Adhyaya 71

Verse 1

ऋतुपर्णे कुण्डिनपुरं प्रविष्टे तद्रधघोषश्रवणेन दमयन्त्या तत्सारथौ नलसंभावना ।। 1 ।। ततस्तत्वजिज्ञासया नलंप्रति दूत्याः प्रस्थापनम् ।। 2 ।। बृहदश्व उवाच।। ततो विदर्भान्सम्प्राप्तं सायाह्ने सत्यविक्रमम् । ऋतुपर्णं जना राज्ञे भीमाय प्रत्यवेदयन् ।।१।। स भीमवचनाद्राजा कुण्डिनं प्राविशत्पुरम् । नादयन्रथघोषेण सर्वाः सोपदिशो दश ।।२।। ततस्तं रथनिर्घोषं नलाश्वास्तत्र शुश्रुवुः । श्रुत्वा च समहृष्यन्त पुरेव नलसंनिधौ ।।३।। दमयन्ती च शुश्राव रथघोषं नलस्य तम् । यथा मेघस्य नदतो गम्भीरं जलदागमे ।।४।। नलेन सङ्गृहीतेषु पुरेव नलवाजिषु । सदृशं रथनिर्घोषं मेने भैमी तथा हयाः ।।५।। प्रासादस्थाश्च शिखिनः शालास्थाश्चैव वारणाः । हयाश्च शुश्रुवुस्तत्र रथघोषं महीपतेः ।।६।। ते श्रुत्वा रथनिर्घोषं वारणाः शिखिनस्तथा । प्रणेदुरुन्मुखा राजन्मेघोदयमिवेक्ष्य ह ।।७।। दमयन्त्युवाच।। यथासौ रथनिर्घोषः पूरयन्निव मेदिनीम् । मम ह्लादयते चेतो नल एष महीपतिः ।।८।। अद्य चन्द्राभवक्त्रं तं न पश्यामि नलं यदि । असङ्ख्येयगुणं वीरं विनशिष्याम्यसंशयम् ।।९।। यदि वै तस्य वीरस्य बाह्वोर्नाद्याहमन्तरम् । प्रविशामि सुखस्पर्शं विनशिष्याम्यसंशयम् ।।१०।। यदि मां मेघनिर्घोषो नोपगच्छति नैषधः । अद्य चामीकरप्रख्यो विनशिष्याम्यसंशयम् ।।११।। यदि मां सिंहविक्रान्तो मत्तवारणवारणः । नाभिगच्छति राजेन्द्रो विनशिष्याम्यसंशयम् ।।१२।। न स्मराम्यनृतं किञ्चिन्न स्मराम्यनुपाकृतम् । न च पर्युषितं वाक्यं स्वैरेष्वपि महात्मनः ।।१३।। प्रभुः क्षमावान्वीरश्च मृदुर्दान्तो जितेन्द्रियः । रहोऽनीचानुवर्ती च क्लीबवन्मम नैषधः ।।१४।। गुणांस्तस्य स्मरन्त्या मे तत्पराया दिवानिशम् । हृदयं दीर्यत इदं शोकात्प्रियविनाकृतम् ।।१५।। बृहदश्व उवाच।। एवं विलपमाना सा नष्टसञ्ज्ञेव भारत । आरुरोह महद्वेश्म पुण्यश्लोकदिदृक्षया ।।१६।। ततो मध्यमकक्षायां ददर्श रथमास्थितम् । ऋतुपर्णं महीपालं सहवार्ष्णेयबाहुकम् ।।