Adhyaya 67

Verse 1

दमयन्तीप्रेषितैर्विप्रैस्तत्रतत्रनलान्वेषणम् ।। 1 ।। दमयन्त्यवाच। मां चेदिच्छसि जीवन्तीं मातः सत्यं ब्रवीमिते। नलस्य नरवीरस्य यतस्वानयने पुनः ।।

damayantīpreṣitairvipraistatratatranalānveṣaṇam || 1 || damayantyavāca| māṃ cedicchasi jīvantīṃ mātaḥ satyaṃ bravīmite| nalasya naravīrasya yatasvānayane punaḥ ||

Verse 2

दमयन्त्या तथोक्ता तु सा देवी भृशदुःखिता। बाष्पेणापिहिता राज्ञी नोत्तरं किंचिदब्रवीत् ।।

damayantyā tathoktā tu sā devī bhṛśaduḥkhitā| bāṣpeṇāpihitā rājñī nottaraṃ kiṃcidabravīt ||

Verse 3

तदवस्थां तु तां दृष्ट्वा सर्वमन्तःपुरं तदा। हाहाभूतमतीवासीद्भृशं च प्ररुरोद ह ।।

tadavasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā sarvamantaḥpuraṃ tadā| hāhābhūtamatīvāsīdbhṛśaṃ ca praruroda ha ||

Verse 4

ततो भीमं महाराजं भार्या वचनामब्रवीत्। दमयन्ती नृप भृशं भर्तारमनुशोचति ।।

tato bhīmaṃ mahārājaṃ bhāryā vacanāmabravīt| damayantī nṛpa bhṛśaṃ bhartāramanuśocati ||

Verse 5

अपकृष्य च लज्जां सा स्वयमुक्तवती विभो। प्रयतन्तु तवप्रेष्याः पुण्यश्लोकस्य दर्शने ।।

apakṛṣya ca lajjāṃ sā svayamuktavatī vibho| prayatantu tavapreṣyāḥ puṇyaślokasya darśane ||

Verse 6

बृहदश्व उवाच। तयाप्रयोदितो राजा ब्राह्मणान्वशवर्तिनः। प्राश्थापयद्दिशः सर्वा यतध्वं नलदर्शने ।।

bṛhadaśva uvāca| tayāprayodito rājā brāhmaṇānvaśavartinaḥ| prāśthāpayaddiśaḥ sarvā yatadhvaṃ naladarśane ||

Verse 7

ततो विदर्भाधिपतेर्नियोगाद्ब्राह्मणास्तदा। दमयन्तीमथापृच्छ्य प्रस्थितास्ते तथाऽव्रुवन् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि सप्तषष्टितमोऽध्यायः ।। 67 ।।

tato vidarbhādhipaterniyogādbrāhmaṇāstadā| damayantīmathāpṛcchya prasthitāste tathā'vruvan || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi saptaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 67 ||

Verse 8

अथ तानब्रवीद्भैमी सर्वराष्ट्रेष्विदं वचः। ब्रूत वै जनसंसत्सु तत्रतत्र पुनः पुनः ।।

atha tānabravīdbhaimī sarvarāṣṭreṣvidaṃ vacaḥ| brūta vai janasaṃsatsu tatratatra punaḥ punaḥ ||

Verse 9

क्वनु त्वं कितव च्छित्त्वा वस्त्रार्धं प्रस्थितो मम। उत्सृज्य वपिने सुप्तामनुरक्तां प्रियां प्रिय ।।

kvanu tvaṃ kitava cchittvā vastrārdhaṃ prasthito mama| utsṛjya vapine suptāmanuraktāṃ priyāṃ priya ||

Verse 10

सा वै यथा त्वया दृष्टा तथाऽऽस्ते त्वत्प्रतीक्षिणी। दह्यमाना भृशं बाला वस्त्रार्धेनाभिसंवृता ।।

sā vai yathā tvayā dṛṣṭā tathā''ste tvatpratīkṣiṇī| dahyamānā bhṛśaṃ bālā vastrārdhenābhisaṃvṛtā ||

Verse 11

तस्या रुदन्त्याः सततं तेन शोकेन पार्थिव। प्रसादं कुरु वै देव प्रतिवाक्यं वदस्व च ।।

tasyā rudantyāḥ satataṃ tena śokena pārthiva| prasādaṃ kuru vai deva prativākyaṃ vadasva ca ||

