Adhyaya 57

Verse 1

द्यूते नलपराजयमुत्पश्यन्त्या दमयन्त्या चोदितेन सारथिना तत्पुत्रमिथुनस्य रथारोपणेन भीमनगरप्रापणम् ।। 1 ।। बृहदश्व उवाच। दमयन्ती ततो दृष्ट्वा पुण्यश्लोकं नराधिपम्। उन्मत्तवदनुन्मत्ता देवने कृतचेतसम् ।।

dyūte nalaparājayamutpaśyantyā damayantyā coditena sārathinā tatputramithunasya rathāropaṇena bhīmanagaraprāpaṇam || 1 || bṛhadaśva uvāca| damayantī tato dṛṣṭvā puṇyaślokaṃ narādhipam| unmattavadanunmattā devane kṛtacetasam ||

Verse 2

भयशोकसमाविष्टा राजन्भीमसुता ततः। चिन्तयामास तत्कार्यं सुमहत्पार्थिवं प्रति ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि सप्तपञ्चाशोऽध्याः ।। 57 ।।

bhayaśokasamāviṣṭā rājanbhīmasutā tataḥ| cintayāmāsa tatkāryaṃ sumahatpārthivaṃ prati || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi saptapañcāśo'dhyāḥ || 57 ||

Verse 3

सा शङ्कमाना तत्पापं चिकीर्षन्ती च तत्प्रियम्। नलं च हृतसर्वस्वमुपलभ्येदमब्रवीत् ।।

sā śaṅkamānā tatpāpaṃ cikīrṣantī ca tatpriyam| nalaṃ ca hṛtasarvasvamupalabhyedamabravīt ||

Verse 4

बृहत्सेनामतियशां तां धात्रीं परिचारिकाम्। हितां सर्वार्थकुशलामनुरक्तां सुभाषिताम् ।।

bṛhatsenāmatiyaśāṃ tāṃ dhātrīṃ paricārikām| hitāṃ sarvārthakuśalāmanuraktāṃ subhāṣitām ||

Verse 5

बृहत्सेने व्रजामात्यानानाय्य नलशासनात्। आचक्ष्व यद्धृतं द्रव्यमवशिष्टं च यद्वसु ।।

bṛhatsene vrajāmātyānānāyya nalaśāsanāt| ācakṣva yaddhṛtaṃ dravyamavaśiṣṭaṃ ca yadvasu ||

Verse 6

इत्येवं सा समादिष्टा बृहत्सेना नरेश्वर। उवाच देव्या वचनं मन्त्रिणां सा समीपत ।।

ityevaṃ sā samādiṣṭā bṛhatsenā nareśvara| uvāca devyā vacanaṃ mantriṇāṃ sā samīpata ||

Verse 7

ततस्ते मन्त्रिणः सर्वे विज्ञाय नलशासनम्। अपि नो भागधेयं स्यादित्युक्त्वा पुनराव्रजन् ।।

tataste mantriṇaḥ sarve vijñāya nalaśāsanam| api no bhāgadheyaṃ syādityuktvā punarāvrajan ||

Verse 8

तास्तु सर्वाः प्रकृतयो द्वितीयं समुपस्थिताः। न्यवेदयद्भीमसुता न च तत्प्रत्यनन्दत ।।

tāstu sarvāḥ prakṛtayo dvitīyaṃ samupasthitāḥ| nyavedayadbhīmasutā na ca tatpratyanandata ||

Verse 9

वाक्यमप्रतिनन्दन्तं भर्तारमभिवीक्ष्य सा। दमयन्ती पुनर्वेश्म व्रीडिता प्रविवेश ह ।।

vākyamapratinandantaṃ bhartāramabhivīkṣya sā| damayantī punarveśma vrīḍitā praviveśa ha ||

Verse 10

निशाम्य सततं चाक्षान्पुण्यश्लोकपराङ्युखान्। नलं च हृतसर्वस्वं धात्रीं पुनरुवाच ह ।।

niśāmya satataṃ cākṣānpuṇyaślokaparāṅyukhān| nalaṃ ca hṛtasarvasvaṃ dhātrīṃ punaruvāca ha ||

Verse 11

बृहत्सेने पुनर्गच्छ वार्ष्णेयं नलशासनात्। सूतमानय कल्याणि महत्कार्यमुपस्थितम् ।।

bṛhatsene punargaccha vārṣṇeyaṃ nalaśāsanāt| sūtamānaya kalyāṇi mahatkāryamupasthitam ||

Verse 12

बृहत्सेना तु सा श्रुत्वा दमयन्त्याः प्रभाषितम्। वार्ष्णेयमानयामास पुरुषैराप्तकारिभिः ।।

bṛhatsenā tu sā śrutvā damayantyāḥ prabhāṣitam| vārṣṇeyamānayāmāsa puruṣairāptakāribhiḥ ||

Verse 13

वार्ष्णेयं तु ततो भैमी सान्त्वयञ्छ्लक्ष्णया गिरा। उवाच देशकालज्ञा प्राप्तकालमनिन्दिता ।।

vārṣṇeyaṃ tu tato bhaimī sāntvayañchlakṣṇayā girā| uvāca deśakālajñā prāptakālamaninditā ||

Verse 14

जानषे त्वं यथा राजा सम्यग्वृत्तः सदा त्वयि। तस्य त्वं विपमस्थस्य साहाय्यं कर्तुमर्हसि ।।

jānaṣe tvaṃ yathā rājā samyagvṛttaḥ sadā tvayi| tasya tvaṃ vipamasthasya sāhāyyaṃ kartumarhasi ||