१७।। ततोऽवतीर्य वार्ष्णेयो बाहुकश्च रथोत्तमात् । हयांस्तानवमुच्याथ स्थापयामासतू रथम् ।।१८।। सोऽवतीर्य रथोपस्थादृतुपर्णो नराधिपः । उपतस्थे महाराज भीमं भीमपराक्रमम् ।।१९।। तं भीमः प्रतिजग्राह पूजया परया ततः । अकस्मात्सहसा प्राप्तं स्त्रीमन्त्रं न स्म विन्दति ।।२०।। किं कार्यं स्वागतं तेऽस्तु राज्ञा पृष्टश्च भारत । नाभिजज्ञे स नृपतिर्दुहित्रर्थे समागतम् ।।२१।। ऋतुपर्णोऽपि राजा स धीमान्सत्यपराक्रमः । राजानं राजपुत्रं वा न स्म पश्यति कञ्चन ।।२२।। नैव स्वयंवरकथां न च विप्रसमागमम् ।।२२।। ततो विगणयन्राजा मनसा कोसलाधिपः । आगतोऽस्मीत्युवाचैनं भवन्तमभिवादकः ।।२३।। राजापि च स्मयन्भीमो मनसाभिविचिन्तयत् । अधिकं योजनशतं तस्यागमनकारणम् ।।२४।। ग्रामान्बहूनतिक्रम्य नाध्यगच्छद्यथातथम् । अल्पकार्यं विनिर्दिष्टं तस्यागमनकारणम् ।।२५।। नैतदेवं स नृपतिस्तं सत्कृत्य व्यसर्जयत् । विश्राम्यतामिति वदन्क्लान्तोऽसीति पुनः पुनः ।।२६।। स सत्कृतः प्रहृष्टात्मा प्रीतः प्रीतेन पार्थिवः । राजप्रेष्यैरनुगतो दिष्टं वेश्म समाविशत् ।।२७।। ऋतुपर्णे गते राजन्वार्ष्णेयसहिते नृपे । बाहुको रथमास्थाय रथशालामुपागमत् ।।२८।। स मोचयित्वा तानश्वान्परिचार्य च शास्त्रतः । स्वयं चैतान्समाश्वास्य रथोपस्थ उपाविशत् ।।२९।। दमयन्ती तु शोकार्ता दृष्ट्वा भाङ्गस्वरिं नृपम् । सूतपुत्रं च वार्ष्णेयं बाहुकं च तथाविधम् ।।३०।। चिन्तयामास वैदर्भी कस्यैष रथनिस्वनः । नलस्येव महानासीन्न च पश्यामि नैषधम् ।।३१।। वार्ष्णेयेन भवेन्नूनं विद्या सैवोपशिक्षिता । तेनास्य रथनिर्घोषो नलस्येव महानभूत् ।।३२।। आहो स्विदृतुपर्णोऽपि यथा राजा नलस्तथा । ततोऽयं रथनिर्घोषो नैषधस्येव लक्ष्यते ।।३३।। एवं वितर्कयित्वा तु दमयन्ती विशां पते । दूतीं प्रस्थापयामास नैषधान्वेषणे नृप ।।३४।। 3.73.36 बृहदश्व उवाच। ततो विदर्भान्संप्राप्तं सायाह्ने सत्यविक्रमम्। ऋतुपर्णं जना राज्ञे भीमाय प्रत्यवेदयन् ।।

