Adhyaya 59

Verse 1

नलेन स्वपन्त्या दमयन्त्या वस्त्रार्धच्छेदनपूर्वकं परित्यागेनापयानम् ।। 1 ।। बृहदश्व उवाच। इत्युक्तः स तदा देव्या नलो वचनमब्रवीत्। यथा राज्यंतव पितुस्तथा मम नसंशयः। न तु तत्र गमिष्यामि विषमस्थः कथंचन ।।

nalena svapantyā damayantyā vastrārdhacchedanapūrvakaṃ parityāgenāpayānam || 1 || bṛhadaśva uvāca| ityuktaḥ sa tadā devyā nalo vacanamabravīt| yathā rājyaṃtava pitustathā mama nasaṃśayaḥ| na tu tatra gamiṣyāmi viṣamasthaḥ kathaṃcana ||

Verse 2

कथं समृद्धो गत्वाऽहं तव हर्षविवर्धनः। परिद्यूनो गमिष्यामि तव शोकविवर्धनः ।।

kathaṃ samṛddho gatvā'haṃ tava harṣavivardhanaḥ| paridyūno gamiṣyāmi tava śokavivardhanaḥ ||

Verse 3

इति ब्रुवन्नलो राजा दमयन्तीं पुनः पुनः। सान्खयामास कल्याणीं वाससोर्धेन संवृताम् ।।

iti bruvannalo rājā damayantīṃ punaḥ punaḥ| sānkhayāmāsa kalyāṇīṃ vāsasordhena saṃvṛtām ||

Verse 4

तावेकवस्त्रसंवीतावटमानावितस्ततः। क्षुत्पिपासापरिश्रान्तौ सभां कांचिदुपेयतुः ।।

tāvekavastrasaṃvītāvaṭamānāvitastataḥ| kṣutpipāsāpariśrāntau sabhāṃ kāṃcidupeyatuḥ ||

Verse 5

तां सभामुपसंप्राप्य तदा स निषधाधिपः। वैदर्भ्या सहितो राजा निषसाद महीतले ।।

tāṃ sabhāmupasaṃprāpya tadā sa niṣadhādhipaḥ| vaidarbhyā sahito rājā niṣasāda mahītale ||

Verse 6

स वै विवस्त्रो मलिनो विवर्णः पांसुगुण्ठितः। दमयन्त्या सह श्रान्तः सुष्वाप धरणीतले ।।

sa vai vivastro malino vivarṇaḥ pāṃsuguṇṭhitaḥ| damayantyā saha śrāntaḥ suṣvāpa dharaṇītale ||

Verse 7

ततः स्ववसनस्यान्तं दमयन्ती विशांपते। भूमावास्तीर्य सुष्वाप पतिमालिङ्ग्य शोभना ।।

tataḥ svavasanasyāntaṃ damayantī viśāṃpate| bhūmāvāstīrya suṣvāpa patimāliṅgya śobhanā ||

Verse 8

दमयनत्यपि कल्याणी निद्रयाऽपहृता ततः। सहसा दुःखमासाद्य सुकुमारी तपस्विनी ।।

damayanatyapi kalyāṇī nidrayā'pahṛtā tataḥ| sahasā duḥkhamāsādya sukumārī tapasvinī ||

Verse 9

सुप्तायां दमयन्त्यां तु नलो राजा विशांपते। शोकोन्मथितचित्तः सन्न स्म शेते यथा पुरा ।।

suptāyāṃ damayantyāṃ tu nalo rājā viśāṃpate| śokonmathitacittaḥ sanna sma śete yathā purā ||

Verse 10

स तद्राज्यापहरणं सुहृत्त्यागं च सर्वशः। वने च तं परिध्वंसं प्रेक्ष्य चिन्तामुपेयिवान् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि एकोनषष्टितमोऽध्यायः ।। 59 ।।

sa tadrājyāpaharaṇaṃ suhṛttyāgaṃ ca sarvaśaḥ| vane ca taṃ paridhvaṃsaṃ prekṣya cintāmupeyivān || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi ekonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 59 ||

Verse 11

किं नु मे स्यादिदं कृत्वा किंनु मे स्यादकुर्वतः। किंनु मे मरणं श्रेयः परित्यागो जनस्य वा ।। परिध्वंसं कलिना वस्त्रापहरणादिक्लेशम् ।।

kiṃ nu me syādidaṃ kṛtvā kiṃnu me syādakurvataḥ| kiṃnu me maraṇaṃ śreyaḥ parityāgo janasya vā || paridhvaṃsaṃ kalinā vastrāpaharaṇādikleśam ||

Verse 12

मामियं ह्यनुरक्तैवं दुःखमाप्नोति मत्कृते। मद्विहीना त्वियं गच्छेत्कदाचित्स्वजनं प्रति ।।

māmiyaṃ hyanuraktaivaṃ duḥkhamāpnoti matkṛte| madvihīnā tviyaṃ gacchetkadācitsvajanaṃ prati ||

Verse 13

मया निःसंशयं दुखमियं प्राप्स्यत्यनुव्रता। उत्सर्गेसंशयः स्यात्तु विन्देतापि सुखं क्वचित् ।।

mayā niḥsaṃśayaṃ dukhamiyaṃ prāpsyatyanuvratā| utsargesaṃśayaḥ syāttu vindetāpi sukhaṃ kvacit ||

Verse 14

बृहदश्च उवाच। स विनिश्चित्य बहुधा विचार्य च पुनःपुनः। उत्सर्गेऽमन्यत श्रेयो दमयन्त्या नराधिप ।।

bṛhadaśca uvāca| sa viniścitya bahudhā vicārya ca punaḥpunaḥ| utsarge'manyata śreyo damayantyā narādhipa ||

