhi ka eṣa rathavāhakaḥ | upaviṣṭo rathopasthe vikṛto hrasvabāhukaḥ ||1|| abhyetya kuśalaṃ bhadre mṛdupūrvaṃ samāhitā | pṛcchethāḥ puruṣaṃ hyenaṃ yathātattvamanindite ||2|| atra me mahatī śaṅkā bhavedeṣa nalo nṛpaḥ | tathā ca me manastuṣṭirhṛdayasya ca nirvṛtiḥ ||3|| brūyāścainaṃ kathānte tvaṃ parṇādavacanaṃ yathā | prativākyaṃ ca suśroṇi budhyethāstvamanindite ||4|| bṛhadaśva uvāca|| evaṃ samāhitā gatvā dūtī bāhukamabravīt | damayantyapi kalyāṇī prāsādasthānvavaikṣata ||5|| keśinyuvāca|| svāgataṃ te manuṣyendra kuśalaṃ te bravīmyaham | damayantyā vacaḥ sādhu nibodha puruṣarṣabha ||6|| kadā vai prasthitā yūyaṃ kimarthamiha cāgatāḥ | tattvaṃ brūhi yathānyāyaṃ vaidarbhī śrotumicchati ||7|| bāhuka uvāca|| śrutaḥ svayaṃvaro rājñā kausalyena yaśasvinā | dvitīyo damayantyā vai śvobhūta iti bhāmini ||8|| śrutvā taṃ prasthito rājā śatayojanayāyibhiḥ | hayairvātajavairmukhyairahamasya ca sārathiḥ ||9|| keśinyuvāca|| atha yo'sau tṛtīyo vaḥ sa kutaḥ kasya vā punaḥ | tvaṃ ca kasya kathaṃ cedaṃ tvayi karma samāhitam ||10|| bāhuka uvāca|| puṇyaślokasya vai sūto vārṣṇeya iti viśrutaḥ | sa nale vidrute bhadre bhāṅgasvarimupasthitaḥ ||11|| ahamapyaśvakuśalaḥ sūdatve ca suniṣṭhitaḥ | ṛtuparṇena sārathye bhojane ca vṛtaḥ svayam ||12|| keśinyuvāca|| atha jānāti vārṣṇeyaḥ kva nu rājā nalo gataḥ | kathañcittvayi vaitena kathitaṃ syāttu bāhuka ||13|| bāhuka uvāca|| ihaiva putrau nikṣipya nalasyāśubhakarmaṇaḥ | gatastato yathākāmaṃ naiṣa jānāti naiṣadham ||14|| na cānyaḥ puruṣaḥ kaścinnalaṃ vetti yaśasvini | gūḍhaścarati loke'sminnaṣṭarūpo mahīpatiḥ ||15|| ātmaiva hi nalaṃ vetti yā cāsya tadanantarā | na hi vai tāni liṅgāni nalaṃ śaṃsanti karhicit ||16|| keśinyuvāca|| yo'sāvayodhyāṃ prathamaṃ gatavānbrāhmaṇastadā | imāni nārīvākyāni kathayānaḥ punaḥ punaḥ ||17|| kva nu tvaṃ kitava chittvā vastrārdhaṃ prasthito mama | utsṛjya vipine suptāmanuraktāṃ priyāṃ priya ||18|| sā vai yathā samādiṣṭā tatrāste tvatpratīkṣiṇī | dahyamānā divārātraṃ vastrārdhenābhisaṃvṛtā ||19|| tasyā rudantyāḥ satataṃ tena duḥkhena pārthiva | prasādaṃ kuru vai vīra prativākyaṃ prayaccha ca ||20|| tasyāstatpriyamākhyānaṃ prabravīhi mahāmate | tadeva vākyaṃ vaidarbhī śrotumicchatyaninditā ||21|| etacchrutvā prativacastasya dattaṃ tvayā kila | yatpurā tatpunastvatto vaidarbhī śrotumicchati ||22|| bṛhadaśva uvāca|| evamuktasya keśinyā nalasya kurunandana | hṛdayaṃ vyathitaṃ cāsīdaśrupūrṇe ca locane ||23|| sa nigṛhyātmano duḥkhaṃ dahyamāno mahīpatiḥ | bāṣpasaṃdigdhayā vācā punarevedamabravīt ||24|| vaiṣamyamapi samprāptā gopāyanti kulastriyaḥ | ātmānamātmanā satyo jitasvargā na saṃśayaḥ ||25|| rahitā bhartṛbhiścaiva na krudhyanti kadācana | prāṇāṃścāritrakavacā dhārayantīha satstriyaḥ ||26|| prāṇayātrāṃ pariprepsoḥ śakunairhṛtavāsasaḥ | ādhibhirdahyamānasya śyāmā na kroddhumarhati ||27|| satkṛtāsatkṛtā vāpi patiṃ dṛṣṭvā tathāgatam | bhraṣṭarājyaṃ śriyā hīnaṃ kṣudhitaṃ vyasanāplutam ||28|| evaṃ bruvāṇastadvākyaṃ nalaḥ paramaduḥkhitaḥ | na bāṣpamaśakatsoḍhuṃ praruroda ca bhārata ||29|| tataḥ sā keśinī gatvā damayantyai nyavedayat | tatsarvaṃ kathitaṃ caiva vikāraṃ caiva tasya tam ||30|| 3.74.31 damayantyuvāca| gaccha keśini jānīhi ka eṣa rathavāhakaḥ| upaviṣṭo rathopasthe vikṛto hrasvabāhukaḥ ||

