Adhyaya 69

Verse 1

ऋतुपर्णेन दमयन्तीस्वयंवराय बाहुकं सारत्येनियोज्य वार्ष्णेयेन सह विदर्भान्प्रति प्रस्थानम् ।। 1 ।। वार्ष्णेयेन बाहुके सारथ्यकौशलेन नलत्वसंभावना ।। 2 ।। बृहदश्व उवाच। श्रुत्वा वचः सुदेवस्य ऋतुपर्णो नराधिपः। सारथीन्स समानीय वार्ष्णेयप्रभृतीन्नृपः। कथयामास यद्वृत्तं ब्राह्मणेन श्रुतं तथा ।।

ṛtuparṇena damayantīsvayaṃvarāya bāhukaṃ sāratyeniyojya vārṣṇeyena saha vidarbhānprati prasthānam || 1 || vārṣṇeyena bāhuke sārathyakauśalena nalatvasaṃbhāvanā || 2 || bṛhadaśva uvāca| śrutvā vacaḥ sudevasya ṛtuparṇo narādhipaḥ| sārathīnsa samānīya vārṣṇeyaprabhṛtīnnṛpaḥ| kathayāmāsa yadvṛttaṃ brāhmaṇena śrutaṃ tathā ||

Verse 2

बाहुकं च समाहूय दमयन्त्याः स्वयंवरम्। सान्त्यञ्श्र्लक्ष्णया वाचा बाहुकं प्रत्यभाषत ।।

bāhukaṃ ca samāhūya damayantyāḥ svayaṃvaram| sāntyañśrlakṣṇayā vācā bāhukaṃ pratyabhāṣata ||

Verse 3

विदर्भान्यातुमिच्छामि दमयन्त्याः स्वयंवरम्। एकाह्ना हयतत्त्वज्ञ मन्यसे यदि बाहुक ।।

vidarbhānyātumicchāmi damayantyāḥ svayaṃvaram| ekāhnā hayatattvajña manyase yadi bāhuka ||

Verse 4

एवमुक्तस्य कौन्तेय तेन राज्ञा नलस्य ह। व्यदीर्यत मनो दुःखात्प्रदध्यौ च महामनाः ।।

evamuktasya kaunteya tena rājñā nalasya ha| vyadīryata mano duḥkhātpradadhyau ca mahāmanāḥ ||

Verse 5

दमयन्ती भवेदेवं किंनु दुःखेन मोहिता। अस्मदर्थे भवेद्बाऽयमुपायश्चिन्तितो महान् ।।

damayantī bhavedevaṃ kiṃnu duḥkhena mohitā| asmadarthe bhavedbā'yamupāyaścintito mahān ||

Verse 6

नृशंसं बत वैदर्भी कर्तुकामा तपस्विनी। यया क्षुद्रेण निकृताकृपणा पापबुद्धिना। स्त्रीस्वभावश्चलो लोके मम दोषश्च दारुणः ।।

nṛśaṃsaṃ bata vaidarbhī kartukāmā tapasvinī| yayā kṣudreṇa nikṛtākṛpaṇā pāpabuddhinā| strīsvabhāvaścalo loke mama doṣaśca dāruṇaḥ ||

Verse 7

मम शोकेन संविग्ना नैराश्यात्तनुमध्यमा। नैवं सा कर्हिचित्कुर्यात्सापत्या च विशेषतः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि एकोनसप्ततितमोऽध्यायः ।। 69 ।।

mama śokena saṃvignā nairāśyāttanumadhyamā| naivaṃ sā karhicitkuryātsāpatyā ca viśeṣataḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi ekonasaptatitamo'dhyāyaḥ || 69 ||

Verse 8

यदत्र सत्यं वाऽसत्यं गत्वा वेत्स्यामि निश्चयम्। ऋतुपर्णस्य वै काममात्मार्थं च करोम्यहम् ।।

yadatra satyaṃ vā'satyaṃ gatvā vetsyāmi niścayam| ṛtuparṇasya vai kāmamātmārthaṃ ca karomyaham ||

