Adhyaya 53

Verse 1

नलदमयन्तीसंवाद ।। 1 ।। नलेनेन्द्रादीन्प्रति दमयन्तीवचननिवेदनम् ।। 2 ।। बृहदश्व उवाच। सा नमस्कृत्य देवेभ्यः प्रहस्य नलमब्रवीत्। प्रणयस्व यथाश्रद्धं राजन्किं करवाणि ते ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि त्रिपञ्चाशोऽध्यायः ।। 53 ।।

naladamayantīsaṃvāda || 1 || nalenendrādīnprati damayantīvacananivedanam || 2 || bṛhadaśva uvāca| sā namaskṛtya devebhyaḥ prahasya nalamabravīt| praṇayasva yathāśraddhaṃ rājankiṃ karavāṇi te || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi tripañcāśo'dhyāyaḥ || 53 ||

Verse 2

अहं चैव हि यच्चान्यन्ममास्ति वसु किंचना। तत्सर्वं तव विस्रब्धं कुरु प्रणयमीश्वर ।। यथाश्रद्धं देवेभ्यो नमस्कृत् प्रणयस्वेति संबन्धः। प्रणयस्व परिणयस्व। मामिति शेषः ।।

ahaṃ caiva hi yaccānyanmamāsti vasu kiṃcanā| tatsarvaṃ tava visrabdhaṃ kuru praṇayamīśvara || yathāśraddhaṃ devebhyo namaskṛt praṇayasveti saṃbandhaḥ| praṇayasva pariṇayasva| māmiti śeṣaḥ ||

Verse 3

हंसानां वचनं यत्तु तन्मां दहति पार्थिव। त्वत्कृते हि मया वीर राजानः सन्निपातिताः ।। विस्रब्धं सविश्वासं यथास्यात्तथा प्रणयं परिणयनं विवाहम् ।।

haṃsānāṃ vacanaṃ yattu tanmāṃ dahati pārthiva| tvatkṛte hi mayā vīra rājānaḥ sannipātitāḥ || visrabdhaṃ saviśvāsaṃ yathāsyāttathā praṇayaṃ pariṇayanaṃ vivāham ||

Verse 4

यदि त्वं भजमानां मां प्रत्याख्यास्यसि मानद। विषमग्निं जलं रज्जुमास्थास्ये तव कारणात् ।। सन्निपातिताः मेलिताः ।।

yadi tvaṃ bhajamānāṃ māṃ pratyākhyāsyasi mānada| viṣamagniṃ jalaṃ rajjumāsthāsye tava kāraṇāt || sannipātitāḥ melitāḥ ||

Verse 5

एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलस्तां प्रत्युवाच ह। तिष्ठत्सु लोकपालेषु कथं मानुषमिच्छसि ।।

evamuktastu vaidarbhyā nalastāṃ pratyuvāca ha| tiṣṭhatsu lokapāleṣu kathaṃ mānuṣamicchasi ||

Verse 6

येषामहं लोककृतामीश्वराणां महात्मनाम्। न पादरजसा तुल्यो मनस्ते तेषु वर्तताम् ।।

yeṣāmahaṃ lokakṛtāmīśvarāṇāṃ mahātmanām| na pādarajasā tulyo manaste teṣu vartatām ||

Verse 7

विप्रियं ह्याचरन्मर्त्यो देवानां मृत्युच्छति। त्राहि मामनवद्याङ्गि वरयस्व सुरोत्तमान् ।।

vipriyaṃ hyācaranmartyo devānāṃ mṛtyucchati| trāhi māmanavadyāṅgi varayasva surottamān ||

Verse 8

विरजांसि च वासांसि दिव्याश्चित्राः स्रजस्तथा। भूषणानि तु दिव्यानि देवान्प्राप्य तु भुङ्क्ष्व वै ।।

virajāṃsi ca vāsāṃsi divyāścitrāḥ srajastathā| bhūṣaṇāni tu divyāni devānprāpya tu bhuṅkṣva vai ||

Verse 9

य इमां पृथिवीं कृत्स्नां संक्षिप्य ग्रसते पुनः। हुताशमीशं देवानां का तं न वरयेत्पतिम् ।।

ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ saṃkṣipya grasate punaḥ| hutāśamīśaṃ devānāṃ kā taṃ na varayetpatim ||

Verse 10

यस् दण्डभयात्सर्वे भूतग्रामाः समागताः। धर्ममेवानुरुध्यन्ति का तं न वरयेत्पतिम् ।।

yas daṇḍabhayātsarve bhūtagrāmāḥ samāgatāḥ| dharmamevānurudhyanti kā taṃ na varayetpatim ||

Verse 11

धर्मात्मानं महात्मानं दैत्यदानवमर्दनम्। महेन्द्रं सर्वदेवानां का तं न वरयेत्पतिम् ।।

dharmātmānaṃ mahātmānaṃ daityadānavamardanam| mahendraṃ sarvadevānāṃ kā taṃ na varayetpatim ||

Verse 12

क्रियतामविशङ्केन मनसा यदि मन्यसे। वरुणं लोकपालानां सुहृद्वाक्यमिदं शृणु ।।

kriyatāmaviśaṅkena manasā yadi manyase| varuṇaṃ lokapālānāṃ suhṛdvākyamidaṃ śṛṇu ||

Verse 13

नैषधेनैवमुक्ता सा दमयन्ती बचोऽब्रवीत्। समाप्लुताभ्यां नेत्राभ्यां शोकजेनाथ वारिणा ।।

naiṣadhenaivamuktā sā damayantī baco'bravīt| samāplutābhyāṃ netrābhyāṃ śokajenātha vāriṇā ||

Verse 14

देवेभ्योऽहं नमस्कृत् यसर्वेभ्यः पृथिवीपते। वृणे त्वामेव भर्तारं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।।

devebhyo'haṃ namaskṛt yasarvebhyaḥ pṛthivīpate| vṛṇe tvāmeva bhartāraṃ satyametadbravīmi te ||

Verse 15

तामुवाच ततो राजा वेषमानां कृताञ्जलिम्। दौत्येनागत्य कल्याणि नोत्सहे स्वार्थमीप्सितं ।।

tāmuvāca tato rājā veṣamānāṃ kṛtāñjalim| dautyenāgatya kalyāṇi notsahe svārthamīpsitaṃ ||

Verse 16

कथं ह्यहं प्रतिश्रुत्य देवतानां विशेषतः। परार्थे यत्नमारभ्य कथं स्वार्थमिहोत्सहे ।।

kathaṃ hyahaṃ pratiśrutya devatānāṃ viśeṣataḥ| parārthe yatnamārabhya kathaṃ svārthamihotsahe ||

Verse 17

एष धर्मो यदि स्वार्थो ममापि भविता ततः। एवं स्वार्थं करिष्यामि तथा भद्रे विधीयताम् ।।

eṣa dharmo yadi svārtho mamāpi bhavitā tataḥ| evaṃ svārthaṃ kariṣyāmi tathā bhadre vidhīyatām ||

Verse 18

ततो बाष्पाकुलांवाचं दमयन्ती शुचिस्मिता। प्रत्याहरन्ती शनकैर्नलं राजानमब्रवीत् ।।

tato bāṣpākulāṃvācaṃ damayantī śucismitā| pratyāharantī śanakairnalaṃ rājānamabravīt ||

Verse 19

अस्त्युपायो मया दृष्टो निरपायो नरेश्वर। येन दोषो न भविता तव राजन्कथंचन ।।

astyupāyo mayā dṛṣṭo nirapāyo nareśvara| yena doṣo na bhavitā tava rājankathaṃcana ||

Verse 20

त्वं चैव हि नरश्रेष्ठ देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः। आयान्तु सहिताः सर्वे मम यत्र स्वयंवरः ।।

tvaṃ caiva hi naraśreṣṭha devāścendrapurogamāḥ| āyāntu sahitāḥ sarve mama yatra svayaṃvaraḥ ||