Verse 2

अभ्येत्य कुशलं भद्रे मृदुपूर्वंसमाहिता। पृच्छेथाः पुरुषे ह्येनं यथातत्त्वमनिन्दिते ।।

abhyetya kuśalaṃ bhadre mṛdupūrvaṃsamāhitā| pṛcchethāḥ puruṣe hyenaṃ yathātattvamanindite ||

Verse 3

अत्र मे महती शङ्का भवेदेष नलो नृपः। यथाच मनसस्तुष्टिर्हृदयस्य च निर्वृतिः ।।

atra me mahatī śaṅkā bhavedeṣa nalo nṛpaḥ| yathāca manasastuṣṭirhṛdayasya ca nirvṛtiḥ ||

Verse 4

ब्रूयाश्चैनं कथान्ते त्वं पर्णादवचनं यथा। प्रतिवाक्यं च सुश्रोणि बुद्ध्येथास्त्वमनिन्दिते ।।

brūyāścainaṃ kathānte tvaṃ parṇādavacanaṃ yathā| prativākyaṃ ca suśroṇi buddhyethāstvamanindite ||

Verse 5

एवं समाहिता गत्वा दूती बाहुकमब्रवीत्। दमयन्त्यपि कल्याणी प्रासादस्थाऽनव्वैक्षत ।।

evaṃ samāhitā gatvā dūtī bāhukamabravīt| damayantyapi kalyāṇī prāsādasthā'navvaikṣata ||

Verse 6

केशिन्युवाच। स्वागतं ते मनुष्येन्द्र कुशलं ते ब्रवीम्यहम्। दमयन्त्या वचः साधु निबोध पुरुषर्षभ ।।

keśinyuvāca| svāgataṃ te manuṣyendra kuśalaṃ te bravīmyaham| damayantyā vacaḥ sādhu nibodha puruṣarṣabha ||

Verse 7

कदा वै प्रस्थिता यूयं किमर्थमिह चागताः। तत्त्वं ब्रूहि यथान्यायं वैदर्भी श्रोतुमिच्छति ।।

kadā vai prasthitā yūyaṃ kimarthamiha cāgatāḥ| tattvaṃ brūhi yathānyāyaṃ vaidarbhī śrotumicchati ||

Verse 8

बाहुक उवाच। श्रुतः स्वयंवरो राज्ञा कोसलेन महात्मना। द्वितीयो दमयन्त्या वै भविता श्व इति द्विजात् ।।

bāhuka uvāca| śrutaḥ svayaṃvaro rājñā kosalena mahātmanā| dvitīyo damayantyā vai bhavitā śva iti dvijāt ||

