Adhyaya 55

Verse 1

दमयन्तीस्वयंवरादनन्तरं दिवं गच्छतामिन्द्रादीनां मध्येमार्गं कलिद्वापरयोर्दर्शनम् ।। 1 ।। तैः स्वयंवरे दमयन्त्या नलवरणं निवेदितेन द्वापरद्वितीयेन कलिना नलपराभवप्रतिज्ञानम् ।। 2 ।। बृहदश्व उवाच। वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः। यान्तो ददृशुरायान्तं द्वापरं कलिना सह ।।

damayantīsvayaṃvarādanantaraṃ divaṃ gacchatāmindrādīnāṃ madhyemārgaṃ kalidvāparayordarśanam || 1 || taiḥ svayaṃvare damayantyā nalavaraṇaṃ niveditena dvāparadvitīyena kalinā nalaparābhavapratijñānam || 2 || bṛhadaśva uvāca| vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lokapālā mahaujasaḥ| yānto dadṛśurāyāntaṃ dvāparaṃ kalinā saha ||

Verse 2

अथाब्रवीत्कलिं शक्रः संप्रेक्ष्य बलवृत्रहा। द्वापरेण सहायेन कले ब्रूहि क्व यास्यसि ।।

athābravītkaliṃ śakraḥ saṃprekṣya balavṛtrahā| dvāpareṇa sahāyena kale brūhi kva yāsyasi ||

Verse 3

ततोऽब्रवीत्कलिः शक्रं दमयन्त्याः स्वयंवरम्। गत्वा हि वरयिष्ये तां मनो हि मम तां गतम् ।।

tato'bravītkaliḥ śakraṃ damayantyāḥ svayaṃvaram| gatvā hi varayiṣye tāṃ mano hi mama tāṃ gatam ||

Verse 4

तमब्रवीत्प्रहस्येन्द्रो निर्वृत्तः स स्वयंवरः। वृतस्तया नलो राजा पतिरस्मत्समीपतः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः ।। 55 ।।

tamabravītprahasyendro nirvṛttaḥ sa svayaṃvaraḥ| vṛtastayā nalo rājā patirasmatsamīpataḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi pañcapañcāśo'dhyāyaḥ || 55 ||

Verse 5

एवमुक्तस्तु शक्रेण कलिः कोपसमन्वितः। देवानामन्त्र्य तान्सर्वानुवाचेदं वचस्तदा ।।

evamuktastu śakreṇa kaliḥ kopasamanvitaḥ| devānāmantrya tānsarvānuvācedaṃ vacastadā ||

Verse 6

देवानां मानुषं मध्ये यत्सा पतिमविन्दत। ननु तस्या भवेन्न्याय्यं विपुलं दण्डधारणम् ।।

devānāṃ mānuṣaṃ madhye yatsā patimavindata| nanu tasyā bhavennyāyyaṃ vipulaṃ daṇḍadhāraṇam ||

Verse 7

एवमुक्ते तु कलिना प्रत्यूचुस्ते दिवौकसः। अस्माभिः सभनुज्ञाते दमयन्त्या नलो वृतः ।। निर्वृत्तः समाप्तः ।।

evamukte tu kalinā pratyūcuste divaukasaḥ| asmābhiḥ sabhanujñāte damayantyā nalo vṛtaḥ || nirvṛttaḥ samāptaḥ ||

Verse 8

का हि सर्वगुणोपेतं नाश्रयेत नलं नृपम्। यो वेद धर्मानखिलान्यथावच्चरितव्रतः ।।

kā hi sarvaguṇopetaṃ nāśrayeta nalaṃ nṛpam| yo veda dharmānakhilānyathāvaccaritavrataḥ ||

Verse 9

योऽधीते चतुरो वेदान्सर्वानाख्यानपञ्चमान्। अहिंसानिरतो यश्च सत्यवादी दृढव्रतः ।। अस्माभिः समनुज्ञातो दमयन्त्येति क. ध. पाठः ।।

yo'dhīte caturo vedānsarvānākhyānapañcamān| ahiṃsānirato yaśca satyavādī dṛḍhavrataḥ || asmābhiḥ samanujñāto damayantyeti ka. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 10

यस्मिन्दाक्ष्यं धृतिर्ज्ञानं तपः शौचं दमः शमः। ध्रुवाणि पुरुषव्याघ्रे लोकपालसमे नृपे ।। धर्मवादी दृढव्रतं इति क. पाठः ।।

yasmindākṣyaṃ dhṛtirjñānaṃ tapaḥ śaucaṃ damaḥ śamaḥ| dhruvāṇi puruṣavyāghre lokapālasame nṛpe || dharmavādī dṛḍhavrataṃ iti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 11

एवंरूपं नलं यो वै कामयेच्छपितुं कले। आत्मानं स शपेन्मूढो हन्यादात्मानमात्मना ।।

evaṃrūpaṃ nalaṃ yo vai kāmayecchapituṃ kale| ātmānaṃ sa śapenmūḍho hanyādātmānamātmanā ||

Verse 12

एवंगुणं नलं यो वै कामयेच्छपितुं कले। कृच्छ्रे स नरके मञ्जेदगाधे विपुले ह्रदे ।।

evaṃguṇaṃ nalaṃ yo vai kāmayecchapituṃ kale| kṛcchre sa narake mañjedagādhe vipule hrade ||

Verse 13

एवमुक्त्वा कलिं देवा द्वापरं च दिवं ययुः। ततो गतेषु देवेषु कलिर्द्वापरमब्रवीत् ।।

evamuktvā kaliṃ devā dvāparaṃ ca divaṃ yayuḥ| tato gateṣu deveṣu kalirdvāparamabravīt ||

Verse 14

संयन्तुं नोत्सहे कोपं नले वत्स्यामि द्वापर। भ्रंशयिष्यामि तं राज्यान्न भैम्या सह रंस्यते ।।

saṃyantuṃ notsahe kopaṃ nale vatsyāmi dvāpara| bhraṃśayiṣyāmi taṃ rājyānna bhaimyā saha raṃsyate ||

Verse 15

त्वमप्यक्षान्समाविश्य साहाय्यं कर्तुमर्हसि। मम प्रियकृते ह्यस्मन्कृतवांश्च भविष्यसि ।।

tvamapyakṣānsamāviśya sāhāyyaṃ kartumarhasi| mama priyakṛte hyasmankṛtavāṃśca bhaviṣyasi ||