Adhyaya 66

Verse 1

सुदेवेन दमयन्तीतत्वं निवेदितया राजमात्रा पिप्लुरूपलाञ्छनेन तत्वनिर्धारणपूर्वकं तस्याः पितृपुरंप्रति प्रापणम् ।। 1 ।। सुदेव उवाच। विदर्भराजो धर्मात्मा भीमो भीमपराक्रमः। सुतेयं तस्य कल्याणी दमयन्तीति विश्रुता ।।

sudevena damayantītatvaṃ niveditayā rājamātrā piplurūpalāñchanena tatvanirdhāraṇapūrvakaṃ tasyāḥ pitṛpuraṃprati prāpaṇam || 1 || sudeva uvāca| vidarbharājo dharmātmā bhīmo bhīmaparākramaḥ| suteyaṃ tasya kalyāṇī damayantīti viśrutā ||

Verse 2

राजा तु नैषधो नाम वीरसेनसुतो नलः। भार्येयं तस्य कल्याणी पुण्यश्लोकस्य धीमतः ।।

rājā tu naiṣadho nāma vīrasenasuto nalaḥ| bhāryeyaṃ tasya kalyāṇī puṇyaślokasya dhīmataḥ ||

Verse 3

स द्यूतेन जितो भ्रात्रा हृतराज्यो महामनाः। दमयन्त्या गतः सार्धं न प्राज्ञायत कस्यचित् ।।

sa dyūtena jito bhrātrā hṛtarājyo mahāmanāḥ| damayantyā gataḥ sārdhaṃ na prājñāyata kasyacit ||

Verse 4

ते वयं दमयन्त्यर्थे चरामः पृथिवीमिमाम्। सेयमासादिता बाला तव देवि निवेशने ।।

te vayaṃ damayantyarthe carāmaḥ pṛthivīmimām| seyamāsāditā bālā tava devi niveśane ||

Verse 5

अस्या रूपेण सदृशी मानुषी न हि विद्यते। अस्या ह्येष भ्रुवोर्मध्ये सहजः पिप्लुरुत्तमः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि षट्षष्टितमोऽध्यायः ।। 66 ।।

asyā rūpeṇa sadṛśī mānuṣī na hi vidyate| asyā hyeṣa bhruvormadhye sahajaḥ pipluruttamaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 66 ||

Verse 6

श्यामायाः पद्मसंकाशो लक्षितोऽन्तर्हितो मया। मलेन संवृतोह्यस्याश्छन्नोऽभ्रेणेव चन्द्रमाः ।। पिप्लुः रक्ततिलकाकृतिलाञ्छनम् ।।

śyāmāyāḥ padmasaṃkāśo lakṣito'ntarhito mayā| malena saṃvṛtohyasyāśchanno'bhreṇeva candramāḥ || pipluḥ raktatilakākṛtilāñchanam ||

Verse 7

चिह्नभूतो विभूत्यर्थमयं धात्रा विनिर्मितः। प्रतिपत्कलुषेवेन्दोर्लेखा नातिविराजते ।। स दृष्टो बहुशो नाद्य लक्ष्यतेऽन्तर्हितो मयेति क. पाठः ।।

cihnabhūto vibhūtyarthamayaṃ dhātrā vinirmitaḥ| pratipatkaluṣevendorlekhā nātivirājate || sa dṛṣṭo bahuśo nādya lakṣyate'ntarhito mayeti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 8

न चास्या नश्यते रूपं वपुर्मलसमाचितम्। असंस्कृतमपि व्यक्तं भाति काञ्चनसन्निभम् ।। चिह्नभूतः सचात्यर्थमिति ध. पाठः ।।

na cāsyā naśyate rūpaṃ vapurmalasamācitam| asaṃskṛtamapi vyaktaṃ bhāti kāñcanasannibham || cihnabhūtaḥ sacātyarthamiti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 9

अनेन वपुषा बाला पिप्लुनाऽनेन सूचिता। लक्षितेयं मया देवी पिहितोऽग्निरिवोष्मणा ।।

anena vapuṣā bālā piplunā'nena sūcitā| lakṣiteyaṃ mayā devī pihito'gnirivoṣmaṇā ||

Verse 10

बृहदश्व उवाच। तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सुदेवस्य विशांपते। सुनन्दा शोधयामास पिप्लुप्रच्छादनं मलम् ।।

bṛhadaśva uvāca| tacchrutvā vacanaṃ tasya sudevasya viśāṃpate| sunandā śodhayāmāsa piplupracchādanaṃ malam ||

Verse 11

स मलेनापकृष्टन पिप्लुस्तस्या व्यरोचत। दमयन्त्या यथा व्यभ्रे नभसीव निशाकरः ।। अस्यास्तु दृश्यते रूपमिति ध. पाठः ।।

sa malenāpakṛṣṭana piplustasyā vyarocata| damayantyā yathā vyabhre nabhasīva niśākaraḥ || asyāstu dṛśyate rūpamiti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 12

पिप्लुं दृष्ट्वा सुनन्दा च राजमाता च भारत। रुदन्त्यौ तां परिष्वज्यमुहूर्तमिव तस्थतुः ।।

pipluṃ dṛṣṭvā sunandā ca rājamātā ca bhārata| rudantyau tāṃ pariṣvajyamuhūrtamiva tasthatuḥ ||