Verse 9

श्रुत्वैतत्प्रस्थितो राजा शतयोजनयायिभिः। हयैर्वातजवैर्मुख्यैरहमस्य च सारथिः ।।

śrutvaitatprasthito rājā śatayojanayāyibhiḥ| hayairvātajavairmukhyairahamasya ca sārathiḥ ||

Verse 10

केशिन्युवाच। अथ योसौ तृतीयो वः स कुतः कस्य वा पुनः। त्वं च कस्य कथं चेदंत्वयि कर्म समाहितम् ।।

keśinyuvāca| atha yosau tṛtīyo vaḥ sa kutaḥ kasya vā punaḥ| tvaṃ ca kasya kathaṃ cedaṃtvayi karma samāhitam ||

Verse 11

बाहुक उवाच। पुण्यश्लोकस्य वै सूतो वार्ष्णेय इति विश्रतः। स नले विद्रुते भद्रेभागस्वरिमुपस्थितः ।।

bāhuka uvāca| puṇyaślokasya vai sūto vārṣṇeya iti viśrataḥ| sa nale vidrute bhadrebhāgasvarimupasthitaḥ ||

Verse 12

अहमप्यश्वकुशलः सूतत्वे च प्रतिष्ठितः। ऋतुपर्णेन सारथ्ये भोजने च वृतः स्वयम् ।।

ahamapyaśvakuśalaḥ sūtatve ca pratiṣṭhitaḥ| ṛtuparṇena sārathye bhojane ca vṛtaḥ svayam ||

Verse 13

केशिन्युवाच। अथ जानाति वार्ष्णेयः क्वनु राजा नलो गतः। कथं च त्वयि वा तेन कथितं स्यात्तु बाहुक ।।

keśinyuvāca| atha jānāti vārṣṇeyaḥ kvanu rājā nalo gataḥ| kathaṃ ca tvayi vā tena kathitaṃ syāttu bāhuka ||

Verse 14

बाहुक उवाच। इहैव पुत्रौ निक्षिप्य नलस्य प्रियदर्शनौ। गतस्ततो यथाकामं नैष जानाति नैषधम् ।।

bāhuka uvāca| ihaiva putrau nikṣipya nalasya priyadarśanau| gatastato yathākāmaṃ naiṣa jānāti naiṣadham ||

Verse 15

न चान्यः पुरुषः कश्चिन्नलं वेत्ति यशस्विनि। गूढश्चरति लोकेऽस्मिन्नष्टरूपो महीपतिः ।।

na cānyaḥ puruṣaḥ kaścinnalaṃ vetti yaśasvini| gūḍhaścarati loke'sminnaṣṭarūpo mahīpatiḥ ||

Verse 16

आत्मैव तु नलं वेद या चास्य तदनन्तरा। न हि वै स्वानि लिङ्गानि नलं शंसन्ति कर्हिचित् ।।

ātmaiva tu nalaṃ veda yā cāsya tadanantarā| na hi vai svāni liṅgāni nalaṃ śaṃsanti karhicit ||

Verse 17

केशिन्युवाच। योसावयोध्यां प्रथमं गतोसौ ब्राह्मणस्तदा। इमानि नारीवाक्यानि कथयानः पुनःपुनः ।।

keśinyuvāca| yosāvayodhyāṃ prathamaṃ gatosau brāhmaṇastadā| imāni nārīvākyāni kathayānaḥ punaḥpunaḥ ||

Verse 18

क्वनु त्वं कितव च्छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम। उत्सृज्य विपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय ।।

kvanu tvaṃ kitava cchittvā vastrārdhaṃ prasthito mama| utsṛjya vipine suptāmanuraktāṃ priyāṃ priya ||

Verse 19

सा वै यथा समादिष्टा तथाऽऽस्ते त्वत्प्रतीक्षिणी। दह्यमाना दिवारात्रौ वस्त्रार्धेनाभिसंवृता ।।

sā vai yathā samādiṣṭā tathā''ste tvatpratīkṣiṇī| dahyamānā divārātrau vastrārdhenābhisaṃvṛtā ||