ṛtuparṇe kuṇḍinapuraṃ praviṣṭe tadradhaghoṣaśravaṇena damayantyā tatsārathau nalasaṃbhāvanā || 1 || tatastatvajijñāsayā nalaṃprati dūtyāḥ prasthāpanam || 2 || bṛhadaśva uvāca|| tato vidarbhānsamprāptaṃ sāyāhne satyavikramam | ṛtuparṇaṃ janā rājñe bhīmāya pratyavedayan ||1|| sa bhīmavacanādrājā kuṇḍinaṃ prāviśatpuram | nādayanrathaghoṣeṇa sarvāḥ sopadiśo daśa ||2|| tatastaṃ rathanirghoṣaṃ nalāśvāstatra śuśruvuḥ | śrutvā ca samahṛṣyanta pureva nalasaṃnidhau ||3|| damayantī ca śuśrāva rathaghoṣaṃ nalasya tam | yathā meghasya nadato gambhīraṃ jaladāgame ||4|| nalena saṅgṛhīteṣu pureva nalavājiṣu | sadṛśaṃ rathanirghoṣaṃ mene bhaimī tathā hayāḥ ||5|| prāsādasthāśca śikhinaḥ śālāsthāścaiva vāraṇāḥ | hayāśca śuśruvustatra rathaghoṣaṃ mahīpateḥ ||6|| te śrutvā rathanirghoṣaṃ vāraṇāḥ śikhinastathā | praṇedurunmukhā rājanmeghodayamivekṣya ha ||7|| damayantyuvāca|| yathāsau rathanirghoṣaḥ pūrayanniva medinīm | mama hlādayate ceto nala eṣa mahīpatiḥ ||8|| adya candrābhavaktraṃ taṃ na paśyāmi nalaṃ yadi | asaṅkhyeyaguṇaṃ vīraṃ vinaśiṣyāmyasaṃśayam ||9|| yadi vai tasya vīrasya bāhvornādyāhamantaram | praviśāmi sukhasparśaṃ vinaśiṣyāmyasaṃśayam ||10|| yadi māṃ meghanirghoṣo nopagacchati naiṣadhaḥ | adya cāmīkaraprakhyo vinaśiṣyāmyasaṃśayam ||11|| yadi māṃ siṃhavikrānto mattavāraṇavāraṇaḥ | nābhigacchati rājendro vinaśiṣyāmyasaṃśayam ||12|| na smarāmyanṛtaṃ kiñcinna smarāmyanupākṛtam | na ca paryuṣitaṃ vākyaṃ svaireṣvapi mahātmanaḥ ||13|| prabhuḥ kṣamāvānvīraśca mṛdurdānto jitendriyaḥ | raho'nīcānuvartī ca klībavanmama naiṣadhaḥ ||14|| guṇāṃstasya smarantyā me tatparāyā divāniśam | hṛdayaṃ dīryata idaṃ śokātpriyavinākṛtam ||15|| bṛhadaśva uvāca|| evaṃ vilapamānā sā naṣṭasañjñeva bhārata | āruroha mahadveśma puṇyaślokadidṛkṣayā ||16|| tato madhyamakakṣāyāṃ dadarśa rathamāsthitam | ṛtuparṇaṃ mahīpālaṃ sahavārṣṇeyabāhukam ||17|| tato'vatīrya vārṣṇeyo bāhukaśca rathottamāt | hayāṃstānavamucyātha sthāpayāmāsatū ratham ||18|| so'vatīrya rathopasthādṛtuparṇo narādhipaḥ | upatasthe mahārāja bhīmaṃ bhīmaparākramam ||19|| taṃ bhīmaḥ pratijagrāha pūjayā parayā tataḥ | akasmātsahasā prāptaṃ strīmantraṃ na sma vindati ||20|| kiṃ kāryaṃ svāgataṃ te'stu rājñā pṛṣṭaśca bhārata | nābhijajñe sa nṛpatirduhitrarthe samāgatam ||21|| ṛtuparṇo'pi rājā sa dhīmānsatyaparākramaḥ | rājānaṃ rājaputraṃ vā na sma paśyati kañcana ||22|| naiva svayaṃvarakathāṃ na ca viprasamāgamam ||22|| tato vigaṇayanrājā manasā kosalādhipaḥ | āgato'smītyuvācainaṃ bhavantamabhivādakaḥ ||23|| rājāpi ca smayanbhīmo manasābhivicintayat | adhikaṃ yojanaśataṃ tasyāgamanakāraṇam ||24|| grāmānbahūnatikramya nādhyagacchadyathātatham | alpakāryaṃ vinirdiṣṭaṃ tasyāgamanakāraṇam ||25|| naitadevaṃ sa nṛpatistaṃ satkṛtya vyasarjayat | viśrāmyatāmiti vadanklānto'sīti punaḥ punaḥ ||26|| sa satkṛtaḥ prahṛṣṭātmā prītaḥ prītena pārthivaḥ | rājapreṣyairanugato diṣṭaṃ veśma samāviśat ||27|| ṛtuparṇe gate rājanvārṣṇeyasahite nṛpe | bāhuko rathamāsthāya rathaśālāmupāgamat ||28|| sa mocayitvā tānaśvānparicārya ca śāstrataḥ | svayaṃ caitānsamāśvāsya rathopastha upāviśat ||29|| damayantī tu śokārtā dṛṣṭvā bhāṅgasvariṃ nṛpam | sūtaputraṃ ca vārṣṇeyaṃ bāhukaṃ ca tathāvidham ||30|| cintayāmāsa vaidarbhī kasyaiṣa rathanisvanaḥ | nalasyeva mahānāsīnna ca paśyāmi naiṣadham ||31|| vārṣṇeyena bhavennūnaṃ vidyā saivopaśikṣitā | tenāsya rathanirghoṣo nalasyeva mahānabhūt ||32|| āho svidṛtuparṇo'pi yathā rājā nalastathā | tato'yaṃ rathanirghoṣo naiṣadhasyeva lakṣyate ||33|| evaṃ vitarkayitvā tu damayantī viśāṃ pate | dūtīṃ prasthāpayāmāsa naiṣadhānveṣaṇe nṛpa ||34|| 3.73.36 bṛhadaśva uvāca| tato vidarbhānsaṃprāptaṃ sāyāhne satyavikramam| ṛtuparṇaṃ janā rājñe bhīmāya pratyavedayan ||