Verse 9

इति निश्चित्य मनसा बाहुको दीनमानसः। कृतालुरुवाचेदमृतुपर्णं जनाधिपम् ।।

iti niścitya manasā bāhuko dīnamānasaḥ| kṛtāluruvācedamṛtuparṇaṃ janādhipam ||

Verse 10

प्रतिजानामि ते वाक्यं गमिष्यामि नराधिप। एकाह्ना पुरुषव्याघ्र विदर्भनगरीं नृप। तत्रादित्योदये काले श्वो विदर्भान्गमिष्यसि ।।

pratijānāmi te vākyaṃ gamiṣyāmi narādhipa| ekāhnā puruṣavyāghra vidarbhanagarīṃ nṛpa| tatrādityodaye kāle śvo vidarbhāngamiṣyasi ||

Verse 11

एवमुक्तोऽब्रवीद्राजा बाहुकं प्रहसन्निव। किं ते कामं करोम्यद्य तुष्टोऽस्मि तव बाहुक ।।

evamukto'bravīdrājā bāhukaṃ prahasanniva| kiṃ te kāmaṃ karomyadya tuṣṭo'smi tava bāhuka ||

Verse 12

बाहुक उवाच। यावद्यानमिदं सज्जमृतुपर्ण करोम्यहम् ।।

bāhuka uvāca| yāvadyānamidaṃ sajjamṛtuparṇa karomyaham ||

Verse 13

ततः परीक्षामश्वानां चक्रे राजन्स बाहुकः। अश्वशालामुपागम्य भागस्वरिनृपाज्ञया ।।

tataḥ parīkṣāmaśvānāṃ cakre rājansa bāhukaḥ| aśvaśālāmupāgamya bhāgasvarinṛpājñayā ||

Verse 14

स त्वर्यमाणो बहुश ऋतुपर्णन बाहुकः। अश्वाञ्जिज्ञासमानो वै विचार्य च पुनःपुनः। अध्यगच्छत्कृशानश्वान्समर्थानध्वनि क्षमान् ।।

sa tvaryamāṇo bahuśa ṛtuparṇana bāhukaḥ| aśvāñjijñāsamāno vai vicārya ca punaḥpunaḥ| adhyagacchatkṛśānaśvānsamarthānadhvani kṣamān ||

Verse 15

तेजोबलसमायुक्तान्कुलशीलसमन्वितान्। वर्जिताँल्लक्षणैर्हीनैः पृथुप्रोथान्महाहनून् ।। सापत्या अपत्यसहिता ।।

tejobalasamāyuktānkulaśīlasamanvitān| varjitā~llakṣaṇairhīnaiḥ pṛthuprothānmahāhanūn || sāpatyā apatyasahitā ||

Verse 16

शुद्धान्दशभिरावर्तैः सिन्धुजान्वातरंहसः। दृश्यमानान्कृशानङ्गैर्जवेनाप्रतिमान्पथि ।। प्रोथं नासिका। हनुः अधरं मुखफलकम् ।।

śuddhāndaśabhirāvartaiḥ sindhujānvātaraṃhasaḥ| dṛśyamānānkṛśānaṅgairjavenāpratimānpathi || prothaṃ nāsikā| hanuḥ adharaṃ mukhaphalakam ||

Verse 17

तान्दृष्ट्वा दुर्बलान्नाजा प्राह कोपसमन्वितः। किमिदं प्रार्थितं कर्तुं प्रलब्धव्या न ते वचम् ।।

tāndṛṣṭvā durbalānnājā prāha kopasamanvitaḥ| kimidaṃ prārthitaṃ kartuṃ pralabdhavyā na te vacam ||

Verse 18

कथमल्पबलप्राणा वक्ष्यन्तीमे हया रथम्। महानध्वा स चैकाह्ना गन्तव्यः कथमीदृशैः ।। सिन्धुजान् सिन्धुदेशजान् ।।

kathamalpabalaprāṇā vakṣyantīme hayā ratham| mahānadhvā sa caikāhnā gantavyaḥ kathamīdṛśaiḥ || sindhujān sindhudeśajān ||

