Adhyaya 65

Verse 1

भीमराजेन नलदमयन्त्यन्वेषणाय नानादेशेषु ब्राह्मणानां प्रस्थापनम् ।। 1 ।। सुदेवनाम्ना विप्रेण चेदिराजगृहे दमयन्तीदर्शनम् ।। 2 ।। विप्रेण सह सबाष्पं भाषमाणां दमयन्तीं दृष्ट्वा राजमात्रा विप्रंप्रति दमयन्तीकुलशीलादिप्रश्नः ।। 3 ।। बृहद्श्व उवाच। हृतराज्ये नले भीमः सभार्येऽदर्शनं गते। चिन्तयामास बहुशः सहामात्यैर्नराधिपः ।।

bhīmarājena naladamayantyanveṣaṇāya nānādeśeṣu brāhmaṇānāṃ prasthāpanam || 1 || sudevanāmnā vipreṇa cedirājagṛhe damayantīdarśanam || 2 || vipreṇa saha sabāṣpaṃ bhāṣamāṇāṃ damayantīṃ dṛṣṭvā rājamātrā vipraṃprati damayantīkulaśīlādipraśnaḥ || 3 || bṛhadśva uvāca| hṛtarājye nale bhīmaḥ sabhārye'darśanaṃ gate| cintayāmāsa bahuśaḥ sahāmātyairnarādhipaḥ ||

Verse 2

समाहूय द्विजान्सर्वानिदं वचनमब्रवीत्। अग्रहारं च दास्यामिग्रामं नगरसंमितम् ।।

samāhūya dvijānsarvānidaṃ vacanamabravīt| agrahāraṃ ca dāsyāmigrāmaṃ nagarasaṃmitam ||

Verse 3

दमयन्तीं नलं चैव पर्यन्वेषति यो द्विजः। गवां शतसहस्राणि दाता तस्मै द्विजातये ।।

damayantīṃ nalaṃ caiva paryanveṣati yo dvijaḥ| gavāṃ śatasahasrāṇi dātā tasmai dvijātaye ||

Verse 4

इत्युक्त्वा ब्राह्मणान्सर्वान्समाहूय द्विजोत्तमान्। प्रस्थापयामास तदा तयोर्दर्शनकाङ्क्षया ।।

ityuktvā brāhmaṇānsarvānsamāhūya dvijottamān| prasthāpayāmāsa tadā tayordarśanakāṅkṣayā ||

Verse 5

संदिदेश च तान्भीमो वसु दत्ता च पुष्कलम्। मृगयध्वं नलं चैव दमयन्तीं च मे सुताम् ।।

saṃdideśa ca tānbhīmo vasu dattā ca puṣkalam| mṛgayadhvaṃ nalaṃ caiva damayantīṃ ca me sutām ||

Verse 6

अस्मिन्कर्मणि निष्पन्ने विज्ञाते निषधाधिपे। गवां सहस्रं दास्यामि यो वस्तावानयिष्यति ।।

asminkarmaṇi niṣpanne vijñāte niṣadhādhipe| gavāṃ sahasraṃ dāsyāmi yo vastāvānayiṣyati ||

Verse 7

अग्रहारांश्च दास्यामि ग्रामं नगरसंमितम्। हिरण्यंच सुवर्णं च दासीदासं तथैव ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ।। 65 ।।

agrahārāṃśca dāsyāmi grāmaṃ nagarasaṃmitam| hiraṇyaṃca suvarṇaṃ ca dāsīdāsaṃ tathaiva || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi pañcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 65 ||

Verse 8

न चेच्छक्याविहानेतुं दमयन्ती नलोऽपि वा। ज्ञातमात्रेऽपि दास्यामि गवां दशशतं धनम् ।।

na cecchakyāvihānetuṃ damayantī nalo'pi vā| jñātamātre'pi dāsyāmi gavāṃ daśaśataṃ dhanam ||

Verse 9

इत्युक्तास्ते ययुर्हृष्टा ब्राह्मणाः सर्वतो दिशम्। पुरराष्ट्राणि चिन्वन्तो नैषधं सह भार्यया। नैव क्वापि प्रपश्यन्ति नलं वा भीमपुत्रिकाम् ।।

ityuktāste yayurhṛṣṭā brāhmaṇāḥ sarvato diśam| purarāṣṭrāṇi cinvanto naiṣadhaṃ saha bhāryayā| naiva kvāpi prapaśyanti nalaṃ vā bhīmaputrikām ||

Verse 10

ततश्चेदिपुरीं रम्यां सुदेवो नाम वै द्विजः। विचिन्वानोऽथ वैदर्भीमपश्यद्राजवेश्मनि ।।

tataścedipurīṃ ramyāṃ sudevo nāma vai dvijaḥ| vicinvāno'tha vaidarbhīmapaśyadrājaveśmani ||

Verse 11

तयैव राजमाता च ब्राह्मणान्पर्यवेषयत्। भोजनार्थे सुदेवोऽपि तत्रैव प्रविवेश ह ।।

tayaiva rājamātā ca brāhmaṇānparyaveṣayat| bhojanārthe sudevo'pi tatraiva praviveśa ha ||

Verse 12

कृशां विवर्णां मलिनां भर्तृशोकपरायणाम्। पुण्याहवाचने राज्ञः सुनन्दासहितां स्थिताम् ।।

kṛśāṃ vivarṇāṃ malināṃ bhartṛśokaparāyaṇām| puṇyāhavācane rājñaḥ sunandāsahitāṃ sthitām ||

Verse 13

मन्दं प्रख्यायमानेन रूपेणाप्रतिमेन ताम्। निबद्धां धूमजालेन प्रभामिव विभावसोः ।।

mandaṃ prakhyāyamānena rūpeṇāpratimena tām| nibaddhāṃ dhūmajālena prabhāmiva vibhāvasoḥ ||

Verse 14

तां समीक्ष्य विशालाक्षीमधिकं मलिनां कृशाम्। तर्कयामास भैमीति कारणैरुपपादयन् ।। अग्रं ब्राह्मणभोजनं तदर्थं ह्रियन्ते राजधनात्पृथकूक्रियन्ते तेऽग्रहाराः क्षेत्रादयः ।।

tāṃ samīkṣya viśālākṣīmadhikaṃ malināṃ kṛśām| tarkayāmāsa bhaimīti kāraṇairupapādayan || agraṃ brāhmaṇabhojanaṃ tadarthaṃ hriyante rājadhanātpṛthakūkriyante te'grahārāḥ kṣetrādayaḥ ||

Verse 15

सुदेव उवाच। यथेयं मे पुरा दृष्टा तथारूपेयमङ्गना। कृतार्थोस्म्यद्य दृष्ट्वेमां लोककान्तामिव श्रियं ।।

sudeva uvāca| yatheyaṃ me purā dṛṣṭā tathārūpeyamaṅganā| kṛtārthosmyadya dṛṣṭvemāṃ lokakāntāmiva śriyaṃ ||

Verse 16

पूर्णचन्द्राननां श्यामां चारुवृत्तपयोधराम्। कुर्वन्तीं प्रभया देवीं सर्वावितिमिरा दिशः ।। कारणैर्लिङ्गैः उपपादयन् इयमेव दमयन्तीति निश्चिन्वन् ।।

pūrṇacandrānanāṃ śyāmāṃ cāruvṛttapayodharām| kurvantīṃ prabhayā devīṃ sarvāvitimirā diśaḥ || kāraṇairliṅgaiḥ upapādayan iyameva damayantīti niścinvan ||

Verse 17

चारुपद्मविशालाक्षीं मन्मथस्य रतीमिव। इष्टां समस्तलोकस्य पूर्णचन्द्रप्रभामिव ।।

cārupadmaviśālākṣīṃ manmathasya ratīmiva| iṣṭāṃ samastalokasya pūrṇacandraprabhāmiva ||

Verse 18

विदर्भसरसस्तस्माद्दैवदोषादिवोद्धृताम्। मलपङ्कानुलिप्ताङ्गीं प्रम्लानां नलिनीमिव ।।

vidarbhasarasastasmāddaivadoṣādivoddhṛtām| malapaṅkānuliptāṅgīṃ pramlānāṃ nalinīmiva ||

Verse 19

पौर्णमासीमिव निशां राहुग्रस्तनिशाकराम्। पतिशोकाकुलां दीनां कृशस्त्रोतां नदीमिव ।।

paurṇamāsīmiva niśāṃ rāhugrastaniśākarām| patiśokākulāṃ dīnāṃ kṛśastrotāṃ nadīmiva ||

