Adhyaya 60

Verse 1

वने चरन्त्या दमयन्त्या अजगरेण ग्रहणम् ।। 1 ।। वनचरेण व्याधेन तां ग्रसतोऽजगरस्य वधः ।। 2 ।। दमयन्त्या आत्मकामुकस्य तद्व्याधस्य स्वपातिव्रत्यमहिम्ना हननम् ।। 3 ।। बृहदश्व उवाच। अपक्रान्ते नले राजन्दमयन्ती गतक्लमा। अबुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने ।।

vane carantyā damayantyā ajagareṇa grahaṇam || 1 || vanacareṇa vyādhena tāṃ grasato'jagarasya vadhaḥ || 2 || damayantyā ātmakāmukasya tadvyādhasya svapātivratyamahimnā hananam || 3 || bṛhadaśva uvāca| apakrānte nale rājandamayantī gataklamā| abudhyata varārohā saṃtrastā vijane vane ||

Verse 2

अपश्यमाना भर्तारं शोकदुःखसमन्विता। प्राक्रोशदुच्चैः संत्रस्ता महाराजेति नैषधम् ।।

apaśyamānā bhartāraṃ śokaduḥkhasamanvitā| prākrośaduccaiḥ saṃtrastā mahārājeti naiṣadham ||

Verse 3

हा नाथ हा महाराज हा स्वामिन्किं जहासि माम्। हा हताऽस्मि विनष्टाऽस्मि भीताऽस्मि विजने वने ।।

hā nātha hā mahārāja hā svāminkiṃ jahāsi mām| hā hatā'smi vinaṣṭā'smi bhītā'smi vijane vane ||

Verse 4

ननु नाम महारज धर्मज्ञः सत्यवागसि। कथंविधस्त्वंहि तथा सुप्तामुत्सृज्य मां गतः ।।

nanu nāma mahāraja dharmajñaḥ satyavāgasi| kathaṃvidhastvaṃhi tathā suptāmutsṛjya māṃ gataḥ ||

Verse 5

कथमुत्सृज्यगन्ताऽसि वश्यां भार्यामनुव्रताम्। विशेषतो नापकृतः परेणापकृतो ह्यसि ।।

kathamutsṛjyagantā'si vaśyāṃ bhāryāmanuvratām| viśeṣato nāpakṛtaḥ pareṇāpakṛto hyasi ||

Verse 6

शक्यसे न गिरः सत्याः कर्तुं मयि नरेश्वर। यास्त्वया लोकपालानां सन्निधौ कथिताः पुरा ।।

śakyase na giraḥ satyāḥ kartuṃ mayi nareśvara| yāstvayā lokapālānāṃ sannidhau kathitāḥ purā ||

Verse 7

नाकाले विहितो मृत्युर्मर्त्यानां पुरुषर्षभ। यत्र कान्ता त्वयोत्सृष्टा मुहूर्तमपि जीवति ।।

nākāle vihito mṛtyurmartyānāṃ puruṣarṣabha| yatra kāntā tvayotsṛṣṭā muhūrtamapi jīvati ||

Verse 8

पर्याप्तः परिहासोऽयमेतावान्पुरुषर्षभ। भृशं भीतास्मि दुर्धर्ष दर्शयात्मानमीश्वर ।।

paryāptaḥ parihāso'yametāvānpuruṣarṣabha| bhṛśaṃ bhītāsmi durdharṣa darśayātmānamīśvara ||

Verse 9

दृश्यसे दृश्यसे राजन्नेष तिष्ठसि नैषध। आवार्य गुल्मैरात्मानं किं मां न प्रतिभाषसे ।।

dṛśyase dṛśyase rājanneṣa tiṣṭhasi naiṣadha| āvārya gulmairātmānaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase ||

Verse 10

नृशंसां वत राजेन्द्र यन्मामेवंगतामिह। विलपन्तीं समालिङ्ग्य नाश्वासयसि पार्थिव ।।

nṛśaṃsāṃ vata rājendra yanmāmevaṃgatāmiha| vilapantīṃ samāliṅgya nāśvāsayasi pārthiva ||

