Adhyaya 56

Verse 1

कलिचोदनया पुष्करेण नलाह्वानम् ।। 1 ।। नलपुष्करयोरक्षदेवनम् ।। 1 ।। बृहदश्व उवाच। एवं स समयं कृत्वा द्वापरेण कलिः सह। आजगाम ततस्तत्र यत्रराजा स नैषधः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि षट्पञ्चाशोऽध्यायः ।। 65 ।।

kalicodanayā puṣkareṇa nalāhvānam || 1 || nalapuṣkarayorakṣadevanam || 1 || bṛhadaśva uvāca| evaṃ sa samayaṃ kṛtvā dvāpareṇa kaliḥ saha| ājagāma tatastatra yatrarājā sa naiṣadhaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi ṣaṭpañcāśo'dhyāyaḥ || 65 ||

Verse 2

स नित्यमन्तरप्रेक्षी निषधेष्ववसच्चिरम्। अथास्य द्वादशे वर्षे ददर्श कलिरन्तरम् ।।

sa nityamantaraprekṣī niṣadheṣvavasacciram| athāsya dvādaśe varṣe dadarśa kalirantaram ||

Verse 3

कृत्वा मूत्रमुपस्पृश्य संध्यामन्वास्त नैषधः। अकृत्वा पादयोः शौचं तत्रैनं कलिराविशत् ।। समयं संकेतम् ।।

kṛtvā mūtramupaspṛśya saṃdhyāmanvāsta naiṣadhaḥ| akṛtvā pādayoḥ śaucaṃ tatrainaṃ kalirāviśat || samayaṃ saṃketam ||

Verse 4

स समाविश्य च नलं समीपं पुष्करस्य च। गत्वा पुष्करमाहेदमेहि दीव्य नलेन वै ।। अन्वास्त उपासितवान् ।।

sa samāviśya ca nalaṃ samīpaṃ puṣkarasya ca| gatvā puṣkaramāhedamehi dīvya nalena vai || anvāsta upāsitavān ||

Verse 5

अक्षद्यूते नलं जेता भवान्हि सहितो मया। निषधान्प्रतिपद्यस्व जित्वा राज्यं नलं नृपम् ।।

akṣadyūte nalaṃ jetā bhavānhi sahito mayā| niṣadhānpratipadyasva jitvā rājyaṃ nalaṃ nṛpam ||

Verse 6

एवमुक्तस्तु कलिना पुष्करो नलमभ्ययात्। कलिश्चैव वृषो भूत्वा तं वै पुष्करमन्वयात् ।। स कुलिः। नलं समाविश्य रूपान्तरेण पुष्करं चाब्रवीत्। दीव्य द्यूतं कुरु ।।

evamuktastu kalinā puṣkaro nalamabhyayāt| kaliścaiva vṛṣo bhūtvā taṃ vai puṣkaramanvayāt || sa kuliḥ| nalaṃ samāviśya rūpāntareṇa puṣkaraṃ cābravīt| dīvya dyūtaṃ kuru ||

Verse 7

आसाद्य तु नलं वीरं पुष्करः परवीरहा। दीव्यावेत्यब्रवीद्धाता वृषेणेति मुहुर्मुहुः ।। वृषः श्रेष्ठः पाशश्रेष्ठो भूत्वा ।।

āsādya tu nalaṃ vīraṃ puṣkaraḥ paravīrahā| dīvyāvetyabravīddhātā vṛṣeṇeti muhurmuhuḥ || vṛṣaḥ śreṣṭhaḥ pāśaśreṣṭho bhūtvā ||

Verse 8

न चक्षमे ततो राजा समाह्वानं महामनाः। वैदर्भ्याः प्रेक्षमाणायाः प्राप्तकालममन्यत ।।

na cakṣame tato rājā samāhvānaṃ mahāmanāḥ| vaidarbhyāḥ prekṣamāṇāyāḥ prāptakālamamanyata ||

