Adhyaya 49

Verse 1

भीमयुधिष्ठिरसंवादसमये बृहदश्वागमनम् ।। 1 ।। युधिष्ठिरंप्रति बृहदश्वेन नलोपाख्यानकथनारम्भः ।। 2 ।। जनमेजय उवाच। अस्त्रहेतोर्गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनि। युधिष्ठिरप्रभृतयः किमकुर्वत पाण्डवाः ।।

bhīmayudhiṣṭhirasaṃvādasamaye bṛhadaśvāgamanam || 1 || yudhiṣṭhiraṃprati bṛhadaśvena nalopākhyānakathanārambhaḥ || 2 || janamejaya uvāca| astrahetorgate pārthe śakralokaṃ mahātmani| yudhiṣṭhiraprabhṛtayaḥ kimakurvata pāṇḍavāḥ ||

Verse 2

वैशंपायन उवाच। अस्त्रहेतोर्गते पार्थे शक्रलोकं महात्मनि। न्यवसन्कृष्णया सार्धं काम्यके भरतर्षभाः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| astrahetorgate pārthe śakralokaṃ mahātmani| nyavasankṛṣṇayā sārdhaṃ kāmyake bharatarṣabhāḥ ||

Verse 3

ततः कदाचिदेकान्ते विविक्ते मृदुशाद्वले। दुःखार्ता भरतश्रेष्ठा निषेदुः सह कृष्णया ।।

tataḥ kadācidekānte vivikte mṛduśādvale| duḥkhārtā bharataśreṣṭhā niṣeduḥ saha kṛṣṇayā ||

Verse 4

धनंजयं शोचमानाः साश्रुकण्ठाः सुदुःखिताः। तद्वियोगार्दितान्सर्वाञ्शोकः समभिपुप्लुवे ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि एकोनपञ्चाशोऽध्यायः ।। 49 ।।

dhanaṃjayaṃ śocamānāḥ sāśrukaṇṭhāḥ suduḥkhitāḥ| tadviyogārditānsarvāñśokaḥ samabhipupluve || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi nalopākhyānaparvaṇi ekonapañcāśo'dhyāyaḥ || 49 ||

Verse 5

धनंजयवियोगाच्च राज्यभ्रंशाच्च दुःखिताः। अथ भीमो महाबाहुर्युधिष्ठिरमभाषत ।।

dhanaṃjayaviyogācca rājyabhraṃśācca duḥkhitāḥ| atha bhīmo mahābāhuryudhiṣṭhiramabhāṣata ||

Verse 6

निदेशात्ते महाराज गतोऽसौ भरतर्षभः। अर्जुनः पाण्डुपुत्राणां यस्मिन्प्राणाः प्रतिष्ठिताः ।। पुप्लुवे प्लावितवान् ।।

nideśātte mahārāja gato'sau bharatarṣabhaḥ| arjunaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ yasminprāṇāḥ pratiṣṭhitāḥ || pupluve plāvitavān ||

Verse 7

यस्मिन्विनष्टे पाञ्चालाः सह पुत्रैस्तथा वयम्। सात्यकिर्वासुदेवश्च विनश्येयुर्न संशयाः ।।

yasminvinaṣṭe pāñcālāḥ saha putraistathā vayam| sātyakirvāsudevaśca vinaśyeyurna saṃśayāḥ ||

Verse 8

योसौ गच्छति धर्मात्मा बहून्क्लेशान्विचिन्तयन्। भवन्नियोगाद्बीभत्सुस्ततो दुःखतरं नु किम् ।।

yosau gacchati dharmātmā bahūnkleśānvicintayan| bhavanniyogādbībhatsustato duḥkhataraṃ nu kim ||

Verse 9

यस्य बाहू समाश्रित्य वयं सर्वे महात्मनः। मन्यामहे जितानाजौ परान्प्राप्तां च मेदिनीम् ।।

yasya bāhū samāśritya vayaṃ sarve mahātmanaḥ| manyāmahe jitānājau parānprāptāṃ ca medinīm ||

Verse 10

यस्य प्रभावाद्धि वयं सभामध्ये धनुष्मतः। जितान्मन्यामहे सर्वान्धार्तराष्ट्रात्ससौबलान् ।।

yasya prabhāvāddhi vayaṃ sabhāmadhye dhanuṣmataḥ| jitānmanyāmahe sarvāndhārtarāṣṭrātsasaubalān ||

Verse 11

यस्य प्रभावान्न मया सभामध्ये महाबलाः। नीता लोकममुं सर्वे धार्तराष्ट्राः ससौबलाः ।। निदेशात् आज्ञातः ।।

yasya prabhāvānna mayā sabhāmadhye mahābalāḥ| nītā lokamamuṃ sarve dhārtarāṣṭrāḥ sasaubalāḥ || nideśāt ājñātaḥ ||

Verse 12

तेवयं बाहुबलिनः क्रोधमुत्थितमात्मनः। सहामहे भवन्मूलं वासुदेवेन पालिताः ।।

tevayaṃ bāhubalinaḥ krodhamutthitamātmanaḥ| sahāmahe bhavanmūlaṃ vāsudevena pālitāḥ ||

Verse 13

मया हि सह कृष्णेन हत्वा कर्णमुखान्परान्। स्वबाहुविजितां कृत्स्नां प्रशाधीनां वसुंधराम् ।।

mayā hi saha kṛṣṇena hatvā karṇamukhānparān| svabāhuvijitāṃ kṛtsnāṃ praśādhīnāṃ vasuṃdharām ||

Verse 14

भतो द्यूतदोषेण सर्वेवयमुपप्लुताः। अहीनपौरुषा राजन्बलिभिर्बलवत्तराः ।। अगं लकं परलोकम् ।।

bhato dyūtadoṣeṇa sarvevayamupaplutāḥ| ahīnapauruṣā rājanbalibhirbalavattarāḥ || agaṃ lakaṃ paralokam ||

Verse 15

क्षात्रं धर्मं महाराज त्वमवेक्षितुमर्हसि। ग हिधर्मो महाराज त्रियस्य वनाश्रयः ।।

kṣātraṃ dharmaṃ mahārāja tvamavekṣitumarhasi| ga hidharmo mahārāja triyasya vanāśrayaḥ ||

Verse 16

राज्यमेव परंधर्मं क्षत्रियस्य विदुर्बुधाः। स क्षत्रधर्मविद्राजन्माधर्म्यान्नीनशः पथः ।।

rājyameva paraṃdharmaṃ kṣatriyasya vidurbudhāḥ| sa kṣatradharmavidrājanmādharmyānnīnaśaḥ pathaḥ ||

Verse 17

प्राग्द्वादश समा राजन्धार्तराष्ट्रान्निहन्महि। निवर्त्य च वनात्पार्थमानाय्य च जनार्दनम् ।।

prāgdvādaśa samā rājandhārtarāṣṭrānnihanmahi| nivartya ca vanātpārthamānāyya ca janārdanam ||

Verse 18

व्यूढानीकान्महाराज जवेनैव महाहवे। धार्तराष्ट्रानमुं लोकं गमयाम विशांपते ।।

vyūḍhānīkānmahārāja javenaiva mahāhave| dhārtarāṣṭrānamuṃ lokaṃ gamayāma viśāṃpate ||

Verse 19

सर्वानहं हनिष्यामि धार्तराष्ट्रान्ससौबलान्। दुर्योधनं च कर्णं च यो वाऽन्यः प्रतियोत्स्यते ।।

sarvānahaṃ haniṣyāmi dhārtarāṣṭrānsasaubalān| duryodhanaṃ ca karṇaṃ ca yo vā'nyaḥ pratiyotsyate ||

Verse 20

मया प्रशमिते पश्चात्त्वमेष्यसि वनं पुनः। एवं कृते न ते दोषो भविष्यति विशांपते ।।

mayā praśamite paścāttvameṣyasi vanaṃ punaḥ| evaṃ kṛte na te doṣo bhaviṣyati viśāṃpate ||

Verse 21

यज्ञैश्च विविधैस्तात कृतंपापमरिंदम। अवधूय महाराजगच्छेम स्वर्गमुत्तमम् ।।

yajñaiśca vividhaistāta kṛtaṃpāpamariṃdama| avadhūya mahārājagacchema svargamuttamam ||

Verse 22

एवमेतद्भवेद्राजन्यदि राजा न बालिशः। अस्माकं दीर्घसूत्रः स्याद्भवान्धर्मपरायणः ।। बलिभिः सामन्तदत्तैर्धर्नर्बलवत्तरा ।।

evametadbhavedrājanyadi rājā na bāliśaḥ| asmākaṃ dīrghasūtraḥ syādbhavāndharmaparāyaṇaḥ || balibhiḥ sāmantadattairdharnarbalavattarā ||

Verse 23

निकृत्या निकृतिप्रत्रा हन्तव्या इति निश्चयः। न हि नैकृतिकं हत्वा निकृत्या पापमुच्यते। तथा भारत धर्मेषु धर्मज्ञैरिह दृश्यते ।।

nikṛtyā nikṛtipratrā hantavyā iti niścayaḥ| na hi naikṛtikaṃ hatvā nikṛtyā pāpamucyate| tathā bhārata dharmeṣu dharmajñairiha dṛśyate ||

Verse 24

अहोरात्रं महाराज तुल्यं संवत्सरेण ह। तथैव वेदवचनं श्रूयते नित्यदा विभो। संवत्सरो महाराज पूर्णो भवति कृच्छ्रतः ।।

ahorātraṃ mahārāja tulyaṃ saṃvatsareṇa ha| tathaiva vedavacanaṃ śrūyate nityadā vibho| saṃvatsaro mahārāja pūrṇo bhavati kṛcchrataḥ ||

Verse 25

यदि वेदाः प्रमाणं ते दिवसादूर्ध्वमच्युत। तयोदशादितः कालो ज्ञायतां परिनिष्ठितः ।।

yadi vedāḥ pramāṇaṃ te divasādūrdhvamacyuta| tayodaśāditaḥ kālo jñāyatāṃ pariniṣṭhitaḥ ||

Verse 26

कालो दुर्योधनं हन्तुं सानुबन्धमरिंदम। एकाग्रां पृथिवीं सर्वां पुरा राजन्करोति सः ।। बालिशः बालवद्वृथाहठी। दीर्घसूत्रः चिरकारी ।।

kālo duryodhanaṃ hantuṃ sānubandhamariṃdama| ekāgrāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ purā rājankaroti saḥ || bāliśaḥ bālavadvṛthāhaṭhī| dīrghasūtraḥ cirakārī ||

Verse 27

द्यूतप्रियेण राजेन्द्र तथा तद्भवता कृतम्। प्रायेणाज्ञातच्रयायां वयं सर्वेनिपातिताः ।।

dyūtapriyeṇa rājendra tathā tadbhavatā kṛtam| prāyeṇājñātacrayāyāṃ vayaṃ sarvenipātitāḥ ||

Verse 28

न तं देशं प्रपश्यामि यत्र सोऽस्मान्सुदुर्जनः। न विज्ञास्यति दुष्टात्मा चारैरिति सुयोधनः ।।

na taṃ deśaṃ prapaśyāmi yatra so'smānsudurjanaḥ| na vijñāsyati duṣṭātmā cārairiti suyodhanaḥ ||

Verse 29

अधिगम्य च सर्वान्नो वनवासमिमं ततः। प्रव्राजयिष्यतिपुनर्निकृत्याऽधमपूरुषः। यद्यस्मानभिगच्छेत पापः स हि कथंचन ।।

adhigamya ca sarvānno vanavāsamimaṃ tataḥ| pravrājayiṣyatipunarnikṛtyā'dhamapūruṣaḥ| yadyasmānabhigaccheta pāpaḥ sa hi kathaṃcana ||

Verse 30

अज्ञातचर्यामुत्तीर्णान्दृष्ट्वा च पुनराह्वयेत्। द्यूतेन ते महाराज पुनर्युद्धं प्रवर्तते ।। पुरा अग्रे ।।

ajñātacaryāmuttīrṇāndṛṣṭvā ca punarāhvayet| dyūtena te mahārāja punaryuddhaṃ pravartate || purā agre ||

Verse 31

भवांश्च पुनराहूतो द्यूतेनैवापनेष्यति। स तथाऽक्षेषु कुशलो निश्चितो गतचेतनः ।। द्यूतेन द्यूतार्थम् ।।

bhavāṃśca punarāhūto dyūtenaivāpaneṣyati| sa tathā'kṣeṣu kuśalo niścito gatacetanaḥ || dyūtena dyūtārtham ||

Verse 32

चरिष्यसि महाराज वनेषु वसतीः पुनः ।।

cariṣyasi mahārāja vaneṣu vasatīḥ punaḥ ||

Verse 33

यद्यस्मान्सुमहाराज कृपणान्कर्तुमर्हसि। यावज्जीवमवेक्षस्व वेदधर्मांश्च कृत्स्नशः। निकृत्या निकृतिप्रज्ञो हन्तव्य इति निश्चयः ।।

yadyasmānsumahārāja kṛpaṇānkartumarhasi| yāvajjīvamavekṣasva vedadharmāṃśca kṛtsnaśaḥ| nikṛtyā nikṛtiprajño hantavya iti niścayaḥ ||

Verse 34

अनुज्ञातस्त्वया गत्वायावच्छक्ति सुयोधनम्। यथैव कक्षमुत्सृष्टो दहेदनिलसारथिः। हनिष्यामि तथा मन्दमनुजानातु मे भवान् ।। अपनेष्यति दूरीकरिष्ति। थियमिति शेषः ।।

anujñātastvayā gatvāyāvacchakti suyodhanam| yathaiva kakṣamutsṛṣṭo dahedanilasārathiḥ| haniṣyāmi tathā mandamanujānātu me bhavān || apaneṣyati dūrīkariṣti| thiyamiti śeṣaḥ ||

Verse 35

वैशंपायन उवाच। एवं ब्रुवाणं भीमं तु धर्मराजो युधिष्ठिरः। उवाच सान्त्वयन्राजा मूर्न्ध्युपाघ्राय पाण्डवम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evaṃ bruvāṇaṃ bhīmaṃ tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| uvāca sāntvayanrājā mūrndhyupāghrāya pāṇḍavam ||

Verse 36

असशयं महाबाहो हनिष्यसि सुयोधनम्। वर्षात्रयोदशादूर्ध्वं सह गाण्डीवधन्वना ।।

asaśayaṃ mahābāho haniṣyasi suyodhanam| varṣātrayodaśādūrdhvaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā ||

Verse 37

यत्त्वमाभाषसे पार्थ प्राप्तः काल इति प्रभो। अनृतं नत्सहे वक्तुं न ह्येतन्मयि विद्यते ।।

yattvamābhāṣase pārtha prāptaḥ kāla iti prabho| anṛtaṃ natsahe vaktuṃ na hyetanmayi vidyate ||

Verse 38

अन्तरेणापि कौन्तेय निकृतिंपापनिश्चयम्। हन्ता त्वमसि दुर्धर्ष सानुबन्धं सुयोधनम् ।।

antareṇāpi kaunteya nikṛtiṃpāpaniścayam| hantā tvamasi durdharṣa sānubandhaṃ suyodhanam ||

Verse 39

एवं ब्रुवति भीमं तु धर्मराजे युधिष्ठिरे। आजगाम महाभागो बृहदश्वो महानृषिः ।।

evaṃ bruvati bhīmaṃ tu dharmarāje yudhiṣṭhire| ājagāma mahābhāgo bṛhadaśvo mahānṛṣiḥ ||

Verse 40

तमभिप्रेक्ष्यधर्मात्मा संप्राप्तं धर्मचारिणम्। शास्त्रवन्मधुपर्केण पूजयामास धर्मराट् ।।

tamabhiprekṣyadharmātmā saṃprāptaṃ dharmacāriṇam| śāstravanmadhuparkeṇa pūjayāmāsa dharmarāṭ ||

Verse 41

आश्वस्तं चैनमासीनमुपासनो युधिष्ठिरः। अभिप्रेक्ष्य महाबाहुः कृपणं बह्वभाषत ।।

āśvastaṃ cainamāsīnamupāsano yudhiṣṭhiraḥ| abhiprekṣya mahābāhuḥ kṛpaṇaṃ bahvabhāṣata ||

Verse 42

अक्षद्यूते च भगवन्धनं राज्यं च मे हृतम्। आहूय निकृतिप्रज्ञैः कितवैरक्षकोविदैः ।।

akṣadyūte ca bhagavandhanaṃ rājyaṃ ca me hṛtam| āhūya nikṛtiprajñaiḥ kitavairakṣakovidaiḥ ||

Verse 43

अनक्षज्ञस्य हि सतो निकृत्या पापनिश्चयैः। भार्या च मे सभां नीता प्राणेभ्योपि गरीयसी ।।

anakṣajñasya hi sato nikṛtyā pāpaniścayaiḥ| bhāryā ca me sabhāṃ nītā prāṇebhyopi garīyasī ||

Verse 44

पुनर्द्यूतेन मां जित्वा वनवासां सुदारुणम्। प्राव्राजयन्मंहारण्यमजिनैः परिवारितम् ।।

punardyūtena māṃ jitvā vanavāsāṃ sudāruṇam| prāvrājayanmaṃhāraṇyamajinaiḥ parivāritam ||

Verse 45

अहं वने दुर्वसतीर्वसन्परमदुःखितः। अक्षद्यूताभिषङ्गेण गिरः शृण्वन्सुदारुणाः ।।

ahaṃ vane durvasatīrvasanparamaduḥkhitaḥ| akṣadyūtābhiṣaṅgeṇa giraḥ śṛṇvansudāruṇāḥ ||

Verse 46

आर्तानां सुहृदां वाचो द्यूतप्रभृति शंसताम्। अहं हृदि श्रिताः स्मृत्वा सर्वरात्रीर्विचिन्तयन् ।।

ārtānāṃ suhṛdāṃ vāco dyūtaprabhṛti śaṃsatām| ahaṃ hṛdi śritāḥ smṛtvā sarvarātrīrvicintayan ||

Verse 47

यस्मिंश्च वयमायत्ताः सदा गाण्डीवधन्वनि। स चेन्द्रलोकं गतवानस्त्रहेतोर्महाबलः ।।

yasmiṃśca vayamāyattāḥ sadā gāṇḍīvadhanvani| sa cendralokaṃ gatavānastrahetormahābalaḥ ||

Verse 48

विना महात्मना तेन गतसत्व इवास्महे। कदा द्रक्ष्यामि बीभत्सुं कृतास्त्रं पुनरागतम् ।।

vinā mahātmanā tena gatasatva ivāsmahe| kadā drakṣyāmi bībhatsuṃ kṛtāstraṃ punarāgatam ||

Verse 49

इति सर्वे महेष्वासं चिन्तयाना धनंजयम्। अनेन तु विषण्णोऽहं कारणेन सहानुजः ।।

iti sarve maheṣvāsaṃ cintayānā dhanaṃjayam| anena tu viṣaṇṇo'haṃ kāraṇena sahānujaḥ ||

Verse 50

वनवासान्निवृत्तं मां पुनस्ते पापबुद्धयः। जानन्तः प्रीयमाणा वै देवने भ्रातृभिः सह। द्यूतेनैवाह्वयिष्यन्ति बलादक्षेषु तद्विदः ।। कक्षं तृणम् ।।

vanavāsānnivṛttaṃ māṃ punaste pāpabuddhayaḥ| jānantaḥ prīyamāṇā vai devane bhrātṛbhiḥ saha| dyūtenaivāhvayiṣyanti balādakṣeṣu tadvidaḥ || kakṣaṃ tṛṇam ||

Verse 51

आहूतश्च पुनर्द्यूते नास्मि शक्तो निवर्तितुम्। पणे च मम नात्यर्थं वसु किंचन विद्यते ।।

āhūtaśca punardyūte nāsmi śakto nivartitum| paṇe ca mama nātyarthaṃ vasu kiṃcana vidyate ||

Verse 52

एतत्सर्वमनुध्यायंश्चिन्तयानो दिवानिशम्। न मत्तो दुःखिततरः पुमानस्तीह कश्चन ।।

etatsarvamanudhyāyaṃścintayāno divāniśam| na matto duḥkhitataraḥ pumānastīha kaścana ||

Verse 53

नास्ति राजा मया कश्चिदल्पभाग्यतरो भुवि। भवता दृष्टपूर्वो वा श्रुतपूर्वोपि वा क्वचित्। न मत्तो दुःखिततरः पुमानस्तीति मे मतिः ।।

nāsti rājā mayā kaścidalpabhāgyataro bhuvi| bhavatā dṛṣṭapūrvo vā śrutapūrvopi vā kvacit| na matto duḥkhitataraḥ pumānastīti me matiḥ ||

Verse 54

एवं ब्रुवन्तं दुःखार्तमुवाच भगवानृषिः। शोकं व्यपनुदन्राज्ञो धर्मराजस्य धीमतः ।।

evaṃ bruvantaṃ duḥkhārtamuvāca bhagavānṛṣiḥ| śokaṃ vyapanudanrājño dharmarājasya dhīmataḥ ||

Verse 55

बृहदश्व उवाच। न विषादे मनः त्वया बुद्धिमतांवर। आगमिष्यति बीभत्सुरमित्रांश्च विजेष्यते ।।

bṛhadaśva uvāca| na viṣāde manaḥ tvayā buddhimatāṃvara| āgamiṣyati bībhatsuramitrāṃśca vijeṣyate ||

Verse 56

यद्ब्रवीषि महाराज न मत्तो विद्ते क्वचित्। अल्पभाग्यतरः कश्चित्पुमानस्तीति पाण्डव ।।

yadbravīṣi mahārāja na matto vidte kvacit| alpabhāgyataraḥ kaścitpumānastīti pāṇḍava ||

Verse 57

अत्र ते वर्णयिष्यामि यदि शुश्रूषसेऽनघ। यस्त्वत्तो दुःखिततरो राजाऽऽसीत्पृथिवीपते ।।

atra te varṇayiṣyāmi yadi śuśrūṣase'nagha| yastvatto duḥkhitataro rājā''sītpṛthivīpate ||

Verse 58

वैशंपायन उवाच। अथैनमब्रवीद्राजा ब्रवीतु भगवानिति। इमामवस्थां संप्राप्तं श्रोतुमिच्छामि पार्थिवम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| athainamabravīdrājā bravītu bhagavāniti| imāmavasthāṃ saṃprāptaṃ śrotumicchāmi pārthivam ||

Verse 59

बृहदश्व उवाच। शृणु राजन्नवहितः सह भ्रातृभिरच्युत। यस्त्वत्तो दुःखिततरो राजाऽऽसीत्पृथिवोपते ।।

bṛhadaśva uvāca| śṛṇu rājannavahitaḥ saha bhrātṛbhiracyuta| yastvatto duḥkhitataro rājā''sītpṛthivopate ||

Verse 60

निषधेषु महीपालो वीरसेन इति श्रुतः। तस्य पुत्रोऽभवन्नाम्ना नलो धर्मार्तकोविदः ।।

niṣadheṣu mahīpālo vīrasena iti śrutaḥ| tasya putro'bhavannāmnā nalo dharmārtakovidaḥ ||

Verse 61

स निकृत्याजतो राजा पुष्करेणेति नः श्रुतम्। वनवासं सुदुःखार्तो भार्यया न्यवसत्सह ।। जयन्तः प्रीयमाणा वै इति क. पाठः ।।

sa nikṛtyājato rājā puṣkareṇeti naḥ śrutam| vanavāsaṃ suduḥkhārto bhāryayā nyavasatsaha || jayantaḥ prīyamāṇā vai iti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 62

न तस्य दासा न रथो न भ्राता न च भान्धवाः। वने निवसतो राजन्नश्रूयन्त कदाचन ।।

na tasya dāsā na ratho na bhrātā na ca bhāndhavāḥ| vane nivasato rājannaśrūyanta kadācana ||

Verse 63

भवान्हि संवृतो वीरैर्भ्रातृभिर्देवसंमितैः। ब्रह्मकल्पैर्द्विजाग्र्यैश्च तस्मान्नार्हसि शोचितुम् ।।

bhavānhi saṃvṛto vīrairbhrātṛbhirdevasaṃmitaiḥ| brahmakalpairdvijāgryaiśca tasmānnārhasi śocitum ||

Verse 64

युधिष्ठिर उवाच। विस्तरेणाहमिच्छामि नलस्य सुमहात्मनः। चरितं वदतांश्रेष्ठ तन्ममाख्यातुमर्हसि ।।

yudhiṣṭhira uvāca| vistareṇāhamicchāmi nalasya sumahātmanaḥ| caritaṃ vadatāṃśreṣṭha tanmamākhyātumarhasi ||