Adhyaya 68

Verse 1

नलान्वेपिणा पर्णादनाम्ना विप्रेण ऋतुपर्णनृपगृहे बाहुकनामनिगृढे नले शृण्वति दमयन्तीवचनानुवादः ।। 1 ।। बाहुकेन विजने पर्णादंप्रति दमयन्तीवचनस्योत्तरदानम् ।। 2 ।। पर्णादेन विदर्भान्पुनरभ्येत्य दमयन्त्या बाहुकवचननिवेदनम् ।। 3 ।। बाहुके नलशङ्किन्या दमयन्त्या प्रेपितेन सुदेवेन अयोध्यांगत्वा ऋतुपर्णे श्लोनभूते दमयन्त्याः पुनः स्वयंवरो भवितेति कीर्तनम् ।। 4 ।। बृहदश्व उवाच। अथ दीर्घस्य कालस्य पर्णादो नाम वै द्विजः। प्रत्येत्य नगरं भैमीमिदं वचनमब्रवीत् ।।

nalānvepiṇā parṇādanāmnā vipreṇa ṛtuparṇanṛpagṛhe bāhukanāmanigṛḍhe nale śṛṇvati damayantīvacanānuvādaḥ || 1 || bāhukena vijane parṇādaṃprati damayantīvacanasyottaradānam || 2 || parṇādena vidarbhānpunarabhyetya damayantyā bāhukavacananivedanam || 3 || bāhuke nalaśaṅkinyā damayantyā prepitena sudevena ayodhyāṃgatvā ṛtuparṇe ślonabhūte damayantyāḥ punaḥ svayaṃvaro bhaviteti kīrtanam || 4 || bṛhadaśva uvāca| atha dīrghasya kālasya parṇādo nāma vai dvijaḥ| pratyetya nagaraṃ bhaimīmidaṃ vacanamabravīt ||

Verse 2

नैषधं मृगयाणेन दमयन्ति दिवानिशम्। अयोध्यां नगरीं गत्वा भागस्वरिरुपस्थितः ।।

naiṣadhaṃ mṛgayāṇena damayanti divāniśam| ayodhyāṃ nagarīṃ gatvā bhāgasvarirupasthitaḥ ||

Verse 3

श्रावितश्च मया वाक्यं त्वदीयं स महाजने। ऋतुपर्णो महाभागो यथोक्तं वरवर्णिनि ।।

śrāvitaśca mayā vākyaṃ tvadīyaṃ sa mahājane| ṛtuparṇo mahābhāgo yathoktaṃ varavarṇini ||

Verse 4

तच्छ्रुत्वा नाब्रवीत्किंचिदृतुपर्णो नराधिपः। न च पारिषदः कश्चिद्भाष्यमाणो मयाऽसकृत् ।।

tacchrutvā nābravītkiṃcidṛtuparṇo narādhipaḥ| na ca pāriṣadaḥ kaścidbhāṣyamāṇo mayā'sakṛt ||

Verse 5

अनुज्ञातं तु मां राज्ञा विजने कश्चिदब्रवीत्। ऋतुपर्णस्य पुरुषो बाहुको नाम नामतः ।।

anujñātaṃ tu māṃ rājñā vijane kaścidabravīt| ṛtuparṇasya puruṣo bāhuko nāma nāmataḥ ||

Verse 6

सूतस्तस्य नरेन्द्रस्य विरूपो ह्रस्वबाहुकः। शीघ्रयानेषु कुशलो मृष्टकर्ता च भोजने ।।

sūtastasya narendrasya virūpo hrasvabāhukaḥ| śīghrayāneṣu kuśalo mṛṣṭakartā ca bhojane ||

Verse 7

स विनिःश्वस्य बंहुशो रुदित्वा च षुनःपुनः। कुशलं चैव मां पृष्ट्वा पश्चादिदमभाषत ।।

sa viniḥśvasya baṃhuśo ruditvā ca ṣunaḥpunaḥ| kuśalaṃ caiva māṃ pṛṣṭvā paścādidamabhāṣata ||