Verse 11

न शोचाम्यहमात्मानं न चान्यदपि किंचन। कथं नु भवितास्येक इति त्वां नृप शोचये ।।

na śocāmyahamātmānaṃ na cānyadapi kiṃcana| kathaṃ nu bhavitāsyeka iti tvāṃ nṛpa śocaye ||

Verse 12

कथं नु राजंस्तृषितः क्षुक्षितः श्रमकर्शितः। सायाह्ने वृक्षमूलेषु मामपश्यन्भविष्यसि ।।

kathaṃ nu rājaṃstṛṣitaḥ kṣukṣitaḥ śramakarśitaḥ| sāyāhne vṛkṣamūleṣu māmapaśyanbhaviṣyasi ||

Verse 13

ततः सा तीव्रशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युना। इतश्चेतश्च रुदती पर्यधावत दुःखिता ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि षष्टितमोऽध्यायः ।। 60 ।।

tataḥ sā tīvraśokārtā pradīpteva ca manyunā| itaścetaśca rudatī paryadhāvata duḥkhitā || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ || 60 ||

Verse 14

मुहुरुत्पतते बाला मुहुः पतति विह्वला। मुहुरालीयते भीता मुहुः क्रोशति रोदिति ।।

muhurutpatate bālā muhuḥ patati vihvalā| muhurālīyate bhītā muhuḥ krośati roditi ||

Verse 15

अतीव शोकसंतप्ता मुहुर्निःश्वस् विह्वला। उवाच भैमी निःश्वस् रोदमाना पतिव्रता ।।

atīva śokasaṃtaptā muhurniḥśvas vihvalā| uvāca bhaimī niḥśvas rodamānā pativratā ||

Verse 16

यस्याभिशापाद्दुःखार्तो नैष नन्दति नैषधः। तस्य भूतस्य तद्दुःखाद्दुःखमभ्यधिकं भवेत् ।। मन्युना शोकेन ।।

yasyābhiśāpādduḥkhārto naiṣa nandati naiṣadhaḥ| tasya bhūtasya tadduḥkhādduḥkhamabhyadhikaṃ bhavet || manyunā śokena ||

Verse 17

अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान्नलम्। तस्माद्दुःखतरं प्राप्य जीवत्वमसुखजीविकाम् ।।

apāpacetasaṃ pāpo ya evaṃ kṛtavānnalam| tasmādduḥkhataraṃ prāpya jīvatvamasukhajīvikām ||

Verse 18

एवं तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मनः। अन्वेषति स्म भर्तारं वने श्वापदसेविते ।।

evaṃ tu vilapantī sā rājño bhāryā mahātmanaḥ| anveṣati sma bhartāraṃ vane śvāpadasevite ||

Verse 19

उन्मत्तवद्भीमसुता विलपन्ती ततस्ततः। हाहा राजन्निति मुहुरितश्चेतश्च धावति ।।

unmattavadbhīmasutā vilapantī tatastataḥ| hāhā rājanniti muhuritaścetaśca dhāvati ||

Verse 20

तां शुष्यमाणामत्यर्थं कुररीमिव वाशतीम्। करुणं बहुशोचन्तीं विलपन्तीं सुमध्यमाम्। कलिं शपति यस्येति। अभिशापात्र वृथाद्वेषात् ।।

tāṃ śuṣyamāṇāmatyarthaṃ kurarīmiva vāśatīm| karuṇaṃ bahuśocantīṃ vilapantīṃ sumadhyamām| kaliṃ śapati yasyeti| abhiśāpātra vṛthādveṣāt ||

