Adhyaya 58

Verse 1

द्यूते पुष्करजितेन नलेन दमयन्त्या सह वनप्रवेशः ।। 1 ।। अन्तरिक्षे पक्षिरूपेण समुत्पतद्भिरक्षैरात्मजिघृक्षोर्नलस्य अन्तरीयवस्त्रापकर्षणेन पलायनम् ।। 2 ।। बृहदश्व उवाच। ततस्तु याते वार्ष्णेये पुण्यश्लोकस्य दीव्यतः। पुष्करेण हृतं राज्यं यच्चापि वसु किंचन ।।

dyūte puṣkarajitena nalena damayantyā saha vanapraveśaḥ || 1 || antarikṣe pakṣirūpeṇa samutpatadbhirakṣairātmajighṛkṣornalasya antarīyavastrāpakarṣaṇena palāyanam || 2 || bṛhadaśva uvāca| tatastu yāte vārṣṇeye puṇyaślokasya dīvyataḥ| puṣkareṇa hṛtaṃ rājyaṃ yaccāpi vasu kiṃcana ||

Verse 2

हृतराज्यं नलं राजन्प्रहसन्पुष्करोऽब्रवीत्। द्यूतं प्रवर्ततां भूयः प्रतिपाणोऽस्ति कस्तव ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि अष्टपञ्चाशोऽध्यायः ।। 58 ।।

hṛtarājyaṃ nalaṃ rājanprahasanpuṣkaro'bravīt| dyūtaṃ pravartatāṃ bhūyaḥ pratipāṇo'sti kastava || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi aṣṭapañcāśo'dhyāyaḥ || 58 ||

Verse 3

शिष्टा ते दमयन्त्येका सर्वमन्यद्धृतं मया। दमयन्त्याः पणः साधु वर्ततां यदि मन्यसे ।।

śiṣṭā te damayantyekā sarvamanyaddhṛtaṃ mayā| damayantyāḥ paṇaḥ sādhu vartatāṃ yadi manyase ||

Verse 4

पुष्रेणैवमुक्तस्य पुण्यश्लोकस्य मन्युना। व्यदीर्यतेव हृदयं न चैनं किंचिदब्रवीत् ।।

puṣreṇaivamuktasya puṇyaślokasya manyunā| vyadīryateva hṛdayaṃ na cainaṃ kiṃcidabravīt ||

Verse 5

ततः पुष्करमालोक्य नलः परममन्युमान्। उवाच विद्यतेऽन्यच्च धनं मम नराधम ।।

tataḥ puṣkaramālokya nalaḥ paramamanyumān| uvāca vidyate'nyacca dhanaṃ mama narādhama ||

Verse 6

षणरूपेण निक्षिप्य पुण्यश्लोकः सुदुर्मनाः। उत्तरीयं तथा वस्त्रं तस्याश्चाभरणानि च। उन्सृज्य सर्वगात्रभ्यो भूषणानि सहायशाः ।।

ṣaṇarūpeṇa nikṣipya puṇyaślokaḥ sudurmanāḥ| uttarīyaṃ tathā vastraṃ tasyāścābharaṇāni ca| unsṛjya sarvagātrabhyo bhūṣaṇāni sahāyaśāḥ ||

Verse 7

सुकवासा ह्यसंवीतः सुहृच्छोकविवर्धनः। निश्चक्राम ततोराजा त्यक्त्वा सुविपुलां श्रियम् ।।

sukavāsā hyasaṃvītaḥ suhṛcchokavivardhanaḥ| niścakrāma tatorājā tyaktvā suvipulāṃ śriyam ||

Verse 8

दमयन्त्येकवस्त्राऽथ गच्छन्तं पृष्ठतोऽन्वगात्। स तया नगराभ्याशे त्रिरात्रं नैपधोऽवसत् ।।

damayantyekavastrā'tha gacchantaṃ pṛṣṭhato'nvagāt| sa tayā nagarābhyāśe trirātraṃ naipadho'vasat ||

Verse 9

पुष्करस्तु महाराज धोषयामास वै पुरे। नले यः सम्यगातिष्ठेत्स गच्छेद्वध्यतां मम ।।

puṣkarastu mahārāja dhoṣayāmāsa vai pure| nale yaḥ samyagātiṣṭhetsa gacchedvadhyatāṃ mama ||

Verse 10

पुष्करस्य तु वाक्येन तस्य विद्वेषणेन च। पौरा न तस्य सत्कारं कृतवन्तो युधिष्ठिर ।।

puṣkarasya tu vākyena tasya vidveṣaṇena ca| paurā na tasya satkāraṃ kṛtavanto yudhiṣṭhira ||

