Adhyaya 52

Verse 1

नलेन दमयन्त्यभिन्द्रादिनिदेशनिवेदनम् ।। 1 ।। बृहदश्व उवाच। तेभ्यः प्रतिज्ञाय नलः करिष्य इति भारत। अथैतान्परिपप्रच्छ कृताञ्जलिरुपस्थितः ।।

nalena damayantyabhindrādinideśanivedanam || 1 || bṛhadaśva uvāca| tebhyaḥ pratijñāya nalaḥ kariṣya iti bhārata| athaitānparipapraccha kṛtāñjalirupasthitaḥ ||

Verse 2

के वै भवन्तः कश्चासौ यस्याहं दूत ईप्सितः। किंच तत्रमया कार्यं कथयध्वं यथातथम् ।।

ke vai bhavantaḥ kaścāsau yasyāhaṃ dūta īpsitaḥ| kiṃca tatramayā kāryaṃ kathayadhvaṃ yathātatham ||

Verse 3

एवमुक्ते नैषधेन मघवानभ्यभाषत। अमरान्वै निबोधास्मान्दमयन्त्यर्थमागतान् ।।

evamukte naiṣadhena maghavānabhyabhāṣata| amarānvai nibodhāsmāndamayantyarthamāgatān ||

Verse 4

अहमिन्द्रोऽयमग्निश्च तथैवायमपांपतिः। शरीरान्तकरो नॄणां यमोऽयमपि पार्थिव ।।

ahamindro'yamagniśca tathaivāyamapāṃpatiḥ| śarīrāntakaro nṝṇāṃ yamo'yamapi pārthiva ||

Verse 5

त्वं वै समागतानस्मान्दमयन्त्यै निवेदय। लोकपाला महेन्द्राद्याः समायान्ति दिदृक्षवः ।।

tvaṃ vai samāgatānasmāndamayantyai nivedaya| lokapālā mahendrādyāḥ samāyānti didṛkṣavaḥ ||

Verse 6

प्राप्तुमिच्छन्ति देवास्त्वां शक्रोऽग्निर्वरुणो यमः। तेषामन्यतमं देवं पतित्वे वरयस्व ह ।।

prāptumicchanti devāstvāṃ śakro'gnirvaruṇo yamaḥ| teṣāmanyatamaṃ devaṃ patitve varayasva ha ||

Verse 7

एवमुक्तः स शक्रेण नलः प्राञ्जलिरब्रवीत्। एकार्थसमवेतं मां न प्रेषयितुमर्हथ ।।

evamuktaḥ sa śakreṇa nalaḥ prāñjalirabravīt| ekārthasamavetaṃ māṃ na preṣayitumarhatha ||

Verse 8

कथ हि जातसंकल्पः स्त्रियमुत्सृजते पुमान्। परार्थमीदृशं वक्तं तद्वै पश्यामरेश्वर ।।

katha hi jātasaṃkalpaḥ striyamutsṛjate pumān| parārthamīdṛśaṃ vaktaṃ tadvai paśyāmareśvara ||

Verse 9

एवमुक्तो नैषधेन मघवान्पुनरब्रवीत्। करिष्य इतिसंश्रुत्य पूर्वमस्मासु नैषध। न करिष्यसि कस्मात्त्वं व्रज नैषध माचिरम् ।।

evamukto naiṣadhena maghavānpunarabravīt| kariṣya itisaṃśrutya pūrvamasmāsu naiṣadha| na kariṣyasi kasmāttvaṃ vraja naiṣadha māciram ||

Verse 10

स वै त्वमागतानस्मान्दमयन्त्यै निवेदय। श्रेयसा योक्ष्यसे हि त्वं कुर्वन्नमरशासनम् ।।

sa vai tvamāgatānasmāndamayantyai nivedaya| śreyasā yokṣyase hi tvaṃ kurvannamaraśāsanam ||

Verse 11

बृहदश्व उवाच। एवमुक्तः स देवैस्तैर्नैषधः पुनरब्रवीत्। सुरक्षितानि वेश्मानि प्रवेष्टुं कथमुत्सहे ।।

bṛhadaśva uvāca| evamuktaḥ sa devaistairnaiṣadhaḥ punarabravīt| surakṣitāni veśmāni praveṣṭuṃ kathamutsahe ||

Verse 12

प्रवेक्ष्यसीति तं शक्रः पुनरेवाभ्यभाषत। जगाम स तथेत्युक्त्वा दमयन्त्या निवेशनम् ।।

pravekṣyasīti taṃ śakraḥ punarevābhyabhāṣata| jagāma sa tathetyuktvā damayantyā niveśanam ||

Verse 13

ददर्श तत्र वैदर्भीं सखीगणसमावृताम्। देदीप्यमानां वपुषा श्रिया च वरवर्णिनीम् ।।

dadarśa tatra vaidarbhīṃ sakhīgaṇasamāvṛtām| dedīpyamānāṃ vapuṣā śriyā ca varavarṇinīm ||