Verse 21

सहसाऽभ्यागतां भैमीमभ्याशपरिवर्तिनीम्। जग्राहाजगरो ग्राहो महाकायः क्षुधान्वितः ।। वाशतीं क्रोशन्तीम् ।।

sahasā'bhyāgatāṃ bhaimīmabhyāśaparivartinīm| jagrāhājagaro grāho mahākāyaḥ kṣudhānvitaḥ || vāśatīṃ krośantīm ||

Verse 22

सा ग्रस्यमाना ग्रहेण शोकेन च पराजिता। नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम् ।।

sā grasyamānā graheṇa śokena ca parājitā| nātmānaṃ śocati tathā yathā śocati naiṣadham ||

Verse 23

द्वा नाथ मामिह वने ग्रस्यमानामनागसम्। ग्राहेणानेन विजने किमर्थं नानुधावसि ।।

dvā nātha māmiha vane grasyamānāmanāgasam| grāheṇānena vijane kimarthaṃ nānudhāvasi ||

Verse 24

कथं भविष्यसि पुनर्मामनुस्मृत्य नैषध। [कथं भवाञ्जगामाद्य मामुत्सृज्य वने प्रभो।] पापान्मुक्तः पुनर्लब्ध्वा बुद्धिं चोतो धनानि च ।। ग्राहः सर्पः ।।

kathaṃ bhaviṣyasi punarmāmanusmṛtya naiṣadha| [kathaṃ bhavāñjagāmādya māmutsṛjya vane prabho|] pāpānmuktaḥ punarlabdhvā buddhiṃ coto dhanāni ca || grāhaḥ sarpaḥ ||

Verse 25

श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस् परिग्लानस्य नैषध। कः श्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति तेऽनघ ।।

śrāntasya te kṣudhārtas pariglānasya naiṣadha| kaḥ śramaṃ rājaśārdūla nāśayiṣyati te'nagha ||

Verse 26

बृहदश्च उवाच। तां तु दृष्ट्वा तथा ग्रस्तामुरगेणायतेक्षणाम्। आक्रन्दमानां संश्रुत्य जवेनाभिससार ह ।।

bṛhadaśca uvāca| tāṃ tu dṛṣṭvā tathā grastāmurageṇāyatekṣaṇām| ākrandamānāṃ saṃśrutya javenābhisasāra ha ||

Verse 27

तां तु दृष्ट्वा तथा ग्रस्तामुरगेणायतेक्षणाम्। त्वरमाणो मृगव्याधः संचरन्गहने वने। समभिक्रम्य वेगेन सत्वरः स वनेचरः ।।

tāṃ tu dṛṣṭvā tathā grastāmurageṇāyatekṣaṇām| tvaramāṇo mṛgavyādhaḥ saṃcarangahane vane| samabhikramya vegena satvaraḥ sa vanecaraḥ ||

Verse 28

मुखे तं पाटयामास शस्त्रेण निशितेन च। निर्विचेष्टं भुजङ्गं तं विशस् मृगजीवनः ।। बुद्धिलाभादूर्ध्वं मां विना कथं भविष्यसि कथं जीविष्यसि। शापान्मुक्तः इति क. पाठः ।।

mukhe taṃ pāṭayāmāsa śastreṇa niśitena ca| nirviceṣṭaṃ bhujaṅgaṃ taṃ viśas mṛgajīvanaḥ || buddhilābhādūrdhvaṃ māṃ vinā kathaṃ bhaviṣyasi kathaṃ jīviṣyasi| śāpānmuktaḥ iti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 29

मोक्षयित्वा स तांव्याधः प्रक्षाल्य सलिलेन ह। समाश्वास्य कृताहारामथ पप्रच्छ भारत ।।

mokṣayitvā sa tāṃvyādhaḥ prakṣālya salilena ha| samāśvāsya kṛtāhārāmatha papraccha bhārata ||

Verse 30

कस्य त्वं मृगशावाक्षि कथं चास्यागता वनम्। कथं चेदं महत्कृच्छ्रं प्राप्तवत्यसि भामिनि ।।

kasya tvaṃ mṛgaśāvākṣi kathaṃ cāsyāgatā vanam| kathaṃ cedaṃ mahatkṛcchraṃ prāptavatyasi bhāmini ||

