Adhyaya 70

Verse 1

बाहुकस्य सारध्यसामर्थ्यविस्मितेन ऋतुपर्णेन तंप्रति पुञ्जीभूतवस्तुपरिसंख्याने स्वीयसामर्थ्यनिवेदनम् ।। 1 ।। वृक्षशाखास्थपर्णेषु तत्परीक्षया विस्मितेन नलेनाश्वहृदयविद्यादानप्रतिज्ञानन तदीयाक्षहृदयादिविद्यास्वीकरणम् ।। 2 ।। ततो नलदेहाद्वहिर्निःसृतेन कलिना नलशापभयात्तस्मै वरदानपूर्वकं विभीतकवृक्षप्रवेशः ।। 3 ।। बृहदश्व उवाच।। स नदीः पर्वतांश्चैव वनानि च सरांसि च । अचिरेणातिचक्राम खेचरः खे चरन्निव ।।१।। तथा प्रयाते तु रथे तदा भाङ्गस्वरिर्नृपः । उत्तरीयमथापश्यद्भ्रष्टं परपुरञ्जयः ।।२।। ततः स त्वरमाणस्तु पटे निपतिते तदा । ग्रहीष्यामीति तं राजा नलमाह महामनाः ।।३।। निगृह्णीष्व महाबुद्धे हयानेतान्महाजवान् । वार्ष्णेयो यावदेतं मे पटमानयतामिति ।।४।। नलस्तं प्रत्युवाचाथ दूरे भ्रष्टः पटस्तव । योजनं समतिक्रान्तो न स शक्यस्त्वया पुनः ।।५।। एवमुक्ते नलेनाथ तदा भाङ्गस्वरिर्नृपः । आससाद वने राजन्फलवन्तं बिभीतकम् ।।६।। तं दृष्ट्वा बाहुकं राजा त्वरमाणोऽभ्यभाषत । ममापि सूत पश्य त्वं सङ्ख्याने परमं बलम् ।।७।। सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन । नैकत्र परिनिष्ठास्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्वचित् ।।८।। वृक्षेऽस्मिन्यानि पर्णानि फलान्यपि च बाहुक । पतितानि च यान्यत्र तत्रैकमधिकं शतम् ।।९।। एकपत्राधिकं पत्रं फलमेकं च बाहुक ।।९।। पञ्च कोट्योऽथ पत्राणां द्वयोरपि च शाखयोः । प्रचिनुह्यस्य शाखे द्वे याश्चाप्यन्याः प्रशाखिकाः ।।१०।। आभ्यां फलसहस्रे द्वे पञ्चोनं शतमेव च ।।१०।। ततो रथादवप्लुत्य राजानं बाहुकोऽब्रवीत् । परोक्षमिव मे राजन्कत्थसे शत्रुकर्शन ।।११।। अथ ते गणिते राजन्विद्यते न परोक्षता । प्रत्यक्षं ते महाराज गणयिष्ये बिभीतकम् ।।१२।। अहं हि नाभिजानामि भवेदेवं न वेति च । सङ्ख्यास्यामि फलान्यस्य पश्यतस्ते जनाधिप ।।१३।। मुहूर्तमिव वार्ष्णेयो रश्मीन्यच्छतु वाजिनाम् ।।१३।। तमब्रवीन्नृपः सूतं नायं कालो विलम्बितुम् । बाहुकस्त्वब्रवीदेनं परं यत्नं समास्थितः ।।१४।। प्रतीक्षस्व मुहूर्तं त्वमथ वा त्वरते भवान् । एष याति शिवः पन्था याहि वार्ष्णेयसारथिः ।।१५।। अब्रवीदृतुपर्णस्तं सान्त्वयन्कुरुनन्दन । त्वमेव यन्ता नान्योऽस्ति पृथिव्यामपि बाहुक ।।१६।। त्वत्कृते यातुमिच्छामि विदर्भान्हयकोविद । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि न विघ्नं कर्तुमर्हसि ।।१७।। कामं च ते करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि बाहुक । विदर्भान्यदि यात्वाद्य सूर्यं दर्शयितासि मे ।।१८।। अथाब्रवीद्बाहुकस्तं सङ्ख्यायेमं बिभीतकम् । ततो विदर्भान्यास्यामि कुरुष्वेदं वचो मम ।।