Verse 14

अतीव सुकुमाराङ्गीं तनुमध्यां सुलोचनाम्। आक्षिपन्तीमिव च तां शशिनं स्वेन तेजसा ।।

atīva sukumārāṅgīṃ tanumadhyāṃ sulocanām| ākṣipantīmiva ca tāṃ śaśinaṃ svena tejasā ||

Verse 15

तस्य दृष्ट्वैव ववृधे कामस्तां चारुहासिनीम्। सत्यं चिकीर्षमाणस्तुधारयामास हृच्छयम् ।।

tasya dṛṣṭvaiva vavṛdhe kāmastāṃ cāruhāsinīm| satyaṃ cikīrṣamāṇastudhārayāmāsa hṛcchayam ||

Verse 16

ततस्ता नैषधं दृष्ट्वा संभ्रान्ताः परमाङ्गनाः। आसनेभ्यः समुत्पेतुस्तेजसा तस्य धर्षिताः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि द्विपञ्चाशोऽध्यायः ।। 52 ।।

tatastā naiṣadhaṃ dṛṣṭvā saṃbhrāntāḥ paramāṅganāḥ| āsanebhyaḥ samutpetustejasā tasya dharṣitāḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi dvipañcāśo'dhyāyaḥ || 52 ||

Verse 17

प्रशशंसुश्च मुप्रीता नलं ता विस्मयान्विताः। न चैनमभ्यभाषन्त मनोभिस्त्वभ्यपूजयन् ।।

praśaśaṃsuśca muprītā nalaṃ tā vismayānvitāḥ| na cainamabhyabhāṣanta manobhistvabhyapūjayan ||

Verse 18

अहो रूपमहो कान्तिरहो धैर्यं महात्मनः। कोऽयं देवोऽथवा यक्षो गन्धर्वो वा भविष्यति ।।

aho rūpamaho kāntiraho dhairyaṃ mahātmanaḥ| ko'yaṃ devo'thavā yakṣo gandharvo vā bhaviṣyati ||

Verse 19

न तास्तं शक्नुवन्ति स्म व्याहर्तुमपि किंचन। तेजसा धर्षितास्तस्य लज्जावत्यो वराङ्गनाः ।।

na tāstaṃ śaknuvanti sma vyāhartumapi kiṃcana| tejasā dharṣitāstasya lajjāvatyo varāṅganāḥ ||

Verse 20

अथैनं स्मयमानेव स्मितपूर्वाभिभाषिणी। दमयन्ती नलं वीरमभ्यभाषत विस्मिता ।।

athainaṃ smayamāneva smitapūrvābhibhāṣiṇī| damayantī nalaṃ vīramabhyabhāṣata vismitā ||

Verse 21

कस्त्वं सर्वानवद्याङ्ग मम हृच्छयवर्धन। प्राप्तोस्यमरवद्वीर ज्ञातुमिच्छामि तेऽनघ ।।

kastvaṃ sarvānavadyāṅga mama hṛcchayavardhana| prāptosyamaravadvīra jñātumicchāmi te'nagha ||

Verse 22

कथमागमनं चेह कथं चासि न लक्षितः। सुरक्षितं हि मे वेश्म राजा चैवोग्रशासनः ।।

kathamāgamanaṃ ceha kathaṃ cāsi na lakṣitaḥ| surakṣitaṃ hi me veśma rājā caivograśāsanaḥ ||

Verse 23

एवमुक्तस्तु वैदर्भ्या नलस्तां प्रत्युवाच ह। नलं मां विद्धि कल्याणि देवदूतमिहागतम् ।।

evamuktastu vaidarbhyā nalastāṃ pratyuvāca ha| nalaṃ māṃ viddhi kalyāṇi devadūtamihāgatam ||

Verse 24

देवास्त्वां प्राप्तुमिच्छन्ति शक्रोऽग्निर्वरुणो यमः। तेषामन्यतमं देवं पतिं वरय शोभने ।।

devāstvāṃ prāptumicchanti śakro'gnirvaruṇo yamaḥ| teṣāmanyatamaṃ devaṃ patiṃ varaya śobhane ||

Verse 25

तेषामेव प्रभावेण प्रविष्टोऽहमलक्षितः। प्रविशन्तं न मां कश्चिदपश्यन्नाप्यवारयत् ।।

teṣāmeva prabhāveṇa praviṣṭo'hamalakṣitaḥ| praviśantaṃ na māṃ kaścidapaśyannāpyavārayat ||

Verse 26

एतदर्थमहं भद्रे प्रेषितः सुरसत्तमैः। एतच्छ्रुत्वा शुभे बुद्धिं प्रकुरुष्व यथेच्छसि ।।

etadarthamahaṃ bhadre preṣitaḥ surasattamaiḥ| etacchrutvā śubhe buddhiṃ prakuruṣva yathecchasi ||