Verse 13

उत्सृज्य बाष्पं शनकै राजमातेदमब्रवीत्। भगिन्या दुहिता मेऽसि पिप्लुनानेन सूचिता ।।

utsṛjya bāṣpaṃ śanakai rājamātedamabravīt| bhaginyā duhitā me'si piplunānena sūcitā ||

Verse 14

अहं च तव माता च राजन्यस्य महात्मनः। सुते दशार्णाधिपतेः सुदाम्नश्चारुदर्शने ।।

ahaṃ ca tava mātā ca rājanyasya mahātmanaḥ| sute daśārṇādhipateḥ sudāmnaścārudarśane ||

Verse 15

भीमस्य राज्ञः सा दत्ता वीरबाहोरहं पुनः। त्वं तु जाता मया दृष्टा दशार्णेषु पितुर्गृहे ।।

bhīmasya rājñaḥ sā dattā vīrabāhorahaṃ punaḥ| tvaṃ tu jātā mayā dṛṣṭā daśārṇeṣu piturgṛhe ||

Verse 16

यथैव ते पितुर्गेहं तथेदमपि भामिति। यथैव च ममैश्वर्यं दमयन्ति तथा तव ।।

yathaiva te piturgehaṃ tathedamapi bhāmiti| yathaiva ca mamaiśvaryaṃ damayanti tathā tava ||

Verse 17

तां प्रहृष्टेन मनसा दमयन्ती विशांपते। प्रणम्य मातुर्भगिनीमिदं वचनमब्रवीत् ।।

tāṃ prahṛṣṭena manasā damayantī viśāṃpate| praṇamya māturbhaginīmidaṃ vacanamabravīt ||

Verse 18

अज्ञायमानाऽपिसती सुखमस्म्युषिता त्वयि। सर्वकामैः सुविहिता रक्ष्यमाणा सदा त्वया ।।

ajñāyamānā'pisatī sukhamasmyuṣitā tvayi| sarvakāmaiḥ suvihitā rakṣyamāṇā sadā tvayā ||

Verse 19

सुखात्सुखतरो वासो भविष्यति न संशयः। चिरविप्रोषितां मातर्मामनुज्ञातुमर्हसि ।।

sukhātsukhataro vāso bhaviṣyati na saṃśayaḥ| ciraviproṣitāṃ mātarmāmanujñātumarhasi ||

Verse 20

दारकौ च हि मे नीतौ वसतस्तत्र बालकौ। पित्रा विहीनौ शोकार्तौ मया चैव कथं नु तौ ।। अपकृष्टेन दूरीकृतेन ।।

dārakau ca hi me nītau vasatastatra bālakau| pitrā vihīnau śokārtau mayā caiva kathaṃ nu tau || apakṛṣṭena dūrīkṛtena ||

Verse 21

यदि चापि प्रियं किंचिन्मयि कर्तुमिहेच्छसि। विदर्भान्यातुमिच्छामि शीघ्रं मे यानमादिश ।।

yadi cāpi priyaṃ kiṃcinmayi kartumihecchasi| vidarbhānyātumicchāmi śīghraṃ me yānamādiśa ||

Verse 22

बाढमित्येव तामुक्त्वा हृष्ट्वा मातृष्वसा नृप। गुप्तां बलेन महता पुत्रस्यानुमते ततः ।।

bāḍhamityeva tāmuktvā hṛṣṭvā mātṛṣvasā nṛpa| guptāṃ balena mahatā putrasyānumate tataḥ ||

Verse 23

प्रास्थापयद्राजमाता श्रीमतीं नरवाहिना। यानेन भरतश्रेष्ठ स्वन्नपानपरिच्छदाम् ।।

prāsthāpayadrājamātā śrīmatīṃ naravāhinā| yānena bharataśreṣṭha svannapānaparicchadām ||

Verse 24

ततः सा नचिरादेव विदर्भानगमच्छुभा। तां तु बन्धुजनः सर्वः प्रहृष्टः समपूजयत् ।।

tataḥ sā nacirādeva vidarbhānagamacchubhā| tāṃ tu bandhujanaḥ sarvaḥ prahṛṣṭaḥ samapūjayat ||

Verse 25

सर्वान्कुशलिनो दृष्ट्वा बान्धवान्दारकौ च तौ। मातरं पितरं चोभौ सर्वं चैव सखीजनम् ।।

sarvānkuśalino dṛṣṭvā bāndhavāndārakau ca tau| mātaraṃ pitaraṃ cobhau sarvaṃ caiva sakhījanam ||

Verse 26

देवताः पूजयामास ब्राह्मणांश्च यशस्विनी। परेण विधिना देवी दमयन्ती विशांपते ।।

devatāḥ pūjayāmāsa brāhmaṇāṃśca yaśasvinī| pareṇa vidhinā devī damayantī viśāṃpate ||

Verse 27

अतर्पयत्सुदेवं च गोसहस्रेण पार्थिवः। प्रीतो दृष्ट्वैव तनयां ग्रामेण द्रविणेन च ।।

atarpayatsudevaṃ ca gosahasreṇa pārthivaḥ| prīto dṛṣṭvaiva tanayāṃ grāmeṇa draviṇena ca ||

Verse 28

सा व्युष्टा रजनीं तत्रपितुर्वेश्मनि भामिनी। विश्रान्ता मातरं राजन्निदं वचनमब्रवीत् ।। दारकौ सुतः सुता च ।।

sā vyuṣṭā rajanīṃ tatrapiturveśmani bhāminī| viśrāntā mātaraṃ rājannidaṃ vacanamabravīt || dārakau sutaḥ sutā ca ||