Verse 31

दमयन्ती तथा तेन पृच्छ्यमाना विशांपते। सर्वमेतद्यथावृत्तमाचचक्षेऽस्य भारत ।।

damayantī tathā tena pṛcchyamānā viśāṃpate| sarvametadyathāvṛttamācacakṣe'sya bhārata ||

Verse 32

तामर्धवस्त्रसंवीतां पीनश्रोणिपयोधराम्। सुकुमारानवद्याङ्गीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।।

tāmardhavastrasaṃvītāṃ pīnaśroṇipayodharām| sukumārānavadyāṅgīṃ pūrṇacandranibhānanām ||

Verse 33

अरालपक्ष्मनयनां तथा मधुरभाषिणीम्। लक्षयित्वा मृगव्याधः कामस्य वशमीयिवान् ।। विशस्य विदार्य ।।

arālapakṣmanayanāṃ tathā madhurabhāṣiṇīm| lakṣayitvā mṛgavyādhaḥ kāmasya vaśamīyivān || viśasya vidārya ||

Verse 34

तामथ श्लक्ष्णया वाचा लुब्धको मृदुपूर्वया। सान्त्वयामास कामार्तस्तदबुध्यत भामिनी ।।

tāmatha ślakṣṇayā vācā lubdhako mṛdupūrvayā| sāntvayāmāsa kāmārtastadabudhyata bhāminī ||

Verse 35

दमयन्त्यपि तं दुष्टमुपलभ्य पतिव्रता। तीव्ररोषसमाविष्टा प्रजज्वालेव मन्युना ।। अरालानि शोभमानानि पक्ष्माणि नयनप्रान्तरोमाणि ययोस्तादृशे नयने यस्या इति तथा ।।

damayantyapi taṃ duṣṭamupalabhya pativratā| tīvraroṣasamāviṣṭā prajajvāleva manyunā || arālāni śobhamānāni pakṣmāṇi nayanaprāntaromāṇi yayostādṛśe nayane yasyā iti tathā ||

Verse 36

स तु पापमतिः क्षुद्रः प्रधर्षयितुमातुरः। दुर्धर्षां तर्कयामास दीप्तामग्निशिखामिव ।।

sa tu pāpamatiḥ kṣudraḥ pradharṣayitumāturaḥ| durdharṣāṃ tarkayāmāsa dīptāmagniśikhāmiva ||

Verse 37

दमयन्ती तु दुःखार्था पतिराज्यविनाकृता। अतीतवाक्यथे काले शशापैनं रुषा किल ।। मन्युना क्रोधेन ।।

damayantī tu duḥkhārthā patirājyavinākṛtā| atītavākyathe kāle śaśāpainaṃ ruṣā kila || manyunā krodhena ||

Verse 38

यथाऽहं नैषधादन्यं मनसाऽपि न चिन्तये। तथाऽयं पततां क्षुद्रः परासुर्मृगजीवनः ।। पतिराज्यविनाकृता पत्या राज्येन च रहिता। अतीतवाक्पथे वाचाप्यनिवार्ये सति। काले धूम्रवर्णे व्याधे ।।

yathā'haṃ naiṣadhādanyaṃ manasā'pi na cintaye| tathā'yaṃ patatāṃ kṣudraḥ parāsurmṛgajīvanaḥ || patirājyavinākṛtā patyā rājyena ca rahitā| atītavākpathe vācāpyanivārye sati| kāle dhūmravarṇe vyādhe ||

Verse 39

उक्तमात्रे तु वचने तया स मृगजीवनः। व्यसुः पपात मेदिन्यामग्निदग्ध इव द्रुमः ।। परासुः गतप्राणः ।।

uktamātre tu vacane tayā sa mṛgajīvanaḥ| vyasuḥ papāta medinyāmagnidagdha iva drumaḥ || parāsuḥ gataprāṇaḥ ||