Verse 21

ततोऽहं लोकपालानां सन्निधौ त्वां नरेश्वर। वरयिष्ये नरव्याघ्र नैवं दोषो भविष्यति ।।

tato'haṃ lokapālānāṃ sannidhau tvāṃ nareśvara| varayiṣye naravyāghra naivaṃ doṣo bhaviṣyati ||

Verse 22

एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलो राजा विशंपते। आजगाम पुनस्तत्र यत्र देवाः समागताः ।।

evamuktastu vaidarbhyā nalo rājā viśaṃpate| ājagāma punastatra yatra devāḥ samāgatāḥ ||

Verse 23

तमपश्यंस्तथाऽऽयान्तं लोकपाला महेश्वराः। दृष्ट्वा चैनं ततोऽपृच्छन्वृत्तान्तं सर्वमेव तम् ।।

tamapaśyaṃstathā''yāntaṃ lokapālā maheśvarāḥ| dṛṣṭvā cainaṃ tato'pṛcchanvṛttāntaṃ sarvameva tam ||

Verse 24

कच्चिद्दृष्टा त्वया राजन्दमयन्ती शुचिस्मिता। किमब्रवीच्च नः सर्वान्वद भूमिपतेऽनघ ।।

kacciddṛṣṭā tvayā rājandamayantī śucismitā| kimabravīcca naḥ sarvānvada bhūmipate'nagha ||

Verse 25

नल उवाच। भवद्भिरहमादिष्टो दमयन्त्या निवेशनम्। प्रविष्टः सुमहाकक्ष्यं दण्डिभिः स्थविरैर्वृतम् ।। मृत्युकारणादिति क. ध. पाठः ।।

nala uvāca| bhavadbhirahamādiṣṭo damayantyā niveśanam| praviṣṭaḥ sumahākakṣyaṃ daṇḍibhiḥ sthavirairvṛtam || mṛtyukāraṇāditi ka. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 26

प्रविशन्तं च मां तत्र न कश्चिद्दृष्टवान्नरः। ऋते तां पार्तिवसुतां भवतामेव तेजसा ।।

praviśantaṃ ca māṃ tatra na kaściddṛṣṭavānnaraḥ| ṛte tāṃ pārtivasutāṃ bhavatāmeva tejasā ||

Verse 27

सख्यश्चास्या मया दृष्टास्ताभिश्चाप्युपलक्षितः। विस्मिताश्चाभवन्सर्वा दृष्ट्वा मां विबुधेश्वराः ।।

sakhyaścāsyā mayā dṛṣṭāstābhiścāpyupalakṣitaḥ| vismitāścābhavansarvā dṛṣṭvā māṃ vibudheśvarāḥ ||

Verse 28

वर्ण्यमानेषु च मया भवत्सु रुचिराननां। मामेव गतसंकल्पा वृणीते सा सुरोत्तमाः ।।

varṇyamāneṣu ca mayā bhavatsu rucirānanāṃ| māmeva gatasaṃkalpā vṛṇīte sā surottamāḥ ||

Verse 29

अब्रवीच्चैव मां बाला आयान्तु सहिताः सुराः। त्वया सह नरव्याघ्र मम यत्रस्वयंवरः ।।

abravīccaiva māṃ bālā āyāntu sahitāḥ surāḥ| tvayā saha naravyāghra mama yatrasvayaṃvaraḥ ||

Verse 30

तेषामहं संनिधौ त्वां वरयिष्यामि नैषध। एवं तव महाबाहो दोषो न भवितेति ह ।।

teṣāmahaṃ saṃnidhau tvāṃ varayiṣyāmi naiṣadha| evaṃ tava mahābāho doṣo na bhaviteti ha ||

Verse 31

एतावदेव विबुधा यथावृत्तमुपाहृतम्। मया शेषे प्रमाणं तु भवन्तस्त्रिदशेश्वराः ।। महाकक्ष्यं महान्तं राजद्वारप्रदेशम् ।।

etāvadeva vibudhā yathāvṛttamupāhṛtam| mayā śeṣe pramāṇaṃ tu bhavantastridaśeśvarāḥ || mahākakṣyaṃ mahāntaṃ rājadvārapradeśam ||