Adhyaya 51

Verse 1

नारदेनन्द्रादीन्प्रति दमयन्तीगुणानुवर्णनपूर्वकं तस्स्वयंवरप्रवृत्तिकथनम् ।। 1 ।। तत्स्वयंवरार्थमागच्छद्भिरिन्द्रादिभिः पथि दृष्टस्य नलस्य दमयन्तीघटनायां दूत्येन वरणम् ।। 2 ।। बृहदश्व उवाच। दमयन्ती तु तच्छ्रुत्वा वचो हंसस्य भारत। तदा प्रभृति न स्वस्था नलं प्रति बभूव सा ।।

nāradenandrādīnprati damayantīguṇānuvarṇanapūrvakaṃ tassvayaṃvarapravṛttikathanam || 1 || tatsvayaṃvarārthamāgacchadbhirindrādibhiḥ pathi dṛṣṭasya nalasya damayantīghaṭanāyāṃ dūtyena varaṇam || 2 || bṛhadaśva uvāca| damayantī tu tacchrutvā vaco haṃsasya bhārata| tadā prabhṛti na svasthā nalaṃ prati babhūva sā ||

Verse 2

ततश्चिन्तापरा दीना विवर्णवदना कृशा। बभूवदमयन्ती तु निःश्वासपरमा तदा ।।

tataścintāparā dīnā vivarṇavadanā kṛśā| babhūvadamayantī tu niḥśvāsaparamā tadā ||

Verse 3

ऊर्ध्वदृष्टिर्ध्यानपरा बभूवोन्मत्तदर्शना। पाण्डुवर्णा क्षणेनाथ हृच्छयाविष्टचेतना ।।

ūrdhvadṛṣṭirdhyānaparā babhūvonmattadarśanā| pāṇḍuvarṇā kṣaṇenātha hṛcchayāviṣṭacetanā ||

Verse 4

न शय्यासनभोगेषु रतिं विन्दति कर्हिचित्। न नक्तं न दिवा शेते हाहेति रुदती मुहुः ।।

na śayyāsanabhogeṣu ratiṃ vindati karhicit| na naktaṃ na divā śete hāheti rudatī muhuḥ ||

Verse 5

तामस्वस्थां तदाकारां सख्यस्ता जज्ञिरिङ्गितैः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि एकपञ्चाशोऽध्यायः ।। 51 ।।

tāmasvasthāṃ tadākārāṃ sakhyastā jajñiriṅgitaiḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi ekapañcāśo'dhyāyaḥ || 51 ||

Verse 6

ततो विदर्भपतये दमयन्त्याः सखीजनः। न्यवेदयत्तामस्वस्थां दमयन्तीं नरेश्वरः ।।

tato vidarbhapataye damayantyāḥ sakhījanaḥ| nyavedayattāmasvasthāṃ damayantīṃ nareśvaraḥ ||

Verse 7

तच्छ्रुत्वा नृपतिर्भीमो दमयन्तीसखीगणात्। किमर्थं दुहिता मेऽद्यनातिस्वस्थेव लक्ष्यते ।।

tacchrutvā nṛpatirbhīmo damayantīsakhīgaṇāt| kimarthaṃ duhitā me'dyanātisvastheva lakṣyate ||

Verse 8

स समीक्ष्य महीपालः स्वां सुतां प्राप्तयौवनाम्। अपश्यदात्मना कार्यं दमयन्त्याः स्वयंवरम् ।।

sa samīkṣya mahīpālaḥ svāṃ sutāṃ prāptayauvanām| apaśyadātmanā kāryaṃ damayantyāḥ svayaṃvaram ||

Verse 9

स सन्निपातयामास महीपालान्विशांपतिः। एषोऽनुभूयतां चीराः स्वयंवर इति प्रभो ।। जज्ञुः ज्ञातवत्यः। रइङ्गितैः अभिप्रायसृचकैश्चेष्टितैः ।।

sa sannipātayāmāsa mahīpālānviśāṃpatiḥ| eṣo'nubhūyatāṃ cīrāḥ svayaṃvara iti prabho || jajñuḥ jñātavatyaḥ| raiṅgitaiḥ abhiprāyasṛcakaiśceṣṭitaiḥ ||