Verse 2

स भीमवचनाद्राजा कुण्डिनं प्राविशत्पुरम्। नादयन्रथघोषेण सर्वाः स विदिशो दिशः ।।

sa bhīmavacanādrājā kuṇḍinaṃ prāviśatpuram| nādayanrathaghoṣeṇa sarvāḥ sa vidiśo diśaḥ ||

Verse 3

ततस्तं रथनिर्घोषं नलाश्वास्तत्र शुश्रुवुः। श्रुत्वा तु समहृष्यन्त पुरेव नलसन्निधौ ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि एकसप्ततितमोऽध्यायः ।। 71 ।।

tatastaṃ rathanirghoṣaṃ nalāśvāstatra śuśruvuḥ| śrutvā tu samahṛṣyanta pureva nalasannidhau || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi ekasaptatitamo'dhyāyaḥ || 71 ||

Verse 4

दमयन्ती तु शुश्राव रथघोषं नलस्य तम्। यथा मेघस्य नदतो गम्भीरं जलदागमे ।।

damayantī tu śuśrāva rathaghoṣaṃ nalasya tam| yathā meghasya nadato gambhīraṃ jaladāgame ||

Verse 5

परं विस्मयमापन्ना श्रुत्वा नादं महास्वनम्। नलेन संगृहीतेषु पुरेव नलवाजिषु। सदृशं रथनिर्घोषं मेने भैमी तथा हयाः ।।

paraṃ vismayamāpannā śrutvā nādaṃ mahāsvanam| nalena saṃgṛhīteṣu pureva nalavājiṣu| sadṛśaṃ rathanirghoṣaṃ mene bhaimī tathā hayāḥ ||

Verse 6

प्रासादस्थाश्च शिखिनः शालास्थाश्चैव वारणाः। हयाश्च शुश्रुवुस्तस्य रथघोषं महीपतेः ।।

prāsādasthāśca śikhinaḥ śālāsthāścaiva vāraṇāḥ| hayāśca śuśruvustasya rathaghoṣaṃ mahīpateḥ ||

Verse 7

तच्छ्रुत्वा रथनिर्घोषं वारणाः शिखिनस्तथा। प्रवेदुरुन्मुखा राजन्दृष्ट्वेव जलदोदयम् ।। नलाश्वाः विदर्भनगरे ये दमयन्त्याऽपत्याभ्यां सह प्रेषिताः ।।

tacchrutvā rathanirghoṣaṃ vāraṇāḥ śikhinastathā| pravedurunmukhā rājandṛṣṭveva jaladodayam || nalāśvāḥ vidarbhanagare ye damayantyā'patyābhyāṃ saha preṣitāḥ ||

Verse 8

दमयन्त्युवाच। यथाऽसौ रथनिर्घोषः पूरयन्निव मेदिनीम्। ममाह्लादयते चेतो नल एव महीपतिः ।।

damayantyuvāca| yathā'sau rathanirghoṣaḥ pūrayanniva medinīm| mamāhlādayate ceto nala eva mahīpatiḥ ||

Verse 9

अद्य नन्द्राभवक्रं तं न पश्यामि नलं यदि। असंख्येयगुणं वीरं विनङ्क्ष्यामि न संशयः ।।

adya nandrābhavakraṃ taṃ na paśyāmi nalaṃ yadi| asaṃkhyeyaguṇaṃ vīraṃ vinaṅkṣyāmi na saṃśayaḥ ||

Verse 10

यदि वै तस्य वीरस्य हाह्वोर्नाद्याहमन्तरम्। प्रविशामि सुखस्पर्शं नभविष्याम्यसंशयम् ।।

yadi vai tasya vīrasya hāhvornādyāhamantaram| praviśāmi sukhasparśaṃ nabhaviṣyāmyasaṃśayam ||

Verse 11

यदि मां मेघनिर्घोषो नोपगच्छति नैषधः। अद्य चामीकरप्रख्यं प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ।।

yadi māṃ meghanirghoṣo nopagacchati naiṣadhaḥ| adya cāmīkaraprakhyaṃ pravekṣyāmi hutāśanam ||

Verse 12

यदि मां सिंहविक्रान्तो मत्तवारणविक्रमः। नाभिगच्छतिराजेन्द्रो विनङ्क्ष्यामि न संशयः ।।

yadi māṃ siṃhavikrānto mattavāraṇavikramaḥ| nābhigacchatirājendro vinaṅkṣyāmi na saṃśayaḥ ||

Verse 13

न स्मराम्यनृतं किंचिन्न स्मराम्यपकारताम्। न च पर्युषितं वाक्यं स्वैरेष्वपि महात्मनः ।। शिखिनो मयूराः ।।

na smarāmyanṛtaṃ kiṃcinna smarāmyapakāratām| na ca paryuṣitaṃ vākyaṃ svaireṣvapi mahātmanaḥ || śikhino mayūrāḥ ||

Verse 14

प्रभुः क्षमावान्वीरश्च दाता चाप्यधिको नृपैः। अहो नीचानुवर्ती च क्लीबवन्मम नैषध ।।

prabhuḥ kṣamāvānvīraśca dātā cāpyadhiko nṛpaiḥ| aho nīcānuvartī ca klībavanmama naiṣadha ||

Verse 15

गुणांस्तस्य स्मरन्त्या मे तत्पराया दिवानिशम्। हृदयं दीर्यत इदं शोकात्प्रियविनाकृतम् ।।

guṇāṃstasya smarantyā me tatparāyā divāniśam| hṛdayaṃ dīryata idaṃ śokātpriyavinākṛtam ||

Verse 16

एवं विलपमाना सा नष्टसंज्ञेव भारत। आरुरोह महद्वेश्म पुण्यश्लोकदिदृक्षया ।।

evaṃ vilapamānā sā naṣṭasaṃjñeva bhārata| āruroha mahadveśma puṇyaślokadidṛkṣayā ||

Verse 17

ततो मध्यमकक्षायां ददर्श रथमास्थितम्। ऋतुपर्णं महीपालं सहवार्ष्णेयबाहुकम् ।।

tato madhyamakakṣāyāṃ dadarśa rathamāsthitam| ṛtuparṇaṃ mahīpālaṃ sahavārṣṇeyabāhukam ||

Verse 18

ततोऽवतीर्य वार्ष्णएयो बाहुकश्च रथोत्तमात्। हयांस्तानवमुच्याथ स्थापयामासतू रथम् ।।

tato'vatīrya vārṣṇaeyo bāhukaśca rathottamāt| hayāṃstānavamucyātha sthāpayāmāsatū ratham ||

Verse 19

सोऽवतीर्य रथोपस्थादृतुपर्णो नराधिपः। उपतस्थे महाराजं भीमं भीमपराक्रमम् ।।

so'vatīrya rathopasthādṛtuparṇo narādhipaḥ| upatasthe mahārājaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam ||

Verse 20

तं भीमः प्रतिजग्राह पूजया परया मुदा। स तेन पूजितो राज्ञा ऋतुपर्णो नराधिपः ।।

taṃ bhīmaḥ pratijagrāha pūjayā parayā mudā| sa tena pūjito rājñā ṛtuparṇo narādhipaḥ ||

Verse 21

स तत्र कुण्डिने रम्ये वसमानो महीपतिः। न च किंचित्तदाऽपश्यत्प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहुः। स तु राज्ञा समागम्य विदर्भपतिना तदा ।।

sa tatra kuṇḍine ramye vasamāno mahīpatiḥ| na ca kiṃcittadā'paśyatprekṣamāṇo muhurmuhuḥ| sa tu rājñā samāgamya vidarbhapatinā tadā ||

Verse 22

किं कार्यं स्वागतं तेऽस्तु राज्ञा पृष्टः स भारत। नाभिजज्ञे स नृपतिर्दुहित्रर्थे समागतम् ।।

kiṃ kāryaṃ svāgataṃ te'stu rājñā pṛṣṭaḥ sa bhārata| nābhijajñe sa nṛpatirduhitrarthe samāgatam ||

Verse 23

ऋतुपर्णोपि राजा स धीमान्सत्यपराक्रमः। राजानं राजपुत्रं वा न स्म पश्यति कंचन ।।

ṛtuparṇopi rājā sa dhīmānsatyaparākramaḥ| rājānaṃ rājaputraṃ vā na sma paśyati kaṃcana ||

Verse 24

नैव स्वयंवरकथां न च विप्रसमागमम्। न चान्यं कंचिदारम्भं स्वयंवरविधिं प्रति ।।

naiva svayaṃvarakathāṃ na ca viprasamāgamam| na cānyaṃ kaṃcidārambhaṃ svayaṃvaravidhiṃ prati ||