Verse 8

वैषम्यमपि संप्राप्ता गोपायन्ति कुलस्त्रियः। आत्मानमात्मना सत्यो जितः स्वर्गो न संशयः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपास्त्र्यानपर्वणि अष्टषष्ठितमोऽध्यायः ।। 68 ।।

vaiṣamyamapi saṃprāptā gopāyanti kulastriyaḥ| ātmānamātmanā satyo jitaḥ svargo na saṃśayaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopāstryānaparvaṇi aṣṭaṣaṣṭhitamo'dhyāyaḥ || 68 ||

Verse 9

रहिता भर्तृभिश्चैव न कुप्यन्ति कदाचन। ्राणांश्चारित्रकवचान्धारयन्ति वरस्त्रियः ।।

rahitā bhartṛbhiścaiva na kupyanti kadācana| rāṇāṃścāritrakavacāndhārayanti varastriyaḥ ||

Verse 10

प विषमस्थेन मूढेन परिभ्रष्टसुखेन च। यत्सा तेन परित्यक्ता तत्र न क्रोद्धुमर्हति ।।

pa viṣamasthena mūḍhena paribhraṣṭasukhena ca| yatsā tena parityaktā tatra na kroddhumarhati ||

Verse 11

प्राणयात्रां परिप्रेप्सोः शकुनैर्हृतवाससः। आधिभिर्दह्यमानस्य श्यामा न क्रोद्धुमर्हति ।।

prāṇayātrāṃ pariprepsoḥ śakunairhṛtavāsasaḥ| ādhibhirdahyamānasya śyāmā na kroddhumarhati ||

Verse 12

सत्कृताऽसत्कृता वाऽपि पतिं दृष्ट्वा तथागतम्। भ्रष्टराज्यं श्रित्या हीनं श्यामा न क्रोद्धुमर्हति ।।

satkṛtā'satkṛtā vā'pi patiṃ dṛṣṭvā tathāgatam| bhraṣṭarājyaṃ śrityā hīnaṃ śyāmā na kroddhumarhati ||

Verse 13

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा त्वरितोऽहमिहागतः। श्रुत्वा प्रमाणं भवती राज्ञश्चैव निवेदयः ।।

tasya tadvacanaṃ śrutvā tvarito'hamihāgataḥ| śrutvā pramāṇaṃ bhavatī rājñaścaiva nivedayaḥ ||

Verse 14

एतच्छ्रुत्वाऽश्रुपूर्णाक्षी पर्णादस्य विशांपते। दमयन्ती रहोऽभ्येत्य मातरं प्रत्यभापत ।।

etacchrutvā'śrupūrṇākṣī parṇādasya viśāṃpate| damayantī raho'bhyetya mātaraṃ pratyabhāpata ||

Verse 15

अयमर्थौ न संवेद्यो भीमे मातः कदाचन। त्वत्सन्निधौ नियोक्ष्येऽहंसुदेवं द्विजसत्तमम् ।।

ayamarthau na saṃvedyo bhīme mātaḥ kadācana| tvatsannidhau niyokṣye'haṃsudevaṃ dvijasattamam ||

Verse 16

यथा न नृपतिर्भीमः प्रतिपद्येत मे मतम्। यथा त्वया प्रकर्तव्यं मम चेत्प्रियमिच्छसि ।।

yathā na nṛpatirbhīmaḥ pratipadyeta me matam| yathā tvayā prakartavyaṃ mama cetpriyamicchasi ||

Verse 17

यथा चाहं समानीता सुदेवेनाशु बान्धवान्। तेनैव मङ्गलेनाद्य सुदेवो यातु मा चिरम् ।।

yathā cāhaṃ samānītā sudevenāśu bāndhavān| tenaiva maṅgalenādya sudevo yātu mā ciram ||