Verse 15

यथायथा हि नृपतिः पुष्करेणैव जीयते। तथातथाऽस्य वै द्यूते रागो भूयोऽभिवर्धते ।।

yathāyathā hi nṛpatiḥ puṣkareṇaiva jīyate| tathātathā'sya vai dyūte rāgo bhūyo'bhivardhate ||

Verse 16

यथा च पुष्करस्याक्षाः पतन्ति वशवर्तिनः। तथा विपर्ययश्चापि नलस्याक्षेषु दृश्यते ।।

yathā ca puṣkarasyākṣāḥ patanti vaśavartinaḥ| tathā viparyayaścāpi nalasyākṣeṣu dṛśyate ||

Verse 17

सुहृत्स्वजनवाक्यानि यथाऽयं न शृणोति च। ममापि च तथा वाक्यं नाभिनन्दति नैषध ।।

suhṛtsvajanavākyāni yathā'yaṃ na śṛṇoti ca| mamāpi ca tathā vākyaṃ nābhinandati naiṣadha ||

Verse 18

यथा राज्ञः प्रदीप्तानां भाग्यानामद्य सारथे। नूनं मन्ये न शेषोस्ति नैषधस्य महात्मनः ।।

yathā rājñaḥ pradīptānāṃ bhāgyānāmadya sārathe| nūnaṃ manye na śeṣosti naiṣadhasya mahātmanaḥ ||

Verse 19

यत्तु मे वचनं राजा नाभिनन्दति मोहितः। शरणं त्वां प्रपन्नाऽस्मि सारथे कुरु मद्वचः। न हि मे शुध्ते भावो विनाशं प्रति सारथे ।। द्वितीयं द्वतीयवारम्। न च तत्प्रत्यवबुध्यतेति क. ध.पाठः ।।

yattu me vacanaṃ rājā nābhinandati mohitaḥ| śaraṇaṃ tvāṃ prapannā'smi sārathe kuru madvacaḥ| na hi me śudhte bhāvo vināśaṃ prati sārathe || dvitīyaṃ dvatīyavāram| na ca tatpratyavabudhyateti ka. dha.pāṭhaḥ ||

Verse 20

नलस्य दयितानश्वान्योजयित्वा मनोजवान्। रथमारोप्य मिथुनं कुण्डिनं यातुर्महसि ।। कदाचिद्विनशेदपीति झ.पाठः ।।

nalasya dayitānaśvānyojayitvā manojavān| rathamāropya mithunaṃ kuṇḍinaṃ yāturmahasi || kadācidvinaśedapīti jha.pāṭhaḥ ||

Verse 21

मम ज्ञातिषु निक्षिप्य दारकौ स्यन्दनं तथा। अश्वांश्चेमान्यथाकामं वस वाऽन्यत्र गच्छवा ।।

mama jñātiṣu nikṣipya dārakau syandanaṃ tathā| aśvāṃścemānyathākāmaṃ vasa vā'nyatra gacchavā ||

Verse 22

दमयन्त्यास्तु तद्वाक्यं वार्ण्येयो नलसारथिः। न्यवेदयदशेषेण नलामात्येषु मुख्यशः ।। मिथुनं कुमारीं कुमारं च। कुण्डिनं भीमस् नगरम् ।।

damayantyāstu tadvākyaṃ vārṇyeyo nalasārathiḥ| nyavedayadaśeṣeṇa nalāmātyeṣu mukhyaśaḥ || mithunaṃ kumārīṃ kumāraṃ ca| kuṇḍinaṃ bhīmas nagaram ||

Verse 23

तैः समेत्य विनिश्चित्य सोऽनुज्ञातो महीपते। ययौ मिथुनमारोप्य विदर्भांस्तेन वाहिना ।। मुख्यशः मुख्येषु मुख्येषु ।।

taiḥ sametya viniścitya so'nujñāto mahīpate| yayau mithunamāropya vidarbhāṃstena vāhinā || mukhyaśaḥ mukhyeṣu mukhyeṣu ||

Verse 24

हयांस्तत्र विनिक्षिप्य सूतो रथवरं च तम्। इन्द्रसेनां च तां कन्यामिन्द्रसेनं च बालकम् ।।

hayāṃstatra vinikṣipya sūto rathavaraṃ ca tam| indrasenāṃ ca tāṃ kanyāmindrasenaṃ ca bālakam ||

Verse 25

आमन्त्र्य भीमं राजानमार्तः शोचन्नलं नृपम्। क्व नु यास्यामि मनसा चिन्तयानो मुहुर्मुहुः। अटमानस्ततोऽयोध्यां जगाम नगरीं तदा ।।

āmantrya bhīmaṃ rājānamārtaḥ śocannalaṃ nṛpam| kva nu yāsyāmi manasā cintayāno muhurmuhuḥ| aṭamānastato'yodhyāṃ jagāma nagarīṃ tadā ||

Verse 26

ऋतुपर्णं स राजानमुपतस्थे सुदुःखितः। भृतिं च स ददौ चास्य सारथ्येन नियोजितः ।। वाहिना अश्वरथेन ।।

ṛtuparṇaṃ sa rājānamupatasthe suduḥkhitaḥ| bhṛtiṃ ca sa dadau cāsya sārathyena niyojitaḥ || vāhinā aśvarathena ||