Verse 15

न चैषा तेजसा शक्या कैश्चिद्धर्षयितुं पथि। यशस्विनी महाभागा मद्भक्तेयं पतिव्रता ।।

na caiṣā tejasā śakyā kaiściddharṣayituṃ pathi| yaśasvinī mahābhāgā madbhakteyaṃ pativratā ||

Verse 16

एवं तस् तदा बुद्धिर्दमयन्त्यां न्यवर्तत। कलिना दुष्टभावेन दमयन्त्या विसर्जने ।। जनस्य भार्यायाः ।।

evaṃ tas tadā buddhirdamayantyāṃ nyavartata| kalinā duṣṭabhāvena damayantyā visarjane || janasya bhāryāyāḥ ||

Verse 17

सोऽवस्त्रतामात्मनश्च तस्याश्चाप्येकवस्त्रताम्। चिन्तयित्वाऽध्यगाद्राजा वस्त्रार्धस्यावकर्तनम् ।।

so'vastratāmātmanaśca tasyāścāpyekavastratām| cintayitvā'dhyagādrājā vastrārdhasyāvakartanam ||

Verse 18

कथं वासो विकर्तेयं न च बुद्ध्येत मे प्रिया। विचिन्त्यैवं नलो राजा सभां पर्यचरत्तदा ।।

kathaṃ vāso vikarteyaṃ na ca buddhyeta me priyā| vicintyaivaṃ nalo rājā sabhāṃ paryacarattadā ||

Verse 19

परिधावन्नथ नल इतश्चेतश्च भारत। आससाद सभोद्देशे विकोशं स्वङ्गमुत्तमम् ।।

paridhāvannatha nala itaścetaśca bhārata| āsasāda sabhoddeśe vikośaṃ svaṅgamuttamam ||

Verse 20

तेनार्धं वाससश्छित्त्वा निवस् च परंतपः। सुप्तामुत्सृज्य वैदर्भीं प्राद्रवद्गतचेतनाम् ।। दमयन्त्यां विषये न्यवर्तत निवृत्तासती विसर्जनेऽभूदिति शेषः ।।

tenārdhaṃ vāsasaśchittvā nivas ca paraṃtapaḥ| suptāmutsṛjya vaidarbhīṃ prādravadgatacetanām || damayantyāṃ viṣaye nyavartata nivṛttāsatī visarjane'bhūditi śeṣaḥ ||

Verse 21

ततो निबद्धहृदयः पुनरागम् तां सभाम्। दमयन्तीं तदा दृष्ट्वा रुरोद निषधाधिपः ।।

tato nibaddhahṛdayaḥ punarāgam tāṃ sabhām| damayantīṃ tadā dṛṣṭvā ruroda niṣadhādhipaḥ ||

Verse 22

यां न वायुर्न चादित्यः पुरा पश्यति मे प्रियाम्। सेयमद्य सभामध्ये शेते भूमावनाथवत् ।।

yāṃ na vāyurna cādityaḥ purā paśyati me priyām| seyamadya sabhāmadhye śete bhūmāvanāthavat ||

Verse 23

इयं वस्त्रावकर्तेन संवीता चारुहासिनी। उन्मत्तेव मया हीना कथं बुद्ध्वा भविष्यति ।।

iyaṃ vastrāvakartena saṃvītā cāruhāsinī| unmatteva mayā hīnā kathaṃ buddhvā bhaviṣyati ||

Verse 24

कथमेका सती भमी मया विरहिता शुभा। चरिष्यति वने घोरे मृगव्यालनिषेविते ।।

kathamekā satī bhamī mayā virahitā śubhā| cariṣyati vane ghore mṛgavyālaniṣevite ||

Verse 25

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ समरुद्गणौ। रक्षन्तु त्वां महाभागे धर्मेणासि समावृता ।।

ādityā vasavo rudrā aśvinau samarudgaṇau| rakṣantu tvāṃ mahābhāge dharmeṇāsi samāvṛtā ||

Verse 26

एवमुक्त्वा प्रियां भार्यां रूपेणाप्रतिमां भुषि। कलिनाऽपहृतज्ञानो नलः प्रातिपष्ठदुद्यतः ।।

evamuktvā priyāṃ bhāryāṃ rūpeṇāpratimāṃ bhuṣi| kalinā'pahṛtajñāno nalaḥ prātipaṣṭhadudyataḥ ||

Verse 27

गत्वागत्वा नलो राजा पुनरेति सभां मुहुः। आकृष्यमाणः कलिना सौहृदेनावकृष्यते ।।

gatvāgatvā nalo rājā punareti sabhāṃ muhuḥ| ākṛṣyamāṇaḥ kalinā sauhṛdenāvakṛṣyate ||

Verse 28

द्विधेव हृदयं तस्य दुःखितस्याभवत्तदा। दोलेव मुहुरायाति याति चैव मुहुर्मुहुः ।।

dvidheva hṛdayaṃ tasya duḥkhitasyābhavattadā| doleva muhurāyāti yāti caiva muhurmuhuḥ ||

Verse 29

अवकृष्टस्तु कलिना मोहितः प्राद्रवन्नलः। सुप्तामुत्सृज्य तां भार्यां विलप्य करुणं बहु ।।

avakṛṣṭastu kalinā mohitaḥ prādravannalaḥ| suptāmutsṛjya tāṃ bhāryāṃ vilapya karuṇaṃ bahu ||

Verse 30

नष्टात्मा कलिनाऽऽविष्टस्तत्तद्विगणयन्मुहुः। जगामैकां वने शून्ये भार्यामुत्सृज्य मोहितः ।।

naṣṭātmā kalinā''viṣṭastattadvigaṇayanmuhuḥ| jagāmaikāṃ vane śūnye bhāryāmutsṛjya mohitaḥ ||