Verse 10

श्रुत्वा तु पार्थिवाः सर्वे दमयन्त्याः स्वयंवरम्। अभिजग्मुस्ततो वीरा राजानो भीमशासनात् ।।

śrutvā tu pārthivāḥ sarve damayantyāḥ svayaṃvaram| abhijagmustato vīrā rājāno bhīmaśāsanāt ||

Verse 11

हस्त्यश्वरथघोषेण नादयन्तो वसुंधराम्। विचित्रमाल्याभरणैर्बलैर्दृश्यैः स्वलंकृतैः ।।

hastyaśvarathaghoṣeṇa nādayanto vasuṃdharām| vicitramālyābharaṇairbalairdṛśyaiḥ svalaṃkṛtaiḥ ||

Verse 12

तेषां भीमो महाबाहुः पार्थिवानां महात्मनाम्। यथार्हमकरोत्पूजां तेऽवसंस्तत्र पूजिताः ।।

teṣāṃ bhīmo mahābāhuḥ pārthivānāṃ mahātmanām| yathārhamakarotpūjāṃ te'vasaṃstatra pūjitāḥ ||

Verse 13

एतस्मिन्नेव काले तु सुराणामृषिसत्तमौ। अटमानौ महात्मानाविन्द्रलोकमितो गतौ ।।

etasminneva kāle tu surāṇāmṛṣisattamau| aṭamānau mahātmānāvindralokamito gatau ||

Verse 14

नारदः पर्वतश्चैव महाप्राज्ञौ महाव्रतौ। देवराजस् भवनं विविशाते सुपूजितौ ।।

nāradaḥ parvataścaiva mahāprājñau mahāvratau| devarājas bhavanaṃ viviśāte supūjitau ||

Verse 15

तावर्चयित्वा मघवा ततः कुशलमव्ययम्। पप्रच्छानामयं चापि तयोः सर्वगतं विभुः ।।

tāvarcayitvā maghavā tataḥ kuśalamavyayam| papracchānāmayaṃ cāpi tayoḥ sarvagataṃ vibhuḥ ||

Verse 16

नारद उवाच। आवयोः कशलं देव सर्वत्रगतमीश्वर। लोके च मघवन्कृत्स्नो नृपाः कुशलिनो विभो ।।

nārada uvāca| āvayoḥ kaśalaṃ deva sarvatragatamīśvara| loke ca maghavankṛtsno nṛpāḥ kuśalino vibho ||

Verse 17

बृहदश्व उवाच। नारदस्य वचः श्रुत्वा पप्रच्छ बलवृत्रहा। धर्मज्ञाः पृथिवीपालास्त्यक्तजीवितयोधिनः ।।

bṛhadaśva uvāca| nāradasya vacaḥ śrutvā papraccha balavṛtrahā| dharmajñāḥ pṛthivīpālāstyaktajīvitayodhinaḥ ||

Verse 18

शस्त्रेण निधनं काले ये गच्छन्त्यपराड्युखाः। अयं लोकोऽक्षयस्तेषां यथैव मम कामधुक् ।।

śastreṇa nidhanaṃ kāle ye gacchantyaparāḍyukhāḥ| ayaṃ loko'kṣayasteṣāṃ yathaiva mama kāmadhuk ||

Verse 19

क्वनु ते क्षत्रियाः शूरा नहि पश्यामि तानहम्। आगच्छतो महीपालान्दयितामनिथीन्मम ।।

kvanu te kṣatriyāḥ śūrā nahi paśyāmi tānaham| āgacchato mahīpālāndayitāmanithīnmama ||

Verse 20

एवमुक्तस्तु शक्रेण नारदः प्रत्यभाषत। शृणु मे मघवन्येन न दृश्यन्ते महीक्षितः ।। अनुभूयतां प्रेक्ष्यतां भवद्भिः ।।

evamuktastu śakreṇa nāradaḥ pratyabhāṣata| śṛṇu me maghavanyena na dṛśyante mahīkṣitaḥ || anubhūyatāṃ prekṣyatāṃ bhavadbhiḥ ||