Verse 11

स तथा नगराभ्याशे सत्कारार्हो न सन्कृतः। त्रिरत्रमुषितो राजा जलमात्रेण वर्तयन् ।।

sa tathā nagarābhyāśe satkārārho na sankṛtaḥ| triratramuṣito rājā jalamātreṇa vartayan ||

Verse 12

[पीड्यमानः क्षुधा तत्र फलमृलानि कर्पयन्। प्रातिष्ठत ततो राजा दमयन्ती तमन्वगात् ।।]

[pīḍyamānaḥ kṣudhā tatra phalamṛlāni karpayan| prātiṣṭhata tato rājā damayantī tamanvagāt ||]

Verse 13

क्षुधया पीड्यमानम्तु नलो बहुतिथेऽहनि। अपश्यच्छकुनान्कांश्चिद्धिरण्यसदृशच्छदान् ।।

kṣudhayā pīḍyamānamtu nalo bahutithe'hani| apaśyacchakunānkāṃściddhiraṇyasadṛśacchadān ||

Verse 14

स चिन्तयामास तदा निषधाधिपतिर्बली। अस्ति भक्ष्यो ममाद्यापि वसु चेदं भविष्यति ।।

sa cintayāmāsa tadā niṣadhādhipatirbalī| asti bhakṣyo mamādyāpi vasu cedaṃ bhaviṣyati ||

Verse 15

ततस्तानन्तरीयेण वाससा स समावृणोत्। तस्य तद्वस्त्रमादाय सर्वे जग्मुर्विहायसा ।।

tatastānantarīyeṇa vāsasā sa samāvṛṇot| tasya tadvastramādāya sarve jagmurvihāyasā ||

Verse 16

उत्पतन्तः खगा वाक्यमेतदाहुस्ततो नलम्। दृष्ट्वा दिग्वाससं भूमौ स्थितं दीनमधोमुखम् ।।

utpatantaḥ khagā vākyametadāhustato nalam| dṛṣṭvā digvāsasaṃ bhūmau sthitaṃ dīnamadhomukham ||

Verse 17

वयमक्षाः सुदुर्बुद्धे तववासो जिहीर्षवः। आगता न हि नः प्रीतिः सवाससि गते त्वयि ।।

vayamakṣāḥ sudurbuddhe tavavāso jihīrṣavaḥ| āgatā na hi naḥ prītiḥ savāsasi gate tvayi ||

Verse 18

नान्समीक्ष्य गतानक्षानात्मानं च विवाससम्। पुण्यश्लोकस्तदा राजा दमयन्तीमथाब्रवीत् ।।

nānsamīkṣya gatānakṣānātmānaṃ ca vivāsasam| puṇyaślokastadā rājā damayantīmathābravīt ||

Verse 19

येषां प्रकोपादैश्वर्यान्प्रच्युतोऽहमनिन्दिते। प्राणयात्रां न विन्देयं दुःखितः क्षुधयाऽन्वितः ।।

yeṣāṃ prakopādaiśvaryānpracyuto'hamanindite| prāṇayātrāṃ na vindeyaṃ duḥkhitaḥ kṣudhayā'nvitaḥ ||

Verse 20

येषां कृते न सत्कारमकुर्वन्मयि नैषधाः। इमे ते शकुना भूत्वा वासश्चाषहरन्ति मे ।।

yeṣāṃ kṛte na satkāramakurvanmayi naiṣadhāḥ| ime te śakunā bhūtvā vāsaścāṣaharanti me ||

Verse 21

वैषम्यं परमं प्राप्तो दुःखितो गतचेतनः। भर्ता तेऽहं निबोधेदं वचनं हितमात्मनः ।।

vaiṣamyaṃ paramaṃ prāpto duḥkhito gatacetanaḥ| bhartā te'haṃ nibodhedaṃ vacanaṃ hitamātmanaḥ ||

Verse 22

एते गच्छन्ति वहवः पन्थानो दिणापथम्। अवन्तीमृक्षवन्तं च समतिक्रम्य पर्वतम् ।।

ete gacchanti vahavaḥ panthāno diṇāpatham| avantīmṛkṣavantaṃ ca samatikramya parvatam ||

Verse 23

एष विन्ध्यो महाशैलः पयोष्णी च समुद्रगा। आश्रमाश्च महर्षीणां बहुमूलफलान्विताः ।।

eṣa vindhyo mahāśailaḥ payoṣṇī ca samudragā| āśramāśca maharṣīṇāṃ bahumūlaphalānvitāḥ ||

Verse 24

एष पन्था विदर्भाणामेष यास्यति कोसलान्। अतःपरं च देशोऽयं दक्षिणो दक्षिणापथः ।।

eṣa panthā vidarbhāṇāmeṣa yāsyati kosalān| ataḥparaṃ ca deśo'yaṃ dakṣiṇo dakṣiṇāpathaḥ ||

Verse 25

एतद्वाक्यं नलो राजा दमयन्तीं समाहितः। उवाचासकृदार्तो हि भैमीमुद्दिश्य भारत ।।

etadvākyaṃ nalo rājā damayantīṃ samāhitaḥ| uvācāsakṛdārto hi bhaimīmuddiśya bhārata ||

Verse 26

ततः सा वाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता। उवाच दमयन्ती तं नैषधं करुणं वचः ।।

tataḥ sā vāṣpakalayā vācā duḥkhena karśitā| uvāca damayantī taṃ naiṣadhaṃ karuṇaṃ vacaḥ ||

Verse 27

उद्वेषते मे हृदयं सीदन्त्यङ्गानि सर्वशः। तव पार्थिव संकल्पं चिन्तयन्त्याः पुनः पुनः ।।

udveṣate me hṛdayaṃ sīdantyaṅgāni sarvaśaḥ| tava pārthiva saṃkalpaṃ cintayantyāḥ punaḥ punaḥ ||

Verse 28

हृतराज्यं हृतद्रव्यं विवस्त्रं क्षुच्छ्रमान्वितम्। कथमुत्सृज्य गच्छेयमहं त्वां निर्जने वने ।।

hṛtarājyaṃ hṛtadravyaṃ vivastraṃ kṣucchramānvitam| kathamutsṛjya gaccheyamahaṃ tvāṃ nirjane vane ||

Verse 29

श्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य चिन्तयानस्य तत्सुखम्। वने घोरे महाराज नाशयिष्याम्यहं क्लमम् ।।

śrāntasya te kṣudhārtasya cintayānasya tatsukham| vane ghore mahārāja nāśayiṣyāmyahaṃ klamam ||

Verse 30

न च भार्यासमं किंचिन्नरस्यार्तस्य भेषजम्। नित्यं हि सर्वदुःखेषु सत्यमेतद्व्रवीमि ते ।।* प्रतिपाणः पणनीयं द्रव्यम् ।। 3-58- अपकृष्ठेन कलिकर्पितन ।।

na ca bhāryāsamaṃ kiṃcinnarasyārtasya bheṣajam| nityaṃ hi sarvaduḥkheṣu satyametadvravīmi te ||* pratipāṇaḥ paṇanīyaṃ dravyam || 3-58- apakṛṣṭhena kalikarpitana ||

Verse 31

नल उवाच। एवमेतद्यथाऽऽन्थ त्वं दमयन्ति सुमध्यमे। नास्ति बार्यासमं मित्रं नरस्यार्तस्य भेषजम् ।।

nala uvāca| evametadyathā''ntha tvaṃ damayanti sumadhyame| nāsti bāryāsamaṃ mitraṃ narasyārtasya bheṣajam ||

Verse 32

न चाहं त्यक्तुकामस्त्वां किमलं भीरु शङ्कसे। त्यजेयमहमात्मानं न चैव त्वामनिन्दिते ।।

na cāhaṃ tyaktukāmastvāṃ kimalaṃ bhīru śaṅkase| tyajeyamahamātmānaṃ na caiva tvāmanindite ||

Verse 33

दमयन्त्युवाच। यदि मां त्वं महाराज न विहातुमिहच्छसि। तत्किमर्थं विदर्भाणां पन्थाः समुपदिश्यते ।।

damayantyuvāca| yadi māṃ tvaṃ mahārāja na vihātumihacchasi| tatkimarthaṃ vidarbhāṇāṃ panthāḥ samupadiśyate ||

Verse 34

अवैमि चाहं नृपते न तु मां त्यक्तुमर्हसि। चेतसा त्वपकृष्टेन मां त्यजेथा महीपते ।।

avaimi cāhaṃ nṛpate na tu māṃ tyaktumarhasi| cetasā tvapakṛṣṭena māṃ tyajethā mahīpate ||

Verse 35

पन्थानं हि ममाभीक्ष्णमाख्यासि च नरोत्तम। अतो निमित्तं शोकं मे वर्धयस्यमरोपम ।।

panthānaṃ hi mamābhīkṣṇamākhyāsi ca narottama| ato nimittaṃ śokaṃ me vardhayasyamaropama ||

Verse 36

यदि चायमभिप्रायस्तव राजन्भविष्यति। सहितावेव गच्छावो विदर्भान्यदि मन्यसे ।।

yadi cāyamabhiprāyastava rājanbhaviṣyati| sahitāveva gacchāvo vidarbhānyadi manyase ||

Verse 37

विदर्भराजस्तत्र त्वां पूजयिष्यति मानद। तेन त्वं पूजितो राजन्सुखं वत्स्यसि नो गृहे ।।

vidarbharājastatra tvāṃ pūjayiṣyati mānada| tena tvaṃ pūjito rājansukhaṃ vatsyasi no gṛhe ||