Verse 20

तस्या रुदनत्याः सततं तेन दुःखेन पार्थिव। प्रसादं कुरु मे वीर प्रतिवाक्यं वदस्व च ।।

tasyā rudanatyāḥ satataṃ tena duḥkhena pārthiva| prasādaṃ kuru me vīra prativākyaṃ vadasva ca ||

Verse 21

तस्यास्तत्प्रियमाख्यानं प्रवदस्व महामते। तदेव वाक्यं वैदर्भी श्रोतुमिच्छन्त्यनिन्दिता ।।

tasyāstatpriyamākhyānaṃ pravadasva mahāmate| tadeva vākyaṃ vaidarbhī śrotumicchantyaninditā ||

Verse 22

एतच्छ्रुत्वा प्रतिवचस्तस्य दत्तं त्वया किल। यत्पुरा तत्पुनस्त्वत्तो वैदर्भी श्रोतुमिच्छति ।।

etacchrutvā prativacastasya dattaṃ tvayā kila| yatpurā tatpunastvatto vaidarbhī śrotumicchati ||

Verse 23

बृहदश्व उवाच। एवमुक्तस्य केशिन्या नलस्य कुरुनन्दन। हृदयं व्यथितं चासीदश्रुपूर्णे च लोचने ।।

bṛhadaśva uvāca| evamuktasya keśinyā nalasya kurunandana| hṛdayaṃ vyathitaṃ cāsīdaśrupūrṇe ca locane ||

Verse 24

स निग्राह्यात्मनो दुःखं दह्यमानो महीपतिः। बाष्पसंदिग्धया वाचा पुनरेवेदमब्रवीत् ।।

sa nigrāhyātmano duḥkhaṃ dahyamāno mahīpatiḥ| bāṣpasaṃdigdhayā vācā punarevedamabravīt ||

Verse 25

वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः। आत्मानमात्मना सत्यो जितः स्वर्गो न संशयः ।।

vaiṣamyamapi saṃprāptā gopāyanti kulastriyaḥ| ātmānamātmanā satyo jitaḥ svargo na saṃśayaḥ ||

Verse 26

रहिता भर्तृभिश्चापि न क्रुध्यन्ति कदाचन। प्राणांश्चारित्रकवचान्धारयन्ति वरस्त्रियः ।।

rahitā bhartṛbhiścāpi na krudhyanti kadācana| prāṇāṃścāritrakavacāndhārayanti varastriyaḥ ||

Verse 27

विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च। यत्सा तेन परित्यक्ता तत्रन क्रोद्धुमर्हति ।।

viṣamasthena mūḍhena paribhraṣṭasukhena ca| yatsā tena parityaktā tatrana kroddhumarhati ||

Verse 28

प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हतवाससः। आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुमर्हति ।।

prāṇayātrāṃ pariprepsoḥ śakunairhatavāsasaḥ| ādhibhirdahyamānasya śyāmā na kroddhumarhati ||

Verse 29

सत्कृताऽसत्कृता वाऽपि पतिं दृष्ट्वा तथाविधम्। राज्यभ्रष्टं श्रिया हीनं क्षिधितं व्यसनाप्लुतम् ।।

satkṛtā'satkṛtā vā'pi patiṃ dṛṣṭvā tathāvidham| rājyabhraṣṭaṃ śriyā hīnaṃ kṣidhitaṃ vyasanāplutam ||

Verse 30

एवं ब्रुवाणस्तद्वाक्यं नलः परमदुर्मनाः। न बाष्पमशकत्सोढुं प्ररुरोद च भारत ।।

evaṃ bruvāṇastadvākyaṃ nalaḥ paramadurmanāḥ| na bāṣpamaśakatsoḍhuṃ praruroda ca bhārata ||

Verse 31

ततः सा केशिनी गत्वा दमयन्त्यै न्यवेदयत्। तत्सर्वं कथितं चैव विकारं तस्य चैव तम् ।।

tataḥ sā keśinī gatvā damayantyai nyavedayat| tatsarvaṃ kathitaṃ caiva vikāraṃ tasya caiva tam ||