१९।। अकाम इव तं राजा गणयस्वेत्युवाच ह । सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं शातयामास तं द्रुमम् ।।२०।। ततः स विस्मयाविष्टो राजानमिदमब्रवीत् । गणयित्वा यथोक्तानि तावन्त्येव फलानि च ।।२१।। अत्यद्भुतमिदं राजन्दृष्टवानस्मि ते बलम् । श्रोतुमिच्छामि तां विद्यां यथैतज्ज्ञायते नृप ।।२२।। तमुवाच ततो राजा त्वरितो गमने तदा । विद्ध्यक्षहृदयज्ञं मां सङ्ख्याने च विशारदम् ।।२३।। बाहुकस्तमुवाचाथ देहि विद्यामिमां मम । मत्तोऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुषर्षभ ।।२४।। ऋतुपर्णस्ततो राजा बाहुकं कार्यगौरवात् । हयज्ञानस्य लोभाच्च तथेत्येवाब्रवीद्वचः ।।२५।। यथेष्टं त्वं गृहाणेदमक्षाणां हृदयं परम् । निक्षेपो मेऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु बाहुक ।।२६।। एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णो नलाय वै ।।२६।। तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरान्निःसृतः कलिः । कर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात्सततमुद्वमन् ।।२७।। कलेस्तस्य तदार्तस्य शापाग्निः स विनिःसृतः । स तेन कर्शितो राजा दीर्घकालमनात्मवान् ।।२८।। ततो विषविमुक्तात्मा स्वरूपमकरोत्कलिः । तं शप्तुमैच्छत्कुपितो निषधाधिपतिर्नलः ।।२९।। तमुवाच कलिर्भीतो वेपमानः कृताञ्जलिः । कोपं संयच्छ नृपते कीर्तिं दास्यामि ते पराम् ।।३०।। इन्द्रसेनस्य जननी कुपिता माशपत्पुरा । यदा त्वया परित्यक्ता ततोऽहं भृशपीडितः ।।३१।। अवसं त्वयि राजेन्द्र सुदुःखमपराजित । विषेण नागराजस्य दह्यमानो दिवानिशम् ।।३२।। ये च त्वां मनुजा लोके कीर्तयिष्यन्त्यतन्द्रिताः । मत्प्रसूतं भयं तेषां न कदाचिद्भविष्यति ।।३३।। एवमुक्तो नलो राजा न्ययच्छत्कोपमात्मनः । ततो भीतः कलिः क्षिप्रं प्रविवेश बिभीतकम् ।।३४।। कलिस्त्वन्येन नादृश्यत्कथयन्नैषधेन वै ।।३४।। ततो गतज्वरो राजा नैषधः परवीरहा । सम्प्रनष्टे कलौ राजन्सङ्ख्यायाथ फलान्युत ।।३५।। मुदा परमया युक्तस्तेजसा च परेण ह । रथमारुह्य तेजस्वी प्रययौ जवनैर्हयैः ।।३६।। बिभीतकश्चाप्रशस्तः संवृत्तः कलिसंश्रयात् ।।३६।। हयोत्तमानुत्पततो द्विजानिव पुनः पुनः । नलः सञ्चोदयामास प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।।३७।। विदर्भाभिमुखो राजा प्रययौ स महामनाः । नले तु समतिक्रान्ते कलिरप्यगमद्गृहान् ।।३८।। ततो गतज्वरो राजा नलोऽभूत्पृथिवीपते । विमुक्तः कलिना राजन्रूपमात्रवियोजितः ।।३९।। 3.72.43 बृहदश्व उवाच। स नदीः पर्वतांश्चैव वनानि च सरांसि च। अचिरेणातिचक्राम स्वेचरः खे चरन्निव ।।

bāhukasya sāradhyasāmarthyavismitena ṛtuparṇena taṃprati puñjībhūtavastuparisaṃkhyāne svīyasāmarthyanivedanam || 1 || vṛkṣaśākhāsthaparṇeṣu tatparīkṣayā vismitena nalenāśvahṛdayavidyādānapratijñānana tadīyākṣahṛdayādividyāsvīkaraṇam || 2 || tato naladehādvahirniḥsṛtena kalinā nalaśāpabhayāttasmai varadānapūrvakaṃ vibhītakavṛkṣapraveśaḥ || 3 || bṛhadaśva uvāca|| sa nadīḥ parvatāṃścaiva vanāni ca sarāṃsi ca | acireṇāticakrāma khecaraḥ khe caranniva ||1|| tathā prayāte tu rathe tadā bhāṅgasvarirnṛpaḥ | uttarīyamathāpaśyadbhraṣṭaṃ parapurañjayaḥ ||2|| tataḥ sa tvaramāṇastu paṭe nipatite tadā | grahīṣyāmīti taṃ rājā nalamāha mahāmanāḥ ||3|| nigṛhṇīṣva mahābuddhe hayānetānmahājavān | vārṣṇeyo yāvadetaṃ me paṭamānayatāmiti ||4|| nalastaṃ pratyuvācātha dūre bhraṣṭaḥ paṭastava | yojanaṃ samatikrānto na sa śakyastvayā punaḥ ||5|| evamukte nalenātha tadā bhāṅgasvarirnṛpaḥ | āsasāda vane rājanphalavantaṃ bibhītakam ||6|| taṃ dṛṣṭvā bāhukaṃ rājā tvaramāṇo'bhyabhāṣata | mamāpi sūta paśya tvaṃ saṅkhyāne paramaṃ balam ||7|| sarvaḥ sarvaṃ na jānāti sarvajño nāsti kaścana | naikatra pariniṣṭhāsti jñānasya puruṣe kvacit ||8|| vṛkṣe'sminyāni parṇāni phalānyapi ca bāhuka | patitāni ca yānyatra tatraikamadhikaṃ śatam ||9|| ekapatrādhikaṃ patraṃ phalamekaṃ ca bāhuka ||9|| pañca koṭyo'tha patrāṇāṃ dvayorapi ca śākhayoḥ | pracinuhyasya śākhe dve yāścāpyanyāḥ praśākhikāḥ ||10|| ābhyāṃ phalasahasre dve pañconaṃ śatameva ca ||10|| tato rathādavaplutya rājānaṃ bāhuko'bravīt | parokṣamiva me rājankatthase śatrukarśana ||11|| atha te gaṇite rājanvidyate na parokṣatā | pratyakṣaṃ te mahārāja gaṇayiṣye bibhītakam ||12|| ahaṃ hi nābhijānāmi bhavedevaṃ na veti ca | saṅkhyāsyāmi phalānyasya paśyataste janādhipa ||13|| muhūrtamiva vārṣṇeyo raśmīnyacchatu vājinām ||13|| tamabravīnnṛpaḥ sūtaṃ nāyaṃ kālo vilambitum | bāhukastvabravīdenaṃ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ ||14|| pratīkṣasva muhūrtaṃ tvamatha vā tvarate bhavān | eṣa yāti śivaḥ panthā yāhi vārṣṇeyasārathiḥ ||15|| abravīdṛtuparṇastaṃ sāntvayankurunandana | tvameva yantā nānyo'sti pṛthivyāmapi bāhuka ||16|| tvatkṛte yātumicchāmi vidarbhānhayakovida | śaraṇaṃ tvāṃ prapanno'smi na vighnaṃ kartumarhasi ||17|| kāmaṃ ca te kariṣyāmi yanmāṃ vakṣyasi bāhuka | vidarbhānyadi yātvādya sūryaṃ darśayitāsi me ||18|| athābravīdbāhukastaṃ saṅkhyāyemaṃ bibhītakam | tato vidarbhānyāsyāmi kuruṣvedaṃ vaco mama ||19|| akāma iva taṃ rājā gaṇayasvetyuvāca ha | so'vatīrya rathāttūrṇaṃ śātayāmāsa taṃ drumam ||20|| tataḥ sa vismayāviṣṭo rājānamidamabravīt | gaṇayitvā yathoktāni tāvantyeva phalāni ca ||21|| atyadbhutamidaṃ rājandṛṣṭavānasmi te balam | śrotumicchāmi tāṃ vidyāṃ yathaitajjñāyate nṛpa ||22|| tamuvāca tato rājā tvarito gamane tadā | viddhyakṣahṛdayajñaṃ māṃ saṅkhyāne ca viśāradam ||23|| bāhukastamuvācātha dehi vidyāmimāṃ mama | matto'pi cāśvahṛdayaṃ gṛhāṇa puruṣarṣabha ||24|| ṛtuparṇastato rājā bāhukaṃ kāryagauravāt | hayajñānasya lobhācca tathetyevābravīdvacaḥ ||25|| yatheṣṭaṃ tvaṃ gṛhāṇedamakṣāṇāṃ hṛdayaṃ param | nikṣepo me'śvahṛdayaṃ tvayi tiṣṭhatu bāhuka ||26|| evamuktvā dadau vidyāmṛtuparṇo nalāya vai ||26|| tasyākṣahṛdayajñasya śarīrānniḥsṛtaḥ kaliḥ | karkoṭakaviṣaṃ tīkṣṇaṃ mukhātsatatamudvaman ||27|| kalestasya tadārtasya śāpāgniḥ sa viniḥsṛtaḥ | sa tena karśito rājā dīrghakālamanātmavān ||28|| tato viṣavimuktātmā svarūpamakarotkaliḥ | taṃ śaptumaicchatkupito niṣadhādhipatirnalaḥ ||29|| tamuvāca kalirbhīto vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ | kopaṃ saṃyaccha nṛpate kīrtiṃ dāsyāmi te parām ||30|| indrasenasya jananī kupitā māśapatpurā | yadā tvayā parityaktā tato'haṃ bhṛśapīḍitaḥ ||31|| avasaṃ tvayi rājendra suduḥkhamaparājita | viṣeṇa nāgarājasya dahyamāno divāniśam ||32|| ye ca tvāṃ manujā loke kīrtayiṣyantyatandritāḥ | matprasūtaṃ bhayaṃ teṣāṃ na kadācidbhaviṣyati ||33|| evamukto nalo rājā nyayacchatkopamātmanaḥ | tato bhītaḥ kaliḥ kṣipraṃ praviveśa bibhītakam ||34|| kalistvanyena nādṛśyatkathayannaiṣadhena vai ||34|| tato gatajvaro rājā naiṣadhaḥ paravīrahā | sampranaṣṭe kalau rājansaṅkhyāyātha phalānyuta ||35|| mudā paramayā yuktastejasā ca pareṇa ha | rathamāruhya tejasvī prayayau javanairhayaiḥ ||36|| bibhītakaścāpraśastaḥ saṃvṛttaḥ kalisaṃśrayāt ||36|| hayottamānutpatato dvijāniva punaḥ punaḥ | nalaḥ sañcodayāmāsa prahṛṣṭenāntarātmanā ||37|| vidarbhābhimukho rājā prayayau sa mahāmanāḥ | nale tu samatikrānte kalirapyagamadgṛhān ||38|| tato gatajvaro rājā nalo'bhūtpṛthivīpate | vimuktaḥ kalinā rājanrūpamātraviyojitaḥ ||39|| 3.72.43 bṛhadaśva uvāca| sa nadīḥ parvatāṃścaiva vanāni ca sarāṃsi ca| acireṇāticakrāma svecaraḥ khe caranniva ||

Verse 2

तथा प्रयाते तु रथे तदा भागस्वरिर्नृपः। उत्तरीयमधोपश्यद्धष्टं परपुरंजयः ।।

tathā prayāte tu rathe tadā bhāgasvarirnṛpaḥ| uttarīyamadhopaśyaddhaṣṭaṃ parapuraṃjayaḥ ||

Verse 3

ततः स त्वरमाणस्तु पटे निपतिते तदा। ग्रहीष्यामीति तं राजा नलमाह महामनाः ।।

tataḥ sa tvaramāṇastu paṭe nipatite tadā| grahīṣyāmīti taṃ rājā nalamāha mahāmanāḥ ||

Verse 4

निगृह्णीष्व महाबुद्धे हयानेतान्महाजवान्। वार्ष्णेयो यावदेनं मे पटमानयतामिह ।।

nigṛhṇīṣva mahābuddhe hayānetānmahājavān| vārṣṇeyo yāvadenaṃ me paṭamānayatāmiha ||

Verse 5

नलस्तं प्रत्युवाचाथ दूरे भ्रष्टः पटस्तव। योजनं समतिक्रान्तो नाहर्तुं शक्यते पुनः ।।

nalastaṃ pratyuvācātha dūre bhraṣṭaḥ paṭastava| yojanaṃ samatikrānto nāhartuṃ śakyate punaḥ ||

Verse 6

एवमुक्ते नलेनाथ नातिप्रीतमना नृपः। आससाद वने राजन्फलवन्तं बिभीतकम् ।।

evamukte nalenātha nātiprītamanā nṛpaḥ| āsasāda vane rājanphalavantaṃ bibhītakam ||

Verse 7

तं दृष्ट्वा बाहुकं राजा त्वरमाणोऽभ्यभापत। ममापि सूत पश्य त्वं संख्याने परमं बलम् ।।

taṃ dṛṣṭvā bāhukaṃ rājā tvaramāṇo'bhyabhāpata| mamāpi sūta paśya tvaṃ saṃkhyāne paramaṃ balam ||

Verse 8

सर्वः सर्वं न जानाति सर्वज्ञो नास्ति कश्चन। नैकत्र परिनिष्ठाऽस्ति ज्ञानस्य पुरुषे क्वचित् ।।

sarvaḥ sarvaṃ na jānāti sarvajño nāsti kaścana| naikatra pariniṣṭhā'sti jñānasya puruṣe kvacit ||

Verse 9

वृक्षेऽस्मिन्यानि पर्णानि फलामेकं च बाहुक। पतितान्यपि यान्यत्रतत्रैकमधिकं कृतम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि सप्ततितमोऽध्यायः ।। 70 ।।

vṛkṣe'sminyāni parṇāni phalāmekaṃ ca bāhuka| patitānyapi yānyatratatraikamadhikaṃ kṛtam || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi saptatitamo'dhyāyaḥ || 70 ||

Verse 10

एवपत्राधिकं चात्र फलमेकं च बाहुक। फलकोट्यपि पत्राणां द्वयोरपि च शाखयोः। प्रवक्ष्यामि फलान्यत्र यानि संख्यास्यते भवान् ।। तत्रैकमधिकं शतमिति झ. पाठः ।।

evapatrādhikaṃ cātra phalamekaṃ ca bāhuka| phalakoṭyapi patrāṇāṃ dvayorapi ca śākhayoḥ| pravakṣyāmi phalānyatra yāni saṃkhyāsyate bhavān || tatraikamadhikaṃ śatamiti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 11

प्रचिनुह्यस्य शाखे द्वे याश्चाप्यन्याः प्रशाखिकाः। आभ्यां फलसहस्रे द्वे पञ्चोनं शतमेव च ।।

pracinuhyasya śākhe dve yāścāpyanyāḥ praśākhikāḥ| ābhyāṃ phalasahasre dve pañconaṃ śatameva ca ||

Verse 12

ततो रथादवप्लुत्य राजानं बाहुकोऽब्रवीत्। परोक्षमिव मे राजन्कत्थसे शत्रुकर्शन ।।

tato rathādavaplutya rājānaṃ bāhuko'bravīt| parokṣamiva me rājankatthase śatrukarśana ||

Verse 13

प्रत्यक्षमेतत्कर्ताऽस्मि शातयित्वा विभीतकम्। अथ ते गणिते राजन्द्विजामाम्यपरोक्षताम् ।।

pratyakṣametatkartā'smi śātayitvā vibhītakam| atha te gaṇite rājandvijāmāmyaparokṣatām ||

Verse 14

प्रत्यक्षं ते महाराज् गणयिष्ये विभीतकम्। अहं हि नाभिजानामि भवेदेव नवेति वा ।।

pratyakṣaṃ te mahārāj gaṇayiṣye vibhītakam| ahaṃ hi nābhijānāmi bhavedeva naveti vā ||

Verse 15

संख्यास्यामि फलान्यस्य पशय्तस्ते जनाधिप। मुहूर्तमपि वार्ष्णेयो रश्मीन्यच्छतु वाजिनाम् ।।

saṃkhyāsyāmi phalānyasya paśaytaste janādhipa| muhūrtamapi vārṣṇeyo raśmīnyacchatu vājinām ||

Verse 16

तमब्रवीन्नृपः सूतं नायं कालो विलम्बितुम्। बाहुकस्त्वब्रवीदेनं परं यत्नं समास्थितः ।।

tamabravīnnṛpaḥ sūtaṃ nāyaṃ kālo vilambitum| bāhukastvabravīdenaṃ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ ||

Verse 17

प्रतीक्षस्व मुहूर्तं त्वमथवा त्वरते भवान्। एष याति शिवः पन्था याहि वार्ष्णेयसारथिः ।।

pratīkṣasva muhūrtaṃ tvamathavā tvarate bhavān| eṣa yāti śivaḥ panthā yāhi vārṣṇeyasārathiḥ ||

Verse 18

अब्रवीदृतुपर्णस्तं सान्त्वयन्कुरुनन्दन। त्वभेव यन्ता नान्योस्ति पृथिव्यामपि बाहुक ।।

abravīdṛtuparṇastaṃ sāntvayankurunandana| tvabheva yantā nānyosti pṛthivyāmapi bāhuka ||

Verse 19

त्वत्कृतेयातुमिच्छामि विदर्भान्हयकोविद। शरणं त्वांप्रपन्नोस्मि न विघ्नं कर्तुमर्हसि ।।

tvatkṛteyātumicchāmi vidarbhānhayakovida| śaraṇaṃ tvāṃprapannosmi na vighnaṃ kartumarhasi ||

Verse 20

कामं च ते करिष्यामि यन्मां वक्ष्यसि बाहुक। विदर्भान्यदि यात्वाऽद्य सूर्यं दर्शयितासि मे।

kāmaṃ ca te kariṣyāmi yanmāṃ vakṣyasi bāhuka| vidarbhānyadi yātvā'dya sūryaṃ darśayitāsi me|

Verse 21

अथाब्रवीद्बाहुकस्तं संख्यायच बिभीतकम्। ततो विदर्भान्यास्यामि कुरुष्वैवं वचो मम ।।

athābravīdbāhukastaṃ saṃkhyāyaca bibhītakam| tato vidarbhānyāsyāmi kuruṣvaivaṃ vaco mama ||

Verse 22

अकाम इव तं राजा गणयस्वेत्युवाच ह। एकदेशं च शाखायाः समादिष्टं मयाऽनघ ।।

akāma iva taṃ rājā gaṇayasvetyuvāca ha| ekadeśaṃ ca śākhāyāḥ samādiṣṭaṃ mayā'nagha ||

Verse 23

गणयस्वाश्वतत्वज्ञ ततस्त्वंप्रीतिमावह। सोऽवतीर्य रथात्तूर्णं शातयामास तं द्रुमम् ।।

gaṇayasvāśvatatvajña tatastvaṃprītimāvaha| so'vatīrya rathāttūrṇaṃ śātayāmāsa taṃ drumam ||

Verse 24

ततः स विस्मयाविष्टो राजानमिदमब्रवीत्। गणयित्वायथोक्तानि तावन्त्येव फलानि तु ।।

tataḥ sa vismayāviṣṭo rājānamidamabravīt| gaṇayitvāyathoktāni tāvantyeva phalāni tu ||

Verse 25

अत्युद्भुतमिदं राजन्दृष्टवानस्मि ते बलम्। श्रोतुमिच्छामि तां विद्यां ययैतज्ज्ञायते नृप ।।

atyudbhutamidaṃ rājandṛṣṭavānasmi te balam| śrotumicchāmi tāṃ vidyāṃ yayaitajjñāyate nṛpa ||

Verse 26

तमुवाच ततो राजा त्वरितो गमने नृप। विद्ध्यक्षहृदयज्ञं मां संख्याने च विशारदम् ।। पञ्चकोट्योऽथ पत्राणामिति झ. पाठः ।।

tamuvāca tato rājā tvarito gamane nṛpa| viddhyakṣahṛdayajñaṃ māṃ saṃkhyāne ca viśāradam || pañcakoṭyo'tha patrāṇāmiti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 27

बाहुकस्तमुवाचाथ देहि विद्याद्वयं च मे। मत्तोऽपि चाश्वहृदयं गृहाण पुरुपर्पभ ।।

bāhukastamuvācātha dehi vidyādvayaṃ ca me| matto'pi cāśvahṛdayaṃ gṛhāṇa puruparpabha ||

Verse 28

ऋतुपर्णस्ततो राजा बाहुकं कार्यगौरवात्। हयज्ञानस्य लोभाच् तं तथेत्यब्रवीद्वचः ।।

ṛtuparṇastato rājā bāhukaṃ kāryagauravāt| hayajñānasya lobhāc taṃ tathetyabravīdvacaḥ ||

Verse 29

यथोक्तं त्वं गृहाणेदमक्षाणां हृदयं परम्। निक्षेपो मेऽश्वहृदयं त्वयि तिष्ठतु बाहुक। एवमुक्त्वा ददौ विद्यामृतुपर्णो नलाय वै ।।

yathoktaṃ tvaṃ gṛhāṇedamakṣāṇāṃ hṛdayaṃ param| nikṣepo me'śvahṛdayaṃ tvayi tiṣṭhatu bāhuka| evamuktvā dadau vidyāmṛtuparṇo nalāya vai ||

Verse 30

तस्याक्षहृदयज्ञस्य शरीरान्निःसृतः कलिः। कर्कोटकविषं तीक्ष्णं मुखात्सततमुद्वमन्। कलेस्तस्य तदार्तस्य शापाग्निः स विनिःसृतः ।। अक्षहृदयज्ञं अक्षाणां अक्षाभिमानिदेवताया हृदयवद्वशीकरणार्थो मन्त्रः अक्षहृदयम्। येन ज्ञातेन द्यूतेऽक्षा अनुकूला भवन्ति। संख्याने राशीकृतानां पत्रपुष्पफलधान्यादीना राश्यायामविस्तारोच्छ्रायाद्यालोचनेन पाटीगणितरीत्या झटिति तत्संख्याकथने ।।

tasyākṣahṛdayajñasya śarīrānniḥsṛtaḥ kaliḥ| karkoṭakaviṣaṃ tīkṣṇaṃ mukhātsatatamudvaman| kalestasya tadārtasya śāpāgniḥ sa viniḥsṛtaḥ || akṣahṛdayajñaṃ akṣāṇāṃ akṣābhimānidevatāyā hṛdayavadvaśīkaraṇārtho mantraḥ akṣahṛdayam| yena jñātena dyūte'kṣā anukūlā bhavanti| saṃkhyāne rāśīkṛtānāṃ patrapuṣpaphaladhānyādīnā rāśyāyāmavistārocchrāyādyālocanena pāṭīgaṇitarītyā jhaṭiti tatsaṃkhyākathane ||

Verse 31

सातेन कर्शितो राजादीर्घकालमनात्मवान् ।।

sātena karśito rājādīrghakālamanātmavān ||

Verse 32

तं भ्राम्तरूपं निःशोभं संक्लिष्टमकरोत्कलिः। ततो विषविमुक्तात्मा स्वंरूपमकरोत्कलिः। तं शप्तुमैच्छत्कुपितो निषधाधिपतिर्नलः ।। ततो विषविमुक्तात्मा स्वंरूपमकरोत्कलिः। तं शप्तुमैच्छत्कुपितो निषधाधिपतिर्नलः ।।

taṃ bhrāmtarūpaṃ niḥśobhaṃ saṃkliṣṭamakarotkaliḥ| tato viṣavimuktātmā svaṃrūpamakarotkaliḥ| taṃ śaptumaicchatkupito niṣadhādhipatirnalaḥ || tato viṣavimuktātmā svaṃrūpamakarotkaliḥ| taṃ śaptumaicchatkupito niṣadhādhipatirnalaḥ ||

Verse 33

तमुवाच कलिर्भीतो वेपमानः कृताञ्जलिः। कोपं संयच्छ नृपते कीर्तिं दास्यामि ते पराम् ।।

tamuvāca kalirbhīto vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ| kopaṃ saṃyaccha nṛpate kīrtiṃ dāsyāmi te parām ||

Verse 34

इन्द्रसेनस्य जननी कुपिता माऽशपत्पुरा। यदा त्वया परित्यक्ता ततोऽहं भृशपीडितः ।।

indrasenasya jananī kupitā mā'śapatpurā| yadā tvayā parityaktā tato'haṃ bhṛśapīḍitaḥ ||

Verse 35

अवसं त्वयि राजेन्द्र सुदुःखभपराजित। विषेण नागराजस्य दह्यमानो दिवानिशम् ।।

avasaṃ tvayi rājendra suduḥkhabhaparājita| viṣeṇa nāgarājasya dahyamāno divāniśam ||

Verse 36

शरणं त्वां प्रपन्नोस्मि शृणु चेदं वचो मम। ये च त्वां मनुजा लोके कीर्तयिष्यन्त्यतन्द्रिताः। मत्प्रत्सूतं भयं तेषां न कदाचिद्भविष्यति ।।

śaraṇaṃ tvāṃ prapannosmi śṛṇu cedaṃ vaco mama| ye ca tvāṃ manujā loke kīrtayiṣyantyatandritāḥ| matpratsūtaṃ bhayaṃ teṣāṃ na kadācidbhaviṣyati ||

Verse 37

न तेषां मानसं किंचिच्छारीरं वाचिकं तथा। भविष्यति महाराज कीर्तयिष्यन्ति ये नलम्। भयार्तं शरणं यातं यदि मां त्वं न शप्स्यसे ।।

na teṣāṃ mānasaṃ kiṃcicchārīraṃ vācikaṃ tathā| bhaviṣyati mahārāja kīrtayiṣyanti ye nalam| bhayārtaṃ śaraṇaṃ yātaṃ yadi māṃ tvaṃ na śapsyase ||

Verse 38

एवमुक्तो नलो राजा न्ययच्छत्कोपमात्मनः। ततो बीतः कलिः क्षिप्रं प्रविवेश विभीतकम्। कलिस्त्वन्येन नो दृष्टः कथयन्नैषधेन वै ।।

evamukto nalo rājā nyayacchatkopamātmanaḥ| tato bītaḥ kaliḥ kṣipraṃ praviveśa vibhītakam| kalistvanyena no dṛṣṭaḥ kathayannaiṣadhena vai ||

Verse 39

ततो गतत्वरो राजा नैषधः परवीरहा। संप्रनष्टे कलौ राजा संख्यायास्य फलान्युत ।। शापाग्निर्दमयन्तीनिशृष्टः स विषरूपः ।।

tato gatatvaro rājā naiṣadhaḥ paravīrahā| saṃpranaṣṭe kalau rājā saṃkhyāyāsya phalānyuta || śāpāgnirdamayantīniśṛṣṭaḥ sa viṣarūpaḥ ||

Verse 40

मुदा परमया युक्तस्तेजसाऽथ परेण वै। रथमारुह्य तेजस्वी प्रययौ जवनैर्हयैः ।।

mudā paramayā yuktastejasā'tha pareṇa vai| rathamāruhya tejasvī prayayau javanairhayaiḥ ||

Verse 41

बिभीतकश्चाप्रशस्तः संवृत्तः कलिसंश्रयात्। ततः प्रभृतिराजेन्द्र लोकेऽस्मिन्पाण्डुनन्दन।।

bibhītakaścāpraśastaḥ saṃvṛttaḥ kalisaṃśrayāt| tataḥ prabhṛtirājendra loke'sminpāṇḍunandana||

Verse 42

हयोत्तभानुत्पततो द्विजानिव पुनः पुनः। नलः संचोदयामास प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।। फलानि संख्याय। अक्षविद्यासामर्थ्यात् राशेरायामादिकमनालोच्यैवेति भावः ।।

hayottabhānutpatato dvijāniva punaḥ punaḥ| nalaḥ saṃcodayāmāsa prahṛṣṭenāntarātmanā || phalāni saṃkhyāya| akṣavidyāsāmarthyāt rāśerāyāmādikamanālocyaiveti bhāvaḥ ||

Verse 43

विदर्भाभिमुखो राजा प्रययौ स महायशाः। नले तु समतिक्रान्ते कलिरप्यगमद्गृहम् ।।

vidarbhābhimukho rājā prayayau sa mahāyaśāḥ| nale tu samatikrānte kalirapyagamadgṛham ||

Verse 44

ततो गतज्वरो राजा नलोऽभूत्पृथिवीपतिः। विमुक्तः कलिना राजन्रूपमात्रवियोजितः ।।

tato gatajvaro rājā nalo'bhūtpṛthivīpatiḥ| vimuktaḥ kalinā rājanrūpamātraviyojitaḥ ||