Verse 19

बाहुक उवाच। [एको ललाटे द्वे मूर्ध्नि द्वौद्वौ पार्श्वोपपार्श्वयोः। द्वौद्वौ वक्षसि विज्ञैर्यौ प्रयाणे चैक एव तु ।।] बलं भारसहिष्णुता। प्राणो वेगवत्ता। वक्ष्यन्ति वह्नं करिष्यन्ति ।।

bāhuka uvāca| [eko lalāṭe dve mūrdhni dvaudvau pārśvopapārśvayoḥ| dvaudvau vakṣasi vijñairyau prayāṇe caika eva tu ||] balaṃ bhārasahiṣṇutā| prāṇo vegavattā| vakṣyanti vahnaṃ kariṣyanti ||

Verse 20

एते हया गमिष्यन्ति विदर्भान्नात्र संशयः। यानन्यान्मन्यसे राजन्ब्रूहि तान्योजयामिते ।।

ete hayā gamiṣyanti vidarbhānnātra saṃśayaḥ| yānanyānmanyase rājanbrūhi tānyojayāmite ||

Verse 21

ऋतुपर्ण उवाच। त्वमेव हयतत्त्वज्ञः कुशलो ह्यसि बाहुक। यान्मन्यसे समर्थास्त्वं क्षिप्रं तानेव योजय ।।

ṛtuparṇa uvāca| tvameva hayatattvajñaḥ kuśalo hyasi bāhuka| yānmanyase samarthāstvaṃ kṣipraṃ tāneva yojaya ||

Verse 22

ततः सदश्वांश्चतुरः कुलशीलसमन्वितान्। योजयामास कुशलो जवयुक्तान्रथे नलः ।।

tataḥ sadaśvāṃścaturaḥ kulaśīlasamanvitān| yojayāmāsa kuśalo javayuktānrathe nalaḥ ||

Verse 23

ततो युक्तं रथं राजा समारोहत्त्वरान्वितः। अथ पर्यपतन्भूमौ जानुभिस्ते हयोत्तमाः ।।

tato yuktaṃ rathaṃ rājā samārohattvarānvitaḥ| atha paryapatanbhūmau jānubhiste hayottamāḥ ||

Verse 24

ततो नरवरः श्रीमान्नलो राजा विशांपते। सान्त्वयामास तानश्वांस्तेजोबलसमन्वितान् ।।

tato naravaraḥ śrīmānnalo rājā viśāṃpate| sāntvayāmāsa tānaśvāṃstejobalasamanvitān ||

Verse 25

रश्मिभिश्च समुद्यम्य नलो यातुमियेष सः। सूतमारोप्य वार्ष्णेयं जवमास्थाय वै परम् ।।

raśmibhiśca samudyamya nalo yātumiyeṣa saḥ| sūtamāropya vārṣṇeyaṃ javamāsthāya vai param ||

Verse 26

ते चोद्यमाना विधिवद्बाहुकेन हयोत्तमाः। समुत्पेतुरिवाकाशं रथिनं मोहयन्ति च ।।

te codyamānā vidhivadbāhukena hayottamāḥ| samutpeturivākāśaṃ rathinaṃ mohayanti ca ||

Verse 27

तथा तु दृष्ट्वा तानश्वान्वहतो वातरंहसः। अयोध्याधिपतिः श्रीमान्विस्मयं परमं ययौ ।।

tathā tu dṛṣṭvā tānaśvānvahato vātaraṃhasaḥ| ayodhyādhipatiḥ śrīmānvismayaṃ paramaṃ yayau ||

Verse 28

रथघोषं तु तं श्रुत्वा हयसंग्रहणं च तत्। वार्ष्णेयश्चिन्तयामास बाहुकस्य हयज्ञताम् ।।

rathaghoṣaṃ tu taṃ śrutvā hayasaṃgrahaṇaṃ ca tat| vārṣṇeyaścintayāmāsa bāhukasya hayajñatām ||

Verse 29

किंनु स्यान्मातलिरयं देवराजस्य सारथिः। तथा तल्लक्षणं वीरे बाहुके दृश्यते महत् ।।

kiṃnu syānmātalirayaṃ devarājasya sārathiḥ| tathā tallakṣaṇaṃ vīre bāhuke dṛśyate mahat ||