Verse 20

विध्वस्तपर्णकमलां वित्रासितविहंगमाम्। हस्तिहस्तपरिक्लिष्टां व्याकुलामिव पद्मिनीम् ।। श्यामां सदा षोडशवार्षिकीम् ।।

vidhvastaparṇakamalāṃ vitrāsitavihaṃgamām| hastihastaparikliṣṭāṃ vyākulāmiva padminīm || śyāmāṃ sadā ṣoḍaśavārṣikīm ||

Verse 21

सुकुमारीं सुजाताङ्गीं रत्नगर्भगृहोचिताम्। दह्यमानामिवार्केण मृणालीमिव चोद्धृताम् ।।

sukumārīṃ sujātāṅgīṃ ratnagarbhagṛhocitām| dahyamānāmivārkeṇa mṛṇālīmiva coddhṛtām ||

Verse 22

रूपौदार्यगुणोपेतां मण्डनार्हाममण्डिताम्। चन्द्रलेखामिव नवांव्योम्नि नीलाभ्रसंवृताम् ।।

rūpaudāryaguṇopetāṃ maṇḍanārhāmamaṇḍitām| candralekhāmiva navāṃvyomni nīlābhrasaṃvṛtām ||

Verse 23

कामभोगैः प्रियैर्हीनां हीनां बन्धुजनेन च। देहं धारयतीं दीनं भर्तृदर्शनकाङ्क्षया ।।

kāmabhogaiḥ priyairhīnāṃ hīnāṃ bandhujanena ca| dehaṃ dhārayatīṃ dīnaṃ bhartṛdarśanakāṅkṣayā ||

Verse 24

भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणैर्विना। एषा हि रहिता तेन शोभमाना न शोभते ।।

bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇairvinā| eṣā hi rahitā tena śobhamānā na śobhate ||

Verse 25

दुष्करं कुरुतेऽत्यन्तं हीनो यदनया नलः। धारयत्यात्मनो देहं न शोकेनापि सीदति ।।

duṣkaraṃ kurute'tyantaṃ hīno yadanayā nalaḥ| dhārayatyātmano dehaṃ na śokenāpi sīdati ||

Verse 26

इमामसितकेशान्तां शतपत्रायतेक्षणाम्। सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथते मनः ।।

imāmasitakeśāntāṃ śatapatrāyatekṣaṇām| sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathate manaḥ ||

Verse 27

कदा नु खलुः दुःखस्य पारं यास्यति वै शुभा। भर्तुः समागमात्साध्वीरोहिणी शशिनो यथा ।।

kadā nu khaluḥ duḥkhasya pāraṃ yāsyati vai śubhā| bhartuḥ samāgamātsādhvīrohiṇī śaśino yathā ||

Verse 28

अस्या नूनं पुनर्लाभान्नैषधः प्रीतिमेष्यति। राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनर्लब्ध्वेव मेदिनीम् ।।

asyā nūnaṃ punarlābhānnaiṣadhaḥ prītimeṣyati| rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punarlabdhveva medinīm ||

Verse 29

तुल्यशीलवयोयुक्तां तुल्याभिजनसंवृतम्। नैषधोऽर्हति वैदर्भीं तं चेयमसितेक्षणा ।।

tulyaśīlavayoyuktāṃ tulyābhijanasaṃvṛtam| naiṣadho'rhati vaidarbhīṃ taṃ ceyamasitekṣaṇā ||

Verse 30

युक्तं तस्याप्रमेयस्य वीर्यसत्ववतो मया। समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनलालसाम् ।।

yuktaṃ tasyāprameyasya vīryasatvavato mayā| samāśvāsayituṃ bhāryāṃ patidarśanalālasām ||

Verse 31

अहमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम्। अदृष्टदुःखां दुःखार्तां ध्यानरोदनतत्पराम् ।।

ahamāśvāsayāmyenāṃ pūrṇacandranibhānanām| adṛṣṭaduḥkhāṃ duḥkhārtāṃ dhyānarodanatatparām ||

Verse 32

बृहदश्व उवाच। एवं विमृश्य विविधैः कारणैर्लक्षणैश्च ताम्। उपगम्य ततो भैमीं सुदेवो ब्राह्मणोऽब्रवीत् ।।

bṛhadaśva uvāca| evaṃ vimṛśya vividhaiḥ kāraṇairlakṣaṇaiśca tām| upagamya tato bhaimīṃ sudevo brāhmaṇo'bravīt ||

