Adhyaya 54

Verse 1

स्वयंवरमण्डपे इन्द्राग्नियमवरुणैर्नलसारूप्येण तत्पार्श्वे समुपवेशनम् ।। 1 ।। दमयन्त्या स्वगुणसंतुष्टेन्द्रादिप्रसादेव नलस्थैव वरणम् ।। 2 ।। बृहदश्व उवाच। अथ काले शुभे प्राप्ते तथौ पुण्ये क्षणे तथा। आजुहाव महीपालान्भीमो राजा स्वयंवरे ।।

svayaṃvaramaṇḍape indrāgniyamavaruṇairnalasārūpyeṇa tatpārśve samupaveśanam || 1 || damayantyā svaguṇasaṃtuṣṭendrādiprasādeva nalasthaiva varaṇam || 2 || bṛhadaśva uvāca| atha kāle śubhe prāpte tathau puṇye kṣaṇe tathā| ājuhāva mahīpālānbhīmo rājā svayaṃvare ||

Verse 2

तच्छ्रुत्वा पृथिवीपालाः सर्वे हृच्छयपीडिताः। त्वरिताः समपाजग्मुर्दमयन्तीमभीप्सवः ।।

tacchrutvā pṛthivīpālāḥ sarve hṛcchayapīḍitāḥ| tvaritāḥ samapājagmurdamayantīmabhīpsavaḥ ||

Verse 3

कनकस्तम्भरुचिरं तोरणेन विराजितम्। विविशुस्ते नृपा रङ्गं महासिंह इवाचलम् ।।

kanakastambharuciraṃ toraṇena virājitam| viviśuste nṛpā raṅgaṃ mahāsiṃha ivācalam ||

Verse 4

तत्रासनेषु विविधेष्वासीनाः पृथिवीक्षितः। सुरभिस्रग्धराः सर्वे प्रमृष्टमणिकुण्डलाः ।।

tatrāsaneṣu vividheṣvāsīnāḥ pṛthivīkṣitaḥ| surabhisragdharāḥ sarve pramṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ ||

Verse 5

संपूर्णां पुरुषव्याघ्रैर्व्याघ्रैर्गिरिगुहामिव। प्रविवेश नलो देवैः पुण्यश्लोको नराधिप ।।

saṃpūrṇāṃ puruṣavyāghrairvyāghrairgiriguhāmiva| praviveśa nalo devaiḥ puṇyaśloko narādhipa ||

Verse 6

तत्र स्म पीना दृश्यन्ते बाहवः परिघोपमाः। आकारवर्णसुश्लक्ष्णाः पञ्चशीर्षा इवोरगाः ।।

tatra sma pīnā dṛśyante bāhavaḥ parighopamāḥ| ākāravarṇasuślakṣṇāḥ pañcaśīrṣā ivoragāḥ ||

Verse 7

सुकेशान्तानि चारूणि सुनासानि शुभानि च। मुखानि राज्ञां शोभन्ते नक्षत्राणि यथा दिवि ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि चतुःपञ्चाशोऽध्यायः ।। 54 ।।

sukeśāntāni cārūṇi sunāsāni śubhāni ca| mukhāni rājñāṃ śobhante nakṣatrāṇi yathā divi || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi catuḥpañcāśo'dhyāyaḥ || 54 ||

Verse 8

दमयन्ती ततो रङ्गं प्रविवेश शुभानना। मुष्णन्ती प्रभया राज्ञां चक्षूषि च मनांसि च ।। सुनासाक्षिभ्रुवाणि श्वेति झ. पाठः ।।

damayantī tato raṅgaṃ praviveśa śubhānanā| muṣṇantī prabhayā rājñāṃ cakṣūṣi ca manāṃsi ca || sunāsākṣibhruvāṇi śveti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 9

तस्या गात्रेषु पतिता तेषां दृष्टिर्महात्मनाम्। तत्रतत्रैव सक्ताऽभून्न चचाल च पश्यताम् ।।

tasyā gātreṣu patitā teṣāṃ dṛṣṭirmahātmanām| tatratatraiva saktā'bhūnna cacāla ca paśyatām ||