Verse 9

ततः स राज्ञा सहसा देवितुं संप्रचक्रमे ।।

tataḥ sa rājñā sahasā devituṃ saṃpracakrame ||

Verse 10

भ्रात्रा देवाभिभूतेन दैवाविष्टो जनाधिपः। हिरण्यस्य सुवर्णस्य यानयुग्यस् वाससाम्। आविष्टः कलिना द्यूते जीयते स्म नलस्तदा ।। वृषेणाक्षमुख्येन। अब्रवीत्प्रीत्येति क. पाठः ।।

bhrātrā devābhibhūtena daivāviṣṭo janādhipaḥ| hiraṇyasya suvarṇasya yānayugyas vāsasām| āviṣṭaḥ kalinā dyūte jīyate sma nalastadā || vṛṣeṇākṣamukhyena| abravītprītyeti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 11

तमक्षमदसंमत्तं सुहृदां न तु कश्चन। निवारणेऽभवच्छक्तो दीव्यमानमरिंदमम् ।।

tamakṣamadasaṃmattaṃ suhṛdāṃ na tu kaścana| nivāraṇe'bhavacchakto dīvyamānamariṃdamam ||

Verse 12

ततः पौरजनाः सर्वे मन्त्रिभिः सह भारत। राजानं द्रष्टुमागच्छन्निवारयितुमातुरम् ।।

tataḥ paurajanāḥ sarve mantribhiḥ saha bhārata| rājānaṃ draṣṭumāgacchannivārayitumāturam ||

Verse 13

ततः सूत उपागम्य दमयन्त्यै न्यवेदयत्। एष पौरजनो देवि द्वारि तिष्ठति कार्यवान् ।।

tataḥ sūta upāgamya damayantyai nyavedayat| eṣa paurajano devi dvāri tiṣṭhati kāryavān ||

Verse 14

निवेद्यतां नैषधाय सर्वाः प्रकृतयः स्थिताः। अमृष्यमाणा व्यसनं राज्ञो धर्मार्थदर्शिनः ।।

nivedyatāṃ naiṣadhāya sarvāḥ prakṛtayaḥ sthitāḥ| amṛṣyamāṇā vyasanaṃ rājño dharmārthadarśinaḥ ||

Verse 15

ततः सा बाष्पकलया वाचा दुःखेन कर्शिता। उवाच नैषधं भैमी शोकोपहतचेतना ।।

tataḥ sā bāṣpakalayā vācā duḥkhena karśitā| uvāca naiṣadhaṃ bhaimī śokopahatacetanā ||

Verse 16

राजन्पौरजनो द्वारि त्वां दिदृक्षुरवस्थितः। वृद्धैर्ब्राह्मणमुख्यैश्च वणिग्भिश्च समन्वितः ।।

rājanpaurajano dvāri tvāṃ didṛkṣuravasthitaḥ| vṛddhairbrāhmaṇamukhyaiśca vaṇigbhiśca samanvitaḥ ||

Verse 17

आगतं सहितं राजंस्त्वत्प्रसादावलम्बनम्। तं द्रष्टुमर्हसीत्येवं पुनः पुनरभाषत ।।

āgataṃ sahitaṃ rājaṃstvatprasādāvalambanam| taṃ draṣṭumarhasītyevaṃ punaḥ punarabhāṣata ||

Verse 18

तां तथा रुचिरापाङ्गीं विलपन्तीं तथाविधाम्। आविष्टः कलिना राजा नाभ्यभाषत किंचन ।।

tāṃ tathā rucirāpāṅgīṃ vilapantīṃ tathāvidhām| āviṣṭaḥ kalinā rājā nābhyabhāṣata kiṃcana ||

Verse 19

ततस्ते मन्त्रिणः सर्वे ते चैव पुरवासिनः। नायमस्तीति दुःखार्ता व्रीडिता जग्मुरालयान् ।। यानेषु युग्यं युगवहं रथादि तस्य ।।

tataste mantriṇaḥ sarve te caiva puravāsinaḥ| nāyamastīti duḥkhārtā vrīḍitā jagmurālayān || yāneṣu yugyaṃ yugavahaṃ rathādi tasya ||

Verse 20

तथा तदभवद्द्यूतं पुष्करस्य नलस्य च। युधिष्ठिर बहून्मासान्पुण्यश्लोकस्त्वजीयत ।। नायमस्ति नष्टोयमित्यर्थः ।।

tathā tadabhavaddyūtaṃ puṣkarasya nalasya ca| yudhiṣṭhira bahūnmāsānpuṇyaślokastvajīyata || nāyamasti naṣṭoyamityarthaḥ ||