Verse 33

अहं सुदेवो वैदर्भि भ्रातुस्ते दयितः सखा। भीमस्य वचनाद्राज्ञस्त्वामन्वेष्टुमिहागतः ।।

ahaṃ sudevo vaidarbhi bhrātuste dayitaḥ sakhā| bhīmasya vacanādrājñastvāmanveṣṭumihāgataḥ ||

Verse 34

कुशली ते पिता राज्ञि जननी भ्रातरश्च ते। आयुष्मन्तौ कुशलिनौ तत्रस्थौ दारकौ च ते ।।

kuśalī te pitā rājñi jananī bhrātaraśca te| āyuṣmantau kuśalinau tatrasthau dārakau ca te ||

Verse 35

त्वत्कृतेबन्धुवर्गाश्च गतसत्वा इवासते। अन्वेष्टारो ब्राह्मणाश्च भ्रमन्ति शतशो महीम् ।।

tvatkṛtebandhuvargāśca gatasatvā ivāsate| anveṣṭāro brāhmaṇāśca bhramanti śataśo mahīm ||

Verse 36

बृहदश्व उवाच। अभिज्ञाय सुदेवं तं दमयन्ती युधिष्ठिर। पर्यपृच्छत तान्सर्वान्क्रमेण सुहृदः स्वकान् ।।

bṛhadaśva uvāca| abhijñāya sudevaṃ taṃ damayantī yudhiṣṭhira| paryapṛcchata tānsarvānkrameṇa suhṛdaḥ svakān ||

Verse 37

रुरोद च भृशं राजन्वैदर्भी शोककर्शिता। दृष्ट्वा सुदेवं सहसा भ्रातुरिष्टं द्विजोत्तमम् ।।

ruroda ca bhṛśaṃ rājanvaidarbhī śokakarśitā| dṛṣṭvā sudevaṃ sahasā bhrāturiṣṭaṃ dvijottamam ||

Verse 38

ततो रुदन्तीं तां दृष्ट्वा सुनन्दा शोककर्शिता। सुदेवेन सहैकान्ते कथयन्तीं च भारत ।।

tato rudantīṃ tāṃ dṛṣṭvā sunandā śokakarśitā| sudevena sahaikānte kathayantīṃ ca bhārata ||

Verse 39

जनित्र्याः प्रेषयामास सैरन्ध्री रुदते भृशम्। ब्राह्मणेन सहागम्य तांविद्धि यदि मन्यसे ।।

janitryāḥ preṣayāmāsa sairandhrī rudate bhṛśam| brāhmaṇena sahāgamya tāṃviddhi yadi manyase ||

Verse 40

अथ चेदिपतेर्माता राज्ञश्चान्तःपुरात्तदा। जगाम यत्रसा बाला ब्राह्मणेन सहाभवत् ।।

atha cedipatermātā rājñaścāntaḥpurāttadā| jagāma yatrasā bālā brāhmaṇena sahābhavat ||

Verse 41

ततः सुदेवमानाय्य राजमाता विशांपते। पप्रच्छ भार्या कस्येयं सुता वा कस्य भामिनी ।।

tataḥ sudevamānāyya rājamātā viśāṃpate| papraccha bhāryā kasyeyaṃ sutā vā kasya bhāminī ||

Verse 42

कथं च नष्टा ज्ञातिभ्यो भर्तुर्वा वामलोचना। त्वया च विदिता विप्र कथमेवंगता सती ।।

kathaṃ ca naṣṭā jñātibhyo bharturvā vāmalocanā| tvayā ca viditā vipra kathamevaṃgatā satī ||

Verse 43

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं त्वत्तः सर्वमशेषतः। तत्त्वेन हि ममाचक्ष्व पृच्छन्त्यादेवरूपिणीम् ।।

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tvattaḥ sarvamaśeṣataḥ| tattvena hi mamācakṣva pṛcchantyādevarūpiṇīm ||

Verse 44

एवमुक्तस्तया राजन्सुदेवो द्विजसत्तमः। सुखोपविष्ट आचष्ट दमयन्त्या यथातथम् ।।

evamuktastayā rājansudevo dvijasattamaḥ| sukhopaviṣṭa ācaṣṭa damayantyā yathātatham ||