Verse 12

एवमन्यच्च वक्तव्यं कृपां कुर्याद्यथा मयि। वायुना धूयमानो हि वनं दहति पावकः ।। तथा अव्रुवन्नलान्वेषणाय प्रस्थिताःस्मेति ।।

evamanyacca vaktavyaṃ kṛpāṃ kuryādyathā mayi| vāyunā dhūyamāno hi vanaṃ dahati pāvakaḥ || tathā avruvannalānveṣaṇāya prasthitāḥsmeti ||

Verse 13

भर्तव्या रक्षणीया त्व पत्नी पत्या हि नित्यदा। तन्नष्टमुभयं कस्माद्धर्मज्ञस्य सतस्तव ।। वायुनेति शोकाग्निः कालवायुना दिनेदिने वर्धमानो दमयन्तीशरीरवनं दहतीति रूपकेणोक्तम् ।।

bhartavyā rakṣaṇīyā tva patnī patyā hi nityadā| tannaṣṭamubhayaṃ kasmāddharmajñasya satastava || vāyuneti śokāgniḥ kālavāyunā dinedine vardhamāno damayantīśarīravanaṃ dahatīti rūpakeṇoktam ||

Verse 14

ख्यातः प्राज्ञः कुलीनश् सानुक्रोशो भवान्सदा। संवृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसंक्षयात् ।। भर्तव्याऽन्नादिना। रक्षणीया दस्युप्रभृतिभ्यः। उभयं रक्षणभरणात्मकम् ।।

khyātaḥ prājñaḥ kulīnaś sānukrośo bhavānsadā| saṃvṛtto niranukrośaḥ śaṅke madbhāgyasaṃkṣayāt || bhartavyā'nnādinā| rakṣaṇīyā dasyuprabhṛtibhyaḥ| ubhayaṃ rakṣaṇabharaṇātmakam ||

Verse 15

तत्कुरुष्व नरव्याघ्र दयां मयि नरर्पभ। आनृशंस्यं परो धर्मस्त्वत्त एव हि मे श्रुतः ।।

tatkuruṣva naravyāghra dayāṃ mayi nararpabha| ānṛśaṃsyaṃ paro dharmastvatta eva hi me śrutaḥ ||

Verse 16

एवंब्रुवाणान्यदि वः प्रतिब्रूयाद्धि कश्चन। स नरः सर्वथा ज्ञेयः कश्चासौ क्वनु वर्तते ।।

evaṃbruvāṇānyadi vaḥ pratibrūyāddhi kaścana| sa naraḥ sarvathā jñeyaḥ kaścāsau kvanu vartate ||

Verse 17

यश्चैवं वचनं श्रुत्य्वा बूयात्प्रतिवचो नरः। तदादाय वचस्तस्य ममावेद्यं द्विजोत्तमाः ।।

yaścaivaṃ vacanaṃ śrutyvā būyātprativaco naraḥ| tadādāya vacastasya mamāvedyaṃ dvijottamāḥ ||

Verse 18

यथा च वो न जानीयाच्चरतो भीमशासनात्। पुनरागमनं चेह तथा कार्यमतन्द्रितैः ।।

yathā ca vo na jānīyāccarato bhīmaśāsanāt| punarāgamanaṃ ceha tathā kāryamatandritaiḥ ||

Verse 19

यदि वाऽसौ समृद्धः स्याद्यदि वाऽप्यधनो भवेत्। यदिऽवाप्यसमर्थः स्याज्ज्ञेयमस्य चिकीर्षितम् ।।

yadi vā'sau samṛddhaḥ syādyadi vā'pyadhano bhavet| yadi'vāpyasamarthaḥ syājjñeyamasya cikīrṣitam ||

Verse 20

एवमुक्तास्त्वगच्छंस्ते ब्राह्मणाः सर्वतो दिशम्। नलं मृगयितुं राजंस्तदा व्यसनिनं तथा ।।

evamuktāstvagacchaṃste brāhmaṇāḥ sarvato diśam| nalaṃ mṛgayituṃ rājaṃstadā vyasaninaṃ tathā ||

Verse 21

ते पुराणि सराष्ट्राणि ग्रामान्धोपांस्तथाऽऽश्रमान्। अन्वेषन्तो नलं राजन्नाधिजग्मुर्दविजातयः ।।

te purāṇi sarāṣṭrāṇi grāmāndhopāṃstathā''śramān| anveṣanto nalaṃ rājannādhijagmurdavijātayaḥ ||

Verse 22

तच्च वाक्यं तथा सर्वेतत्रतत्र विशांपते। श्रावयांचक्रिरे विप्रा दमयन्त्या यथेरितम् ।।

tacca vākyaṃ tathā sarvetatratatra viśāṃpate| śrāvayāṃcakrire viprā damayantyā yatheritam ||