Verse 21

विदर्भराज्ञो दुहिता दमयन्तीति विश्रुता। रूपेण समतिक्रान्ता पृथिव्यां सर्वयोषितः ।।

vidarbharājño duhitā damayantīti viśrutā| rūpeṇa samatikrāntā pṛthivyāṃ sarvayoṣitaḥ ||

Verse 22

तस्याः स्वयंवरः शक्र भविता नचिरादिव। तत्र गच्छन्ति राजानो राजपुत्राश्च सर्वशः ।।

tasyāḥ svayaṃvaraḥ śakra bhavitā nacirādiva| tatra gacchanti rājāno rājaputrāśca sarvaśaḥ ||

Verse 23

तां रत्नभूतां लोकस्य प्रार्थयन्तो महीक्षितः। काङ्क्षन्ति स्म विशेषेण बलवृत्रनिषूदन ।।

tāṃ ratnabhūtāṃ lokasya prārthayanto mahīkṣitaḥ| kāṅkṣanti sma viśeṣeṇa balavṛtraniṣūdana ||

Verse 24

एतस्मिन्कथ्यमाने तु लोकपालाश्च साग्निकाः। आजग्मुर्देवराजस्य समीपममरोत्तमाः ।।

etasminkathyamāne tu lokapālāśca sāgnikāḥ| ājagmurdevarājasya samīpamamarottamāḥ ||

Verse 25

ततस्ते शुश्रुवुः सर्वे नारदस्य वचो महत्। श्रुत्वैव चाब्रुवन्हृष्टा गच्छामो वयमप्युत ।।

tataste śuśruvuḥ sarve nāradasya vaco mahat| śrutvaiva cābruvanhṛṣṭā gacchāmo vayamapyuta ||

Verse 26

ततः सर्वे महाराज सगणाः सहवाहनाः। विदर्भानभिजग्मुस्ते यतः सर्वे महीक्षितः ।।

tataḥ sarve mahārāja sagaṇāḥ sahavāhanāḥ| vidarbhānabhijagmuste yataḥ sarve mahīkṣitaḥ ||

Verse 27

नलोपि राजा कौन्तेय श्रुत्वा राज्ञां समागमम्। अभ्यगच्छददीनात्मा दमयन्तीमनुव्रतः ।।

nalopi rājā kaunteya śrutvā rājñāṃ samāgamam| abhyagacchadadīnātmā damayantīmanuvrataḥ ||

Verse 28

अथ देवाः पथि नलं ददृशुर्भूतले स्तितम्। साक्षादिव स्थितं मूर्त्या मन्मथं रूपसंपदा ।।

atha devāḥ pathi nalaṃ dadṛśurbhūtale stitam| sākṣādiva sthitaṃ mūrtyā manmathaṃ rūpasaṃpadā ||

Verse 29

तं दृष्ट्वा लोकपालास्ते भ्राजमानं यथा रविम्। तस्थुर्विगतसंकल्पा विस्मिता रूपसंपदा ।। महीक्षितः पृष्वीश्वरा ।।

taṃ dṛṣṭvā lokapālāste bhrājamānaṃ yathā ravim| tasthurvigatasaṃkalpā vismitā rūpasaṃpadā || mahīkṣitaḥ pṛṣvīśvarā ||

Verse 30

ततोऽन्तरिक्षे विष्टभ्य विमानानि दिवौकसः। अब्रुवन्नैषधं राजन्नवतीर्य नभस्तलात् ।।

tato'ntarikṣe viṣṭabhya vimānāni divaukasaḥ| abruvannaiṣadhaṃ rājannavatīrya nabhastalāt ||

Verse 31

भोभो निषधराजेन्द्र नल सत्यव्रतो भवात्। अस्माकं कुरु साहाय्यं दूतो भव नरोत्तम ।।

bhobho niṣadharājendra nala satyavrato bhavāt| asmākaṃ kuru sāhāyyaṃ dūto bhava narottama ||