Adhyaya 48

Verse 1

धृतराष्ट्रेण संजयाग्रे पाण्डवपराक्रमस्मरणेन पुत्रान्प्रति परिशोचनम् ।। 1 ।। संजयेन धृतराष्ट्रंप्रति स्वस्य चारमुस्वात् पाण्डवदिदृक्षया वनं गतानां कृष्णादीनां दुर्योधनादिवधप्रतिज्ञाश्रवणकथनम् ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। तेषां तच्चरितं श्रुत्वा मनुष्यातीतमद्भुतम्। चिन्ताशोकपरीतात्मा मन्युनाभिपरिप्लुतः ।।

dhṛtarāṣṭreṇa saṃjayāgre pāṇḍavaparākramasmaraṇena putrānprati pariśocanam || 1 || saṃjayena dhṛtarāṣṭraṃprati svasya cāramusvāt pāṇḍavadidṛkṣayā vanaṃ gatānāṃ kṛṣṇādīnāṃ duryodhanādivadhapratijñāśravaṇakathanam || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| teṣāṃ taccaritaṃ śrutvā manuṣyātītamadbhutam| cintāśokaparītātmā manyunābhipariplutaḥ ||

Verse 2

दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः। अब्रवीत्संजयं सूतमामन्त्र्य भरतर्षभ ।।

dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ| abravītsaṃjayaṃ sūtamāmantrya bharatarṣabha ||

Verse 3

न रात्रौ न दिवा सूत शान्तिं प्राप्नोमि वैक्षणम्। संचिन्त्य दुर्णयं घोरमतीतं द्यूतजं हि तत् ।।

na rātrau na divā sūta śāntiṃ prāpnomi vaikṣaṇam| saṃcintya durṇayaṃ ghoramatītaṃ dyūtajaṃ hi tat ||

Verse 4

तेषामसह्यवीर्याणां शौर्यं धैर्यं धृतिं पराम्। अन्योन्यमनुरागं च भ्रातॄणामतिमानुषम् ।।

teṣāmasahyavīryāṇāṃ śauryaṃ dhairyaṃ dhṛtiṃ parām| anyonyamanurāgaṃ ca bhrātṝṇāmatimānuṣam ||

Verse 5

देवपुत्रौ महाभागौ देवराजसमद्युती। नकुलः सहदेवश्च पाण्डवौ युद्धदुर्मदौ ।।

devaputrau mahābhāgau devarājasamadyutī| nakulaḥ sahadevaśca pāṇḍavau yuddhadurmadau ||

Verse 6

दृढायुधौ दूरपातौ युद्धे च कृतनिश्चयौ। शीघ्रहस्तौ दृढक्रोधौ नित्ययुक्तौ रथे स्थितौ ।।

dṛḍhāyudhau dūrapātau yuddhe ca kṛtaniścayau| śīghrahastau dṛḍhakrodhau nityayuktau rathe sthitau ||

Verse 7

भीमार्जुनौ पुरोधाय यदा तौ रणमूर्धनि। स्थास्येते सिंहविक्रान्तावश्विनाविव दुःसहौ ।।

bhīmārjunau purodhāya yadā tau raṇamūrdhani| sthāsyete siṃhavikrāntāvaśvināviva duḥsahau ||

Verse 8

निःशेषमिह पश्यामि मम सैन्यस्य संजय ।।

niḥśeṣamiha paśyāmi mama sainyasya saṃjaya ||

Verse 9

तौ ह्यप्रतिरथौ युद्धे देवपुत्रौ महारथौ। द्रौपद्यास्तं परिक्लेशं न क्षंस्येतेऽत्यमर्षिणौ ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ।। 48 ।।

tau hyapratirathau yuddhe devaputrau mahārathau| draupadyāstaṃ parikleśaṃ na kṣaṃsyete'tyamarṣiṇau || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi indralokābhigamanaparvaṇi aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 48 ||

Verse 10

वृष्णयोऽथ महेष्वासाः पाञ्चाला वा महौजसः। युधि सत्याभिसन्धेन वासुदेवेन रक्षिताः। प्रधक्ष्यन्ति रणे पार्थाः पुत्राणां मम वाहिनीम् ।।

vṛṣṇayo'tha maheṣvāsāḥ pāñcālā vā mahaujasaḥ| yudhi satyābhisandhena vāsudevena rakṣitāḥ| pradhakṣyanti raṇe pārthāḥ putrāṇāṃ mama vāhinīm ||

Verse 11

रामकृष्णप्रणीतानां वृष्णीनां सूतनन्दन। न शक्यः सहितुं वेगः पर्वतैरपि दुःसहः ।। न क्षंस्येते क्षमां न करिष्तः ।।

rāmakṛṣṇapraṇītānāṃ vṛṣṇīnāṃ sūtanandana| na śakyaḥ sahituṃ vegaḥ parvatairapi duḥsahaḥ || na kṣaṃsyete kṣamāṃ na kariṣtaḥ ||

Verse 12

तेषां मध्ये महेष्वासो भीमो भीमपराक्रमः। शैक्यया वीरघातिन्या गदया विचरिष्यति ।। सहितुं सोढुम् ।।

teṣāṃ madhye maheṣvāso bhīmo bhīmaparākramaḥ| śaikyayā vīraghātinyā gadayā vicariṣyati || sahituṃ soḍhum ||

Verse 13

तथा गाण्डीवनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः। गदावेगं च भीमस्य नालं सोढुं नराधिपाः ।।

tathā gāṇḍīvanirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ| gadāvegaṃ ca bhīmasya nālaṃ soḍhuṃ narādhipāḥ ||

Verse 14

ततोऽहं सुहृदां वाचो दुर्योधनवशानुगः। स्मरणीयाः स्मरिष्यामि मया या न कृताः पुरा ।।

tato'haṃ suhṛdāṃ vāco duryodhanavaśānugaḥ| smaraṇīyāḥ smariṣyāmi mayā yā na kṛtāḥ purā ||

Verse 15

संजय उवाच। व्यतिक्रमोऽयं सुमहांस्त्वया राजन्नुपेक्षितः। समर्थेनापि यन्मोहात्पुत्रस्ते न निवारितः ।।

saṃjaya uvāca| vyatikramo'yaṃ sumahāṃstvayā rājannupekṣitaḥ| samarthenāpi yanmohātputraste na nivāritaḥ ||

Verse 