Adhyaya 64

Verse 1

कर्कोटकवचनान्नलेनायोध्यायां बाहुक इति स्वनामनिर्देशपूर्वकमृतुपर्णनृपसमीपोपसर्पणम् ।। 1 ।। ऋतुपर्णेन तस्य सारथ्ये नियोजनम् ।। 2 ।। बृहदश्व उवाच। तस्मिन्नन्तर्हिते नागे प्रययौ नैषधो नलः। ऋतुपर्णस्य नगरं प्राविशद्दशमेऽहनि ।।

karkoṭakavacanānnalenāyodhyāyāṃ bāhuka iti svanāmanirdeśapūrvakamṛtuparṇanṛpasamīpopasarpaṇam || 1 || ṛtuparṇena tasya sārathye niyojanam || 2 || bṛhadaśva uvāca| tasminnantarhite nāge prayayau naiṣadho nalaḥ| ṛtuparṇasya nagaraṃ prāviśaddaśame'hani ||

Verse 2

स राजानमुपातिष्ठद्बाहुकोऽहमिति ब्रुवन्। अश्वानां वाहने युक्तः पृथिव्यां नास्ति मत्समः ।।

sa rājānamupātiṣṭhadbāhuko'hamiti bruvan| aśvānāṃ vāhane yuktaḥ pṛthivyāṃ nāsti matsamaḥ ||

Verse 3

अर्थकृच्छ्रेषु चैवाहं प्रष्टव्यो नैपुणेषु च। अन्नसंस्कारमपि च जानाम्यन्यैर्विशेषतः ।।

arthakṛcchreṣu caivāhaṃ praṣṭavyo naipuṇeṣu ca| annasaṃskāramapi ca jānāmyanyairviśeṣataḥ ||

Verse 4

यानि शिल्पानि लोकेऽस्मिन्यच्चैवान्यत्सुदुष्करम्। सर्वं यतिष्ये तत्कर्तुमृतुपर्ण भरस्व माम् ।।

yāni śilpāni loke'sminyaccaivānyatsuduṣkaram| sarvaṃ yatiṣye tatkartumṛtuparṇa bharasva mām ||

Verse 5

इत्युक्तः स नलेनाथ ऋतुपर्णो नराधिपः। उवाच सुप्रीतमनास्तं प्रेक्ष्य च महीपते ।।

ityuktaḥ sa nalenātha ṛtuparṇo narādhipaḥ| uvāca suprītamanāstaṃ prekṣya ca mahīpate ||

Verse 6

वसबाहुक भद्रं ते सर्वमेतत्करिष्यसि। शीघ्रयाने सदा बुद्धिर्ध्रियते मे विशेषतः ।।

vasabāhuka bhadraṃ te sarvametatkariṣyasi| śīghrayāne sadā buddhirdhriyate me viśeṣataḥ ||

Verse 7

स त्वमातिष्ठ योगं तं येन शीध्रां हया मम। भवेयुरश्वाध्यक्षोसि वेतनं ते शतंशतम् ।।

sa tvamātiṣṭha yogaṃ taṃ yena śīdhrāṃ hayā mama| bhaveyuraśvādhyakṣosi vetanaṃ te śataṃśatam ||

Verse 8

त्वामुपस्थास्यतश्चैव नित्यं वार्ष्णेयजीवलौ। एताभ्यां रंस्यसे सार्धं वस वै मयि बाहुक ।।

tvāmupasthāsyataścaiva nityaṃ vārṣṇeyajīvalau| etābhyāṃ raṃsyase sārdhaṃ vasa vai mayi bāhuka ||

Verse 9

बृहदश्व उवाच। एवमुक्तो नलस्तेन न्यवसत्तत्रपूजितः। ऋतुपर्णस्य नगरे सहवार्ष्णेयजीवलः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि चतुःषष्टितमोऽध्यायः ।। 64 ।।

bṛhadaśva uvāca| evamukto nalastena nyavasattatrapūjitaḥ| ṛtuparṇasya nagare sahavārṣṇeyajīvalaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 64 ||

Verse 10

स वै तत्रावसद्राजा वैदर्भीमनुचिन्तयन्। सायंसायं सदा चेमं श्लोकमेकं जगाद ह ।।

sa vai tatrāvasadrājā vaidarbhīmanucintayan| sāyaṃsāyaṃ sadā cemaṃ ślokamekaṃ jagāda ha ||

Verse 11

क्व नु सा क्षुत्पिपासार्ता श्रान्ता शेते तपस्विनी। स्मरन्ती तस्य मन्दस्य कं वाऽऽसाद्योपतिष्ठति ।।

kva nu sā kṣutpipāsārtā śrāntā śete tapasvinī| smarantī tasya mandasya kaṃ vā''sādyopatiṣṭhati ||

Verse 12

एवं ब्रुवन्तं राजानं निशायां जीवलोऽब्रवीत्। कामेनां शोचसे नित्यं श्रोतुमिच्छामि बाहुक। आयुष्मन्कस्य वा नारी यामेवमनुशोचसि ।।

evaṃ bruvantaṃ rājānaṃ niśāyāṃ jīvalo'bravīt| kāmenāṃ śocase nityaṃ śrotumicchāmi bāhuka| āyuṣmankasya vā nārī yāmevamanuśocasi ||

Verse 13

तमुवाच नलो राजा मन्दप्रज्ञस्य कस्यचित्। आसीद्बहुमता नारी तस्या दृढतरश्च सः ।।

tamuvāca nalo rājā mandaprajñasya kasyacit| āsīdbahumatā nārī tasyā dṛḍhataraśca saḥ ||

Verse 14

स वै केनचिदर्थेन तया मन्दो व्ययुज्यत। विप्रयुक्तः स मन्दात्मा भ्रमत्यसुखपीडितः ।।

sa vai kenacidarthena tayā mando vyayujyata| viprayuktaḥ sa mandātmā bhramatyasukhapīḍitaḥ ||

Verse 15

दह्यमानः स शोकेन दिवारात्रमतन्द्रितः। निशाकाले स्मरंस्तस्याः श्लोकमेकं स्म गायति ।।

dahyamānaḥ sa śokena divārātramatandritaḥ| niśākāle smaraṃstasyāḥ ślokamekaṃ sma gāyati ||

Verse 16

स विभ्रमन्महीं सर्वां क्वचिदासाद्य किंचन। वसत्यनर्हस्तद्दुःखं भूय एवानुसंस्मरन् ।।

sa vibhramanmahīṃ sarvāṃ kvacidāsādya kiṃcana| vasatyanarhastadduḥkhaṃ bhūya evānusaṃsmaran ||

Verse 17

सा तु तं पुरुषं नारी कृच्छेऽप्यनुगता वने। त्यक्ता तेनाल्पभाग्येन दुष्करं यदि जीवति ।।

sā tu taṃ puruṣaṃ nārī kṛcche'pyanugatā vane| tyaktā tenālpabhāgyena duṣkaraṃ yadi jīvati ||

Verse 18

एका बालाऽनभिज्ञा च मार्गमाणाऽतथोचिता। क्षुत्पिपासापरीताङ्गी दुष्करं यदि जीवति ।।

ekā bālā'nabhijñā ca mārgamāṇā'tathocitā| kṣutpipāsāparītāṅgī duṣkaraṃ yadi jīvati ||

Verse 19

श्वापदाचरिते नित्यं वने महति दारुणे। त्यक्ता तेनाल्पभाग्येन मन्दप्रज्ञेन मारिष ।।

śvāpadācarite nityaṃ vane mahati dāruṇe| tyaktā tenālpabhāgyena mandaprajñena māriṣa ||

Verse 20

इत्येवं नैषधो राजा दमयन्तीमनुस्मरन्। अज्ञातवासं न्यवसद्राज्ञस्तस्य नवेशने ।।

ityevaṃ naiṣadho rājā damayantīmanusmaran| ajñātavāsaṃ nyavasadrājñastasya naveśane ||