Verse 25

ततो विगणयद्राजा मनसा कोसलाधिपः। आगतोस्मीत्युवाचैनं भवन्तमभिवादुकः ।।

tato vigaṇayadrājā manasā kosalādhipaḥ| āgatosmītyuvācainaṃ bhavantamabhivādukaḥ ||

Verse 26

राजापि च स्मयन्भीमो मनसा समचिन्तयत्। अधिकं योजनशतं तस्यागमनकारणम्। ग्रामान्बहूनतिक्रम्य नाध्यगच्छद्यथातथम् ।।

rājāpi ca smayanbhīmo manasā samacintayat| adhikaṃ yojanaśataṃ tasyāgamanakāraṇam| grāmānbahūnatikramya nādhyagacchadyathātatham ||

Verse 27

अल्पकार्यं विनिर्दिष्टं तस्यागमनकारणम्। पश्चादुदर्के ज्ञास्याप्रि कारणं यद्भविष्यति ।।

alpakāryaṃ vinirdiṣṭaṃ tasyāgamanakāraṇam| paścādudarke jñāsyāpri kāraṇaṃ yadbhaviṣyati ||

Verse 28

नैतदेवं स नृपतिस्तं सत्कृत्य व्यसर्जयत्। विश्राम्यतामित्युवाच क्लान्तोसीति पुनःपुनः ।।

naitadevaṃ sa nṛpatistaṃ satkṛtya vyasarjayat| viśrāmyatāmityuvāca klāntosīti punaḥpunaḥ ||

Verse 29

स सत्कृतः प्रहृष्टात्मा प्रीतः प्रीतेन पार्थिवः। राजप्रेष्यैरनुगतो दिष्टं वेश्म समाविशत् ।। पर्युषितं प्रतिज्ञातकालातिलङ्घि ।।

sa satkṛtaḥ prahṛṣṭātmā prītaḥ prītena pārthivaḥ| rājapreṣyairanugato diṣṭaṃ veśma samāviśat || paryuṣitaṃ pratijñātakālātilaṅghi ||

Verse 30

ऋतुपर्णे गते राजन्वार्ष्णेयसहिते नृपे। बाहुको रथमादाय रथशालामुपागमत् ।।

ṛtuparṇe gate rājanvārṣṇeyasahite nṛpe| bāhuko rathamādāya rathaśālāmupāgamat ||

Verse 31

स मोचयित्वा तानश्वानुपचर्य च शास्त्रतः। स्वयं चैतान्समाश्वास्य रथोपस्थ उपाविशत् ।।

sa mocayitvā tānaśvānupacarya ca śāstrataḥ| svayaṃ caitānsamāśvāsya rathopastha upāviśat ||

Verse 32

दमयन्त्यपि शोकार्ता दृष्ट्वा भागस्वरिं नृपम्। सूतपुत्रं च वार्ष्णेयं बाहुकं च तथाविधम् ।।

damayantyapi śokārtā dṛṣṭvā bhāgasvariṃ nṛpam| sūtaputraṃ ca vārṣṇeyaṃ bāhukaṃ ca tathāvidham ||

Verse 33

चिन्तयामास वैदर्भी कस्यैष रथनिःस्वनः। नलस्येव महानासीन्न च पश्यामि नैषधम् ।।

cintayāmāsa vaidarbhī kasyaiṣa rathaniḥsvanaḥ| nalasyeva mahānāsīnna ca paśyāmi naiṣadham ||

Verse 34

वार्ष्णोयेन भवेन्नूनं विद्या सैवोपशिक्षिता। तेनाद्य रथनिर्घोषो नलस्येव महानभूत् ।।

vārṣṇoyena bhavennūnaṃ vidyā saivopaśikṣitā| tenādya rathanirghoṣo nalasyeva mahānabhūt ||

Verse 35

कआहोस्विदृतुपर्णोऽपि यथा राजा नलस्यथा। यथाऽयंरथनिर्घोषो नैषधस्येव लक्ष्यते ।।

kaāhosvidṛtuparṇo'pi yathā rājā nalasyathā| yathā'yaṃrathanirghoṣo naiṣadhasyeva lakṣyate ||

Verse 36

एवं सा तर्कयित्वा तु दमयन्ती विशांपते। दूतीं प्रस्थापयामास नैषधान्वेषणे शुभा ।।

evaṃ sā tarkayitvā tu damayantī viśāṃpate| dūtīṃ prasthāpayāmāsa naiṣadhānveṣaṇe śubhā ||