Verse 10

ततः संकीर्त्यमानेषु राज्ञां नामसु भारत। ददर्श भैमी पुरुषान्पञ्च तुल्याकृतीनिह ।।

tataḥ saṃkīrtyamāneṣu rājñāṃ nāmasu bhārata| dadarśa bhaimī puruṣānpañca tulyākṛtīniha ||

Verse 11

तान्समीक्ष्य ततः सर्वान्निर्विशेषाकृतीन्स्थितान्। संदेहादथ वेदर्भी नाभ्यजानान्नलं नृपम् ।।

tānsamīkṣya tataḥ sarvānnirviśeṣākṛtīnsthitān| saṃdehādatha vedarbhī nābhyajānānnalaṃ nṛpam ||

Verse 12

निर्विशेषवयोवेषरूपाणां तत्र सा शुभा। यंयं हि ददृशे तेषां तंतं मेने नलं नृपम्। साचिन्तयन्ती बुद्ध्याऽथ तर्कयामास भामिनी ।।

nirviśeṣavayoveṣarūpāṇāṃ tatra sā śubhā| yaṃyaṃ hi dadṛśe teṣāṃ taṃtaṃ mene nalaṃ nṛpam| sācintayantī buddhyā'tha tarkayāmāsa bhāminī ||

Verse 13

कथं नु देवाञ्जानीयां कथं विद्यां नलं नृपम्। एवं संचिन्तयन्ती सा वैदर्भी भृशदुःखिता ।।

kathaṃ nu devāñjānīyāṃ kathaṃ vidyāṃ nalaṃ nṛpam| evaṃ saṃcintayantī sā vaidarbhī bhṛśaduḥkhitā ||

Verse 14

श्रुतानि देवलिङ्गानि तर्कयामास भारत। देवानां यानि लिङ्गानि स्थविरेभ्यः श्रुतानि मे ।।

śrutāni devaliṅgāni tarkayāmāsa bhārata| devānāṃ yāni liṅgāni sthavirebhyaḥ śrutāni me ||

Verse 15

तानीह तिष्ठतां भूमावेकस्यापि न लक्षये। एवं विचिन्त्य बहुधा विचार्य च पुनः पुनः ।।

tānīha tiṣṭhatāṃ bhūmāvekasyāpi na lakṣaye| evaṃ vicintya bahudhā vicārya ca punaḥ punaḥ ||

Verse 16

शरणं प्रति देवानां प्राप्तकालममन्यत। वाचा च मनसा चैव नमस्कारं प्रयुज्य सा ।।

śaraṇaṃ prati devānāṃ prāptakālamamanyata| vācā ca manasā caiva namaskāraṃ prayujya sā ||

Verse 17

देवेभ्यः प्राञ्जलिर्भूत्वा वेपमानेदमब्रवीत्। हंसानां वचनं श्रुत्वा यथा मे नैषधो वृतः। पतित्वे तेन सत्येन देवास्तं प्रदिशन्तु मे ।।

devebhyaḥ prāñjalirbhūtvā vepamānedamabravīt| haṃsānāṃ vacanaṃ śrutvā yathā me naiṣadho vṛtaḥ| patitve tena satyena devāstaṃ pradiśantu me ||

Verse 18

मनसा वचसा चैव यथा नातिचराम्यहम्। तेन सत्येन विबुधास्तमेव प्रदिशन्तु मे ।।

manasā vacasā caiva yathā nāticarāmyaham| tena satyena vibudhāstameva pradiśantu me ||

Verse 19

यथा देवैः स मे भर्ता विहितो निषधाधिषः। तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे ।।

yathā devaiḥ sa me bhartā vihito niṣadhādhiṣaḥ| tena satyena me devāstameva pradiśantu me ||

Verse 20

यथेदं व्रतमारब्धं नलस्याराधने मया। तेन सत्येन मे देवास्तमेव प्रदिशन्तु मे ।।

yathedaṃ vratamārabdhaṃ nalasyārādhane mayā| tena satyena me devāstameva pradiśantu me ||

Verse 21

स्वं चैव रूपं पुष्यन्तु लोकपाला महेश्वराः। यथाऽहमभिजानीयां पुण्यश्लोकं नराधिपम् ।। मुष्णन्ती हरन्त ।।

svaṃ caiva rūpaṃ puṣyantu lokapālā maheśvarāḥ| yathā'hamabhijānīyāṃ puṇyaślokaṃ narādhipam || muṣṇantī haranta ||

Verse 22

निशम्य दमयन्त्यास्तत्करुणं प्रतिदेवितम्। निश्चयंपरमं तथ्यमनुरागं च नैषधे ।।

niśamya damayantyāstatkaruṇaṃ pratidevitam| niścayaṃparamaṃ tathyamanurāgaṃ ca naiṣadhe ||

Verse 23

मनोविशुद्धिं बुद्धिं च भक्तिं रागं च नैषधे। यथोक्तं चक्रिरे देवाः सामर्थ्यं लिङ्गधारणे ।।

manoviśuddhiṃ buddhiṃ ca bhaktiṃ rāgaṃ ca naiṣadhe| yathoktaṃ cakrire devāḥ sāmarthyaṃ liṅgadhāraṇe ||

Verse 24

साऽपश्यद्विबुधान्सर्वानस्वेदान्स्तब्धलोचनान्। अम्लानस्रग्रजोहीनान्स्थितानस्पृशतः क्षितिम् ।। लोकपालाः सहेश्वरा इति झ. पाठः ।।

sā'paśyadvibudhānsarvānasvedānstabdhalocanān| amlānasragrajohīnānsthitānaspṛśataḥ kṣitim || lokapālāḥ saheśvarā iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 25

छायाद्वितीयो म्लानस्रग्रजःस्वेदसमन्वितः। भूमिष्ठो नैषधश्चैव निमेषेण च सूचितः ।।

chāyādvitīyo mlānasragrajaḥsvedasamanvitaḥ| bhūmiṣṭho naiṣadhaścaiva nimeṣeṇa ca sūcitaḥ ||

Verse 26

सा समीक्ष्य तु तान्देवान्पुण्यश्लोकं च भारत। नैषधं वरयामास भैमी धर्मेण पाण्डव ।।

sā samīkṣya tu tāndevānpuṇyaślokaṃ ca bhārata| naiṣadhaṃ varayāmāsa bhaimī dharmeṇa pāṇḍava ||

Verse 27

विलज्जमाना वस्त्रान्तं जग्राहायतलोचना। स्कन्धदेशेऽसृजत्तस्य स्रजं परमशोभनाम् ।।

vilajjamānā vastrāntaṃ jagrāhāyatalocanā| skandhadeśe'sṛjattasya srajaṃ paramaśobhanām ||

Verse 28

वरयामास चैवैनं पतित्वे वरवर्णिनी। ततो हाहेति सहसा मुक्तः शब्दो नराधिपैः ।।

varayāmāsa caivainaṃ patitve varavarṇinī| tato hāheti sahasā muktaḥ śabdo narādhipaiḥ ||

Verse 29

देवैर्महर्षिभिस्तत्र साधुसाध्विति भारत। विस्मितैरीरितः शब्दः प्रशंसद्भिर्नलं नृपम् ।।

devairmaharṣibhistatra sādhusādhviti bhārata| vismitairīritaḥ śabdaḥ praśaṃsadbhirnalaṃ nṛpam ||

Verse 30

दमयन्तीं तु कौरव्य वीरसेनसुतो नृपः। आश्वासयद्वरारोहां प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।।

damayantīṃ tu kauravya vīrasenasuto nṛpaḥ| āśvāsayadvarārohāṃ prahṛṣṭenāntarātmanā ||

Verse 31

यत्त्वं भजसि कल्याणि पुमांसं देवसन्निधौ। तस्मान्मां विद्धि भर्तारमेतत्ते वचने रतम् ।। अम्लानस्रजश्च ते रजोहीनाश्चेति विग्रहः। ठायाविहीनानम्लानस्रजोऽस्वेदसमन्वितानिति क. पाठः ।।

yattvaṃ bhajasi kalyāṇi pumāṃsaṃ devasannidhau| tasmānmāṃ viddhi bhartārametatte vacane ratam || amlānasrajaśca te rajohīnāśceti vigrahaḥ| ṭhāyāvihīnānamlānasrajo'svedasamanvitāniti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 32

यावच्च मे धरिष्यन्ति प्राणा देहे शुचिस्मिते। तावत्त्वयि भविष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।।

yāvacca me dhariṣyanti prāṇā dehe śucismite| tāvattvayi bhaviṣyāmi satyametadbravīmi te ||

Verse 33

दमयन्ती तथा वाग्भिरभिनन्द्य कृताञ्जलिः ।।

damayantī tathā vāgbhirabhinandya kṛtāñjaliḥ ||

Verse 34

तौ परस्परतः प्रीतौ दृष्ट्वा त्वग्निपुरोगमान्। तानेव शरणं देवाञ्जग्मतुर्मनसा तदा ।।

tau parasparataḥ prītau dṛṣṭvā tvagnipurogamān| tāneva śaraṇaṃ devāñjagmaturmanasā tadā ||

Verse 35

वृते तु नैषधे भैम्या लोकपाला महौजसः। प्रहृष्टमनसः सर्वे नलायाष्टौ वरान्ददुः ।।

vṛte tu naiṣadhe bhaimyā lokapālā mahaujasaḥ| prahṛṣṭamanasaḥ sarve nalāyāṣṭau varāndaduḥ ||

Verse 36

प्रत्यक्षदर्शनं यज्ञे गतिं चानुत्तमां शुभाम्। नैषधाय ददौ शक्रः प्रीयमाणः शचीपतिः ।।

pratyakṣadarśanaṃ yajñe gatiṃ cānuttamāṃ śubhām| naiṣadhāya dadau śakraḥ prīyamāṇaḥ śacīpatiḥ ||

Verse 37

अग्निरात्मभवं प्रादाद्यत्र वाञ्छति नैषधः। लोकानात्मप्रभांश्चैव ददौ तस्मै हुताशनः ।। यद्यस्मान्मां भजसि तस्मात्ते तव वचने रतं इत्येतत् विद्धि ।।

agnirātmabhavaṃ prādādyatra vāñchati naiṣadhaḥ| lokānātmaprabhāṃścaiva dadau tasmai hutāśanaḥ || yadyasmānmāṃ bhajasi tasmātte tava vacane rataṃ ityetat viddhi ||

Verse 38

यमस्त्वन्नरसं प्रादाद्धर्मे च परमां स्थितिम्। अपांपतिरपां भावं यत्रवाञ्छति नैपधः ।। स्रजश्चोत्तमगन्धाढ्याः सर्वेच मिथुनं ददुः आत्मभवं भात्मन आविर्भावम् ।।

yamastvannarasaṃ prādāddharme ca paramāṃ sthitim| apāṃpatirapāṃ bhāvaṃ yatravāñchati naipadhaḥ || srajaścottamagandhāḍhyāḥ sarveca mithunaṃ daduḥ ātmabhavaṃ bhātmana āvirbhāvam ||

Verse 39

वरानेवं प्रदायास्य देवास्ते त्रिदिवं गताः। एतत्सर्वं नलोऽपश्यद्दमयन्ती च भारत। यथा स्वप्नं महाराज तथैव ददृशुर्जनाः ।।

varānevaṃ pradāyāsya devāste tridivaṃ gatāḥ| etatsarvaṃ nalo'paśyaddamayantī ca bhārata| yathā svapnaṃ mahārāja tathaiva dadṛśurjanāḥ ||

Verse 40

ततः स्वयवरं चक्रे भीमो राजाऽतिमानुषम्। समागतेषु सर्वेषु भूपालेसु विशांपते ।।

tataḥ svayavaraṃ cakre bhīmo rājā'timānuṣam| samāgateṣu sarveṣu bhūpālesu viśāṃpate ||

Verse 41

दमयन्त्यपि तद्दृष्ट्वाराजमण्डलमृद्धिमत्। अन्वीक्ष्यनैषधं वव्रे भैमी धर्मेण भारत ।।

damayantyapi taddṛṣṭvārājamaṇḍalamṛddhimat| anvīkṣyanaiṣadhaṃ vavre bhaimī dharmeṇa bhārata ||

Verse 42

वृते च नैषधे भैम्या निवृत्ते च स्वयंवरे। सर्व एव महीपालाः प्रतिजग्मुर्यथागतम् ।।

vṛte ca naiṣadhe bhaimyā nivṛtte ca svayaṃvare| sarva eva mahīpālāḥ pratijagmuryathāgatam ||

Verse 43

पार्थिवाश्चानुभूयास्य विवाहं विस्मयान्विताः। दमयन्त्याश्च मुदिताः प्रतिजग्मुर्यथागतम् ।। अन्नरसं यादृशे तादृशेप्यन्ने विशिष्टरसवत्ताम्। भावं सत्ताम्। मुधुनं एकैकेन द्वयं द्वयमपीत्यर्थः ।।

pārthivāścānubhūyāsya vivāhaṃ vismayānvitāḥ| damayantyāśca muditāḥ pratijagmuryathāgatam || annarasaṃ yādṛśe tādṛśepyanne viśiṣṭarasavattām| bhāvaṃ sattām| mudhunaṃ ekaikena dvayaṃ dvayamapītyarthaḥ ||

Verse 44

गतेषु पार्थिवेन्द्रेषु भीमः प्रीतो महामनाः। विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलस्य च ।।

gateṣu pārthivendreṣu bhīmaḥ prīto mahāmanāḥ| vivāhaṃ kārayāmāsa damayantyā nalasya ca ||

Verse 45

उष्य तत्र तथाकामं नैषधो द्विपदांवरः। भीमेन समनुज्ञातो जगाम नगरं स्वकम्। अवाप्य नारीरत्नं तु पुण्यश्लोकोपि पार्थिवः ।। अनुभूय दृष्ट्वा ।।

uṣya tatra tathākāmaṃ naiṣadho dvipadāṃvaraḥ| bhīmena samanujñāto jagāma nagaraṃ svakam| avāpya nārīratnaṃ tu puṇyaślokopi pārthivaḥ || anubhūya dṛṣṭvā ||

Verse 46

रेमे सह तया राजञ्छच्येव बलवृत्रहा। अतीव मुदितो राजा भ्राजमानोंशुमानिव ।।

reme saha tayā rājañchacyeva balavṛtrahā| atīva mudito rājā bhrājamānoṃśumāniva ||

Verse 47

अरञ्जयत्प्रजा वीरो धर्मेण परिपालयन्। ईजे चाप्यश्वमेधेन ययातिरिव नाहुषः। अन्यैश्च बहुभिर्धीमान्क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः ।।

arañjayatprajā vīro dharmeṇa paripālayan| īje cāpyaśvamedhena yayātiriva nāhuṣaḥ| anyaiśca bahubhirdhīmānkratubhiścāptadakṣiṇaiḥ ||

Verse 48

पुगश्च रमणीयेषु वनेषूपवनेषु च। दमयन्त्या सह नलो विजहारामरोपमः ।।

pugaśca ramaṇīyeṣu vaneṣūpavaneṣu ca| damayantyā saha nalo vijahārāmaropamaḥ ||

Verse 49

जनयामास च ततो दमयन्त्यां महामनाः। इन्द्रसेनं सुतं चापि इन्द्रसेनां चकन्यकाम् ।।

janayāmāsa ca tato damayantyāṃ mahāmanāḥ| indrasenaṃ sutaṃ cāpi indrasenāṃ cakanyakām ||

Verse 50

एवं स यजमानश्च विहरंश्च नराधिपः। ररक्ष वसुसंपूर्णां वसुधां वसुधाधिपः ।।

evaṃ sa yajamānaśca viharaṃśca narādhipaḥ| rarakṣa vasusaṃpūrṇāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ ||