Adhyaya 50

Verse 1

दमयनत्यां समुत्कण्ठितेन नलंन वने विहरत्सु हंसेष्वेकतमस्य ग्रहणम् ।। 1 ।। प्रतिक्रियाप्रतिज्ञानेन आत्मानं मोचितवता हंसेन नलगुणानुवर्णनेन दमयन्त्या नले रागोत्पादनम् ।। 2 ।। बृहदश्व उवाच। आसीद्राजा नलो नाम वीरसेनसुतो बली। उपपन्नो गुणैरिष्टै रूपवानश्वकोविदः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि पञ्चाशोऽध्यायः ।। 50 ।।

damayanatyāṃ samutkaṇṭhitena nalaṃna vane viharatsu haṃseṣvekatamasya grahaṇam || 1 || pratikriyāpratijñānena ātmānaṃ mocitavatā haṃsena nalaguṇānuvarṇanena damayantyā nale rāgotpādanam || 2 || bṛhadaśva uvāca| āsīdrājā nalo nāma vīrasenasuto balī| upapanno guṇairiṣṭai rūpavānaśvakovidaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi pañcāśo'dhyāyaḥ || 50 ||

Verse 2

यज्वा दानपतिर्दक्षः सदा शीलपुरस्कृतः। अतिष्ठन्मनुजेन्द्राणां मूर्ध्नि देवपतिर्यथा। उपर्युपरि सर्वेषामादित्य इव तेजसा ।।

yajvā dānapatirdakṣaḥ sadā śīlapuraskṛtaḥ| atiṣṭhanmanujendrāṇāṃ mūrdhni devapatiryathā| uparyupari sarveṣāmāditya iva tejasā ||

Verse 3

ब्रह्मण्यो वेदविच्छ्ररो निषधेषु महीपतिः। अक्षप्रियः सत्यवादी महानक्षौहिणीपतिः ।।

brahmaṇyo vedavicchraro niṣadheṣu mahīpatiḥ| akṣapriyaḥ satyavādī mahānakṣauhiṇīpatiḥ ||

Verse 4

ईप्सितो नरनारीणामुदारः संयतेन्द्रियः। रक्षिता धन्विनां श्रेष्ठः साक्षादिव मनुः स्वयम् ।।

īpsito naranārīṇāmudāraḥ saṃyatendriyaḥ| rakṣitā dhanvināṃ śreṣṭhaḥ sākṣādiva manuḥ svayam ||

Verse 5

तथैवासीद्विदर्भेषु भीमो भीमपराक्रमः। शूरः सर्वगुणैर्युक्तः प्रजाकामः स चाप्रजाः ।।

tathaivāsīdvidarbheṣu bhīmo bhīmaparākramaḥ| śūraḥ sarvaguṇairyuktaḥ prajākāmaḥ sa cāprajāḥ ||

Verse 6

स प्रजार्थे परं यत्नमकरोत्सुसमाहितः। तमभ्यगच्छद्ब्रह्मर्षिर्दमनो नाम भारत ।।

sa prajārthe paraṃ yatnamakarotsusamāhitaḥ| tamabhyagacchadbrahmarṣirdamano nāma bhārata ||

Verse 7

तं स भीमः प्रजाकामस्तोषयामास धर्मवित्। महिष्या सह राजेनद्‌र सत्कारेण सुवर्चसम् ।।

taṃ sa bhīmaḥ prajākāmastoṣayāmāsa dharmavit| mahiṣyā saha rājenad‌ra satkāreṇa suvarcasam ||

Verse 8

तस्मै प्रसन्नो दमनः सभार्याय वरं ददौ। कन्यारत्नं कुमारांश्च त्रीनुदारान्महायशाः ।।

tasmai prasanno damanaḥ sabhāryāya varaṃ dadau| kanyāratnaṃ kumārāṃśca trīnudārānmahāyaśāḥ ||

Verse 9

दमयन्तीं दमं दान्तं दमनं च सुवर्चसम्। उपपन्नान्गुणैः सर्वैर्भीमान्भीमपराक्रमान् ।।

damayantīṃ damaṃ dāntaṃ damanaṃ ca suvarcasam| upapannānguṇaiḥ sarvairbhīmānbhīmaparākramān ||

Verse 10

दमयन्ती तु रूपेण तेजसा वपुषा श्रिया। सौभाग्येन च लोकेषु यशः प्राप सुमध्यमा ।।

damayantī tu rūpeṇa tejasā vapuṣā śriyā| saubhāgyena ca lokeṣu yaśaḥ prāpa sumadhyamā ||

Verse 11

अथ तां वयसि प्राप्ते दासीनां समलंकृतम्। शतं सखीनां च तदा पर्युपास्ते शचीमिव ।। [शतं शतं सखीनां च पर्युपासच्छचीमिव ।।]

atha tāṃ vayasi prāpte dāsīnāṃ samalaṃkṛtam| śataṃ sakhīnāṃ ca tadā paryupāste śacīmiva || [śataṃ śataṃ sakhīnāṃ ca paryupāsacchacīmiva ||]

Verse 12

तत्र स्म राजते भैमी सर्वाभरणभूषिता। सखीमध्येऽनवद्याङ्गी विद्युत्सौदामनी यथा ।। उपपन्नो युक्तः ।।

tatra sma rājate bhaimī sarvābharaṇabhūṣitā| sakhīmadhye'navadyāṅgī vidyutsaudāmanī yathā || upapanno yuktaḥ ||

Verse 13

अतीव रूपसंपन्ना श्रीरिवायतलोचना। न देवेषु न यक्षेषु तादृग्रूपवती क्वचित् ।।

atīva rūpasaṃpannā śrīrivāyatalocanā| na deveṣu na yakṣeṣu tādṛgrūpavatī kvacit ||

Verse 14

मानुषेष्वपि चान्येषु दृष्टपूर्वाऽथवा श्रुता। चित्तप्रमाथिनी बाला देवानामपि सुन्दरी ।।

mānuṣeṣvapi cānyeṣu dṛṣṭapūrvā'thavā śrutā| cittapramāthinī bālā devānāmapi sundarī ||

Verse 15

नलश्च नरशार्दूलो रूपेणाप्रतिमो भुवि। कंदर्प इव रूपेण मूर्तिमानभवत्स्वयम् ।। सौदामनी प्रावृषेण्यमेघसंबन्धिनी ।।

nalaśca naraśārdūlo rūpeṇāpratimo bhuvi| kaṃdarpa iva rūpeṇa mūrtimānabhavatsvayam || saudāmanī prāvṛṣeṇyameghasaṃbandhinī ||

Verse 16

तस्याः समीपे तु नलं प्रशशंसुः कुतूहलात्। नैषधस्य समीपे तु दमयन्तीं पुनः पुनः ।। मूर्तिमान् शरीरी ।।

tasyāḥ samīpe tu nalaṃ praśaśaṃsuḥ kutūhalāt| naiṣadhasya samīpe tu damayantīṃ punaḥ punaḥ || mūrtimān śarīrī ||

Verse 17

तयोरदृष्टः कामोऽभूच्छृण्वतोः सततं गुणान्। अन्योन्यं प्रतिकौन्तेय स व्वर्धत हृच्छयः ।। प्रशशंसुः वार्ताहरा इति शेषः ।।

tayoradṛṣṭaḥ kāmo'bhūcchṛṇvatoḥ satataṃ guṇān| anyonyaṃ pratikaunteya sa vvardhata hṛcchayaḥ || praśaśaṃsuḥ vārtāharā iti śeṣaḥ ||

Verse 18

अशक्नवन्नलः कामं तदा धारयितुं हृदा। अन्तःपुरसमीपस्थे वन आस्ते रहोगतः ।।

aśaknavannalaḥ kāmaṃ tadā dhārayituṃ hṛdā| antaḥpurasamīpasthe vana āste rahogataḥ ||

Verse 19

स ददर्शै ततो हंसाञ्जातरूपपरिच्दान्। वने विचरतां तेषामेकं जग्राह पक्षिणम् ।। हृच्छयः कामः ।।

sa dadarśai tato haṃsāñjātarūpaparicdān| vane vicaratāṃ teṣāmekaṃ jagrāha pakṣiṇam || hṛcchayaḥ kāmaḥ ||

Verse 20

ततो।डन्तरिक्षगो वाचं व्याजहार नलं तदा। हन्तव्योस्मि न तेराजन्करिष्यामि तवप्रियम् ।। जातरूपपरिच्छदान् सुवर्णपक्षान् ।।

tato|ḍantarikṣago vācaṃ vyājahāra nalaṃ tadā| hantavyosmi na terājankariṣyāmi tavapriyam || jātarūpaparicchadān suvarṇapakṣān ||

Verse 21

दमयन्तीसकाशे त्वां कथयिष्यामि नैषध। यथा त्वदन्यं पुरुषं न सा मंस्यति कर्हिचित् ।।

damayantīsakāśe tvāṃ kathayiṣyāmi naiṣadha| yathā tvadanyaṃ puruṣaṃ na sā maṃsyati karhicit ||

Verse 22

तव चैव यथा भार्या भविष्यति तथाऽनघ। विधास्यामि नरव्याघ्र सोऽनुजानातु मां भवान् ।।

tava caiva yathā bhāryā bhaviṣyati tathā'nagha| vidhāsyāmi naravyāghra so'nujānātu māṃ bhavān ||

Verse 23

एवमुक्तस्ततो हंसमुत्ससर्ज महीपतिः। ते तु हंसाः समुत्पत्य विदर्भानगमंस्ततः ।।

evamuktastato haṃsamutsasarja mahīpatiḥ| te tu haṃsāḥ samutpatya vidarbhānagamaṃstataḥ ||

Verse 24

विदर्भनगरीं गत्वा दमयन्त्यास्तदान्तिके। निपेतुस्ते गरुत्मन्तः सा ददर्शाथ तान्खगान् ।। अन्तरिक्षगः खगः ।।

vidarbhanagarīṃ gatvā damayantyāstadāntike| nipetuste garutmantaḥ sā dadarśātha tānkhagān || antarikṣagaḥ khagaḥ ||

Verse 25

सा तानद्भुतरूपान्वै दृष्ट्वा सखिगणावृता। हृष्टा ग्रहीतुं खगमांस्त्वरमाणोपचक्रमे ।।

sā tānadbhutarūpānvai dṛṣṭvā sakhigaṇāvṛtā| hṛṣṭā grahītuṃ khagamāṃstvaramāṇopacakrame ||

Verse 26

अथ हंसा विससृपुः सर्वतः प्रमदावने। एकैकशस्तदा कन्यास्तान्हंसान्समुपाद्रवन् ।।

atha haṃsā visasṛpuḥ sarvataḥ pramadāvane| ekaikaśastadā kanyāstānhaṃsānsamupādravan ||

Verse 27

दमयन्ती तु यं हंसं समुपाधावदन्तिके। स मानुषीं गिरं कृत्वा दमयन्तीमथाब्रवीत् ।।

damayantī tu yaṃ haṃsaṃ samupādhāvadantike| sa mānuṣīṃ giraṃ kṛtvā damayantīmathābravīt ||

Verse 28

दमयन्ति नलो नाम निषधेषु महीपतिः। अश्विनोः सदृशो रूपे न समास्तस्य मानुषाः ।।

damayanti nalo nāma niṣadheṣu mahīpatiḥ| aśvinoḥ sadṛśo rūpe na samāstasya mānuṣāḥ ||

Verse 29

[कन्दर्प इव रूपेण मूर्तिमानभवत्स्वयम्।] तस्य वै यदिभार्या त्वं भवेथा वरवर्णिनि। सफलंते भवेज्जन्म रूपं चेदं सुमध्यमे ।।

[kandarpa iva rūpeṇa mūrtimānabhavatsvayam|] tasya vai yadibhāryā tvaṃ bhavethā varavarṇini| saphalaṃte bhavejjanma rūpaṃ cedaṃ sumadhyame ||

Verse 30

वयं हि देवगन्धर्वमनुष्योरगराक्षसान्। दृष्टवन्तो न चास्माभिर्दृष्टपूर्वस्तथाविधः ।।

vayaṃ hi devagandharvamanuṣyoragarākṣasān| dṛṣṭavanto na cāsmābhirdṛṣṭapūrvastathāvidhaḥ ||

Verse 31

त्वं चापि रत्नं नारीणां नरेषु च नलो वरः। विशिष्टाया विशिष्टेन संगमो गुणवान्भवेत् ।।

tvaṃ cāpi ratnaṃ nārīṇāṃ nareṣu ca nalo varaḥ| viśiṣṭāyā viśiṣṭena saṃgamo guṇavānbhavet ||

Verse 32

एवमुक्ता तु हंसेन दमयन्ती विशांपते। अब्रवीत्तत्र तं हंसं त्वमप्येवं नलं वद ।।

evamuktā tu haṃsena damayantī viśāṃpate| abravīttatra taṃ haṃsaṃ tvamapyevaṃ nalaṃ vada ||

Verse 33

तथेत्युक्त्वाऽण्डजः कन्यां विदर्भस्य विशांपते। पुनरागम्य निषधान्नले सर्वं न्यवेदयत् ।।

tathetyuktvā'ṇḍajaḥ kanyāṃ vidarbhasya viśāṃpate| punarāgamya niṣadhānnale sarvaṃ nyavedayat ||