Adhyaya 63

Verse 1

दमयन्तीं परित्यज्याटव्यामटन्तं नलंप्रति वनवह्निवेष्टितेन कर्कोटकेनात्मपरिरक्षणप्रार्थना ।। 1 ।। नलेन दावाग्नितो मोचितेन कर्कोटकेन नलगात्रे दंशनेन वैरूप्यापादनम् ।। 2 ।। तथा निजरूपाविष्करणेच्छायां स्वस्मरणेन वासोवसनविधानपूर्वकं वस्त्रप्रदानम् ।। 3 ।। बृहदश्व उवाच। उत्सृज्य दमयन्तीं तु नलो राजा विशांपते। ददर्श दावं दह्यन्तं महान्तं गहने वने ।।

damayantīṃ parityajyāṭavyāmaṭantaṃ nalaṃprati vanavahniveṣṭitena karkoṭakenātmaparirakṣaṇaprārthanā || 1 || nalena dāvāgnito mocitena karkoṭakena nalagātre daṃśanena vairūpyāpādanam || 2 || tathā nijarūpāviṣkaraṇecchāyāṃ svasmaraṇena vāsovasanavidhānapūrvakaṃ vastrapradānam || 3 || bṛhadaśva uvāca| utsṛjya damayantīṃ tu nalo rājā viśāṃpate| dadarśa dāvaṃ dahyantaṃ mahāntaṃ gahane vane ||

Verse 2

तत्र सुश्राव शब्दंवै मध्ये भूतस्य कस्यचित्। अभिधाव नलेत्युच्चैः पुण्यश्लोकेति चासकृत् ।।

tatra suśrāva śabdaṃvai madhye bhūtasya kasyacit| abhidhāva naletyuccaiḥ puṇyaśloketi cāsakṛt ||

Verse 3

मा भैरिति नलश्चोक्त्वा मध्यमग्नेः प्रविश्य तम्। दद्रश नागराजानं शयानं कुण्डलीकृतम् ।।

mā bhairiti nalaścoktvā madhyamagneḥ praviśya tam| dadraśa nāgarājānaṃ śayānaṃ kuṇḍalīkṛtam ||

Verse 4

स नागः प्रञ्जलिर्भूत्वा वेपमानो नलं तदा। उवाच मां विद्धिराजन्नागं कर्कोटकं नृप ।।

sa nāgaḥ prañjalirbhūtvā vepamāno nalaṃ tadā| uvāca māṃ viddhirājannāgaṃ karkoṭakaṃ nṛpa ||

Verse 5

मया प्रलब्धो ब्रह्मर्षिरनागाः सुमहातपाः। तेन मन्युपरीतेन शप्तोस्मि मनुजाधिप ।।

mayā pralabdho brahmarṣiranāgāḥ sumahātapāḥ| tena manyuparītena śaptosmi manujādhipa ||

Verse 6

तिष्ठ त्वं स्थावर इव यावदेति नलः क्वचित्। इतो नेतासि तत्स त्वं शापान्मोक्ष्यसि मत्कृतात् ।।

tiṣṭha tvaṃ sthāvara iva yāvadeti nalaḥ kvacit| ito netāsi tatsa tvaṃ śāpānmokṣyasi matkṛtāt ||

Verse 7

तस्य शापान्न शक्नोमि पदाद्विचलितुं पदम्। उपदेक्ष्यामि ते श्रेयस्त्रातुमर्हति मां भवान् ।।

tasya śāpānna śaknomi padādvicalituṃ padam| upadekṣyāmi te śreyastrātumarhati māṃ bhavān ||

Verse 8

सखा च ते भविष्यामि मत्समो नास्ति पन्नगः। लघुश्च ते भविष्यामि शीघ्रमादाय गच्छ माम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि त्रिषष्टितमोऽध्यायः ।। 63 ।।

sakhā ca te bhaviṣyāmi matsamo nāsti pannagaḥ| laghuśca te bhaviṣyāmi śīghramādāya gaccha mām || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 63 ||

Verse 9

एवमुक्त्वा स नागेन्द्रो बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः। दं गृहीत्वा नलः प्रायाद्देशं दावविवर्जितम् ।। लघुगुरुत्वरहितः ।।

evamuktvā sa nāgendro babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ| daṃ gṛhītvā nalaḥ prāyāddeśaṃ dāvavivarjitam || laghugurutvarahitaḥ ||

Verse 10

आकाशदेशमासाद्य विमुक्तं कृष्णवर्त्मना। उत्स्रष्टुकामं तं नागः पुनः कर्कोटकोऽब्रवीत् ।।

ākāśadeśamāsādya vimuktaṃ kṛṣṇavartmanā| utsraṣṭukāmaṃ taṃ nāgaḥ punaḥ karkoṭako'bravīt ||

Verse 11

पदानि गणयन्गच्छ स्वानि नैषध कानिचित्। तत्रतेऽहं महाबाहो श्रेयो धास्यामि यत्परम् ।।

padāni gaṇayangaccha svāni naiṣadha kānicit| tatrate'haṃ mahābāho śreyo dhāsyāmi yatparam ||

Verse 12

ततः संख्यातुमारब्धमदशद्दशमे पदे। तस्य दष्टस्य तद्रूपं क्षिप्रमन्तरधीयत ।। दावविवर्जितं बह्निहीनम् ।।

tataḥ saṃkhyātumārabdhamadaśaddaśame pade| tasya daṣṭasya tadrūpaṃ kṣipramantaradhīyata || dāvavivarjitaṃ bahnihīnam ||

Verse 13

स दृष्ट्वा विस्मितस्तस्थावात्मानं विकृतं नलः। स्वरूपधारिणं नागं ददर्श स महीपतिः ।।

sa dṛṣṭvā vismitastasthāvātmānaṃ vikṛtaṃ nalaḥ| svarūpadhāriṇaṃ nāgaṃ dadarśa sa mahīpatiḥ ||

Verse 14

ततः कर्कोटको नागः सान्त्वयन्नलमब्रवीत्। मया तेऽन्तर्हितं रूपं न त्वां विद्युर्जना इति ।।

tataḥ karkoṭako nāgaḥ sāntvayannalamabravīt| mayā te'ntarhitaṃ rūpaṃ na tvāṃ vidyurjanā iti ||

Verse 15

यत्कृते चासि निकृतो दुःखेन महता नल। विषेण स मदीयेन त्वयि दुःखं निवत्स्यति ।। दशेत्युक्तेऽदशत्। आज्ञां विना नागो न दशतीति भावः

yatkṛte cāsi nikṛto duḥkhena mahatā nala| viṣeṇa sa madīyena tvayi duḥkhaṃ nivatsyati || daśetyukte'daśat| ājñāṃ vinā nāgo na daśatīti bhāvaḥ

Verse 16

विषेण संवृतैर्गात्रैर्यावत्त्वां न विमोक्ष्यति। तावत्तु त्वां महाराज क्लेशेऽस्मिन्स नियोक्ष्यति ।।

viṣeṇa saṃvṛtairgātrairyāvattvāṃ na vimokṣyati| tāvattu tvāṃ mahārāja kleśe'sminsa niyokṣyati ||

Verse 17

अनागा येन निकृतस्त्वमनर्हो जनाधिप। क्रोधादसूययित्वा तं रक्षा मे भवतः कृता ।। स कलिः। इदं दमयन्त्या दत्तस्य शापस्य फलं कलिर्भुङ्क्ते इति भावः ।।

anāgā yena nikṛtastvamanarho janādhipa| krodhādasūyayitvā taṃ rakṣā me bhavataḥ kṛtā || sa kaliḥ| idaṃ damayantyā dattasya śāpasya phalaṃ kalirbhuṅkte iti bhāvaḥ ||

Verse 18

न ते भयं नरव्याघ्र दंष्ट्रिभ्यः शत्रुतोपि वा। ब्रह्मवित्त्वं च भविता मत्प्रसादान्नराधिप ।। अनागाः निरपराधः। निकृतो वञ्चितः। मे मया ।।

na te bhayaṃ naravyāghra daṃṣṭribhyaḥ śatrutopi vā| brahmavittvaṃ ca bhavitā matprasādānnarādhipa || anāgāḥ niraparādhaḥ| nikṛto vañcitaḥ| me mayā ||

Verse 19

राजन्विषनिमित्ता च न ते पीडा भविष्यति। संग्रामेषु न राजेन्द्रशश्वज्जयमवाप्स्यसि ।।

rājanviṣanimittā ca na te pīḍā bhaviṣyati| saṃgrāmeṣu na rājendraśaśvajjayamavāpsyasi ||

Verse 20

गच्छ राजन्नितः सूतो बाहुकोऽहमिति ब्रुवन्। समीपमृतुपर्णस्य स हि वेदाक्षनैपुणम् ।।

gaccha rājannitaḥ sūto bāhuko'hamiti bruvan| samīpamṛtuparṇasya sa hi vedākṣanaipuṇam ||

Verse 21

अयोध्यां नगरीं रम्यामद्य वै निषधेश्वर। स तेऽक्षहृदयं दाता राजाऽश्वहृदयेन वै ।। ब्रह्मविद्भ्यश्च भवितेति झ. पाठः ।।

ayodhyāṃ nagarīṃ ramyāmadya vai niṣadheśvara| sa te'kṣahṛdayaṃ dātā rājā'śvahṛdayena vai || brahmavidbhyaśca bhaviteti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 22

इक्ष्वाकुकुलजः श्रीमान्मित्रं चैव भविष्यति। भविष्यसि यदाऽक्षज्ञः श्रेयसा योक्ष्यसे तदा ।।

ikṣvākukulajaḥ śrīmānmitraṃ caiva bhaviṣyati| bhaviṣyasi yadā'kṣajñaḥ śreyasā yokṣyase tadā ||

Verse 23

संयोक्ष्यसे स्वदारैस्त्वं मा स्म शोके मनः कृथाः। राज्येन तनयाभ्यां च सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।।

saṃyokṣyase svadāraistvaṃ mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ| rājyena tanayābhyāṃ ca satyametadbravīmi te ||

Verse 24

स्वं रूपं च यदा द्रष्टुमिच्छेथास्त्वं नराधिप। संस्मर्तव्यस्तदा तेऽहंवासश्चदं विवासयेः ।। अक्षहृदयं द्यूते जयावहम्। अश्वहृदयेन विद्यया विद्यां परिवर्तयेदित्यर्थः ।।

svaṃ rūpaṃ ca yadā draṣṭumicchethāstvaṃ narādhipa| saṃsmartavyastadā te'haṃvāsaścadaṃ vivāsayeḥ || akṣahṛdayaṃ dyūte jayāvaham| aśvahṛdayena vidyayā vidyāṃ parivartayedityarthaḥ ||

Verse 25

अनेन वाससाच्छन्नः स्वं रूपं प्रतिपत्स्यसे। इत्युक्त्वा प्रददौ तस्मै दिव्यं वासोयुगं तदा ।।

anena vāsasācchannaḥ svaṃ rūpaṃ pratipatsyase| ityuktvā pradadau tasmai divyaṃ vāsoyugaṃ tadā ||

Verse 26

एवं नलं च संदिश्य वासो दत्ताव च कौरव। नागराजस्ततो राजंस्तत्रैवान्तरधीयत ।।

evaṃ nalaṃ ca saṃdiśya vāso dattāva ca kaurava| nāgarājastato rājaṃstatraivāntaradhīyata ||