Verse 18

समानेतुं नलं मातरयोध्यां नगरीमितः। ऋतुपर्णस्य नगरे निवसन्तमरिन्दमम् ।।

samānetuṃ nalaṃ mātarayodhyāṃ nagarīmitaḥ| ṛtuparṇasya nagare nivasantamarindamam ||

Verse 19

विश्रान्तं तु ततः पश्चात्पर्णादं द्विजसत्तमम्। अर्चयामास वैदर्भी धनेनातीव भामिनी ।।

viśrāntaṃ tu tataḥ paścātparṇādaṃ dvijasattamam| arcayāmāsa vaidarbhī dhanenātīva bhāminī ||

Verse 20

लवाच चैनं महता संपूज्य द्रविणेन वै। नले चेहागते विप्र भूयो दास्याभि ते वसु ।।

lavāca cainaṃ mahatā saṃpūjya draviṇena vai| nale cehāgate vipra bhūyo dāsyābhi te vasu ||

Verse 21

त्वया हि मे बहुकृतंयदन्यो न करिष्यति। यद्भर्त्राऽहं समेष्यामि शीघ्रमेव द्विजोत्तम ।।

tvayā hi me bahukṛtaṃyadanyo na kariṣyati| yadbhartrā'haṃ sameṣyāmi śīghrameva dvijottama ||

Verse 22

स एवमुक्तोऽथाश्वास्य आशीर्वादैः सुमङ्गलैः। गृहानुपययौ चापि कृतार्थः सुमहामनाः ।।

sa evamukto'thāśvāsya āśīrvādaiḥ sumaṅgalaiḥ| gṛhānupayayau cāpi kṛtārthaḥ sumahāmanāḥ ||

Verse 23

ततः सुदेवमानाय्य दमयन्ती युधिष्ठिर। अब्रवीत्सन्निदौ मातुर्दुःखशोकसमन्विता ।।

tataḥ sudevamānāyya damayantī yudhiṣṭhira| abravītsannidau māturduḥkhaśokasamanvitā ||

Verse 24

गत्वा सुदेव नगरीमयोध्यावासिनं नृपम्। ऋतुपर्णं वचो ब्रूहि पतिमन्यं चिकीर्षती ।।

gatvā sudeva nagarīmayodhyāvāsinaṃ nṛpam| ṛtuparṇaṃ vaco brūhi patimanyaṃ cikīrṣatī ||

Verse 25

आस्थास्यति पुनर्भैमी दमयन्ती स्वयंवरम्। तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्च सर्वशः ।।

āsthāsyati punarbhaimī damayantī svayaṃvaram| tatra gacchanti rājāno rājaputrāśca sarvaśaḥ ||

Verse 26

तथा च गणितः कालः श्वोभूते स भविष्यति। यदि संभाविनीयं ते गच्छ शीघ्रमरिंदम ।। गोपायन्ति पालयन्ति। जितः स्वर्गस्ताभिरित शेषः ।।

tathā ca gaṇitaḥ kālaḥ śvobhūte sa bhaviṣyati| yadi saṃbhāvinīyaṃ te gaccha śīghramariṃdama || gopāyanti pālayanti| jitaḥ svargastābhirita śeṣaḥ ||

Verse 27

सूर्योदये द्वतीयं सा भर्तारं वरयिष्यति। न हि स ज्ञायते वीरो नलो जीवन्मृतोपि वा ।।

sūryodaye dvatīyaṃ sā bhartāraṃ varayiṣyati| na hi sa jñāyate vīro nalo jīvanmṛtopi vā ||

Verse 28

एवं तथा यथोक्तो वै गत्वा राजानमब्रवीत्। ऋतुपर्णं महाराज सुदेवो ब्राह्मणस्तदा ।।

evaṃ tathā yathokto vai gatvā rājānamabravīt| ṛtuparṇaṃ mahārāja sudevo brāhmaṇastadā ||