Verse 30

शालिहोत्रोऽथ किंतु स्याद्धयानां कुलतत्त्ववित्। मानुपं समनुप्राप्तो वपुः परमशोभनम् ।। प्रयाणे पृष्ठभागे ।।

śālihotro'tha kiṃtu syāddhayānāṃ kulatattvavit| mānupaṃ samanuprāpto vapuḥ paramaśobhanam || prayāṇe pṛṣṭhabhāge ||

Verse 31

उताहोस्विद्भवेद्राजा नलः परपुरंजयः। सोयं नृपतिरायात इत्येवं समचिन्तयत् ।।

utāhosvidbhavedrājā nalaḥ parapuraṃjayaḥ| soyaṃ nṛpatirāyāta ityevaṃ samacintayat ||

Verse 32

अथवाऽयंनलात्प्राप्तो विद्यां तामेव बाहुकः। तुल्यं हि लक्षये ज्ञानं बाहुकस्य नलस्य च ।।

athavā'yaṃnalātprāpto vidyāṃ tāmeva bāhukaḥ| tulyaṃ hi lakṣaye jñānaṃ bāhukasya nalasya ca ||

Verse 33

अपिचेदं वयस्तुल्यं बाहुकस्य नलस्य च। नायं नलो महावीर्यस्तद्विद्यश्च भविष्यति ।।

apicedaṃ vayastulyaṃ bāhukasya nalasya ca| nāyaṃ nalo mahāvīryastadvidyaśca bhaviṣyati ||

Verse 34

प्रच्छन्ना हि महात्मानश्चरन्ति पृथिवीमिमाम्। दैवेन विधिना युक्ताः शास्त्रोक्तैश्च निरूपणैः ।। शालिहोत्रः अश्वशास्त्रप्रणेता आचार्यः ।।

pracchannā hi mahātmānaścaranti pṛthivīmimām| daivena vidhinā yuktāḥ śāstroktaiśca nirūpaṇaiḥ || śālihotraḥ aśvaśāstrapraṇetā ācāryaḥ ||

Verse 35

भवेन्न मतिभेदो मे गात्रवैरूप्यता प्रति। प्रमाणात्परिहीनस्तु भवेदिति मतिर्मम ।। विधिना युक्ताः संयुक्ताश्च विरूपणैरिति क. पाठः ।।

bhavenna matibhedo me gātravairūpyatā prati| pramāṇātparihīnastu bhavediti matirmama || vidhinā yuktāḥ saṃyuktāśca virūpaṇairiti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 36

वयःप्रमाणं तत्तुल्यं रूपेण तु विपर्ययः। नलं सर्वगुणैर्युक्तं मन्ये बाहुकमन्ततः ।। भवेत्तु मतिभेदो मे इति क. पाठः ।।

vayaḥpramāṇaṃ tattulyaṃ rūpeṇa tu viparyayaḥ| nalaṃ sarvaguṇairyuktaṃ manye bāhukamantataḥ || bhavettu matibhedo me iti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 37

एवं विचार्य बहुशो वार्ष्णोयः पर्यचिन्तयत्। हृदयेन महाराज पुण्यश्लोकस्य सारथिः ।।

evaṃ vicārya bahuśo vārṣṇoyaḥ paryacintayat| hṛdayena mahārāja puṇyaślokasya sārathiḥ ||

Verse 38

ऋतुपर्णश्च राजेनद्रो बाहुकस्य हयज्ञताम्। चिन्तयन्मुमुदे राजा सहवार्ष्णेयसारथिः ।।

ṛtuparṇaśca rājenadro bāhukasya hayajñatām| cintayanmumude rājā sahavārṣṇeyasārathiḥ ||

Verse 39

ऐकाग्र्यं च तथोत्साहं हयसंग्रहणं च तत्। कौशलं चापि संप्रेक्ष्य परां सुदमवाप ह ।।

aikāgryaṃ ca tathotsāhaṃ hayasaṃgrahaṇaṃ ca tat| kauśalaṃ cāpi saṃprekṣya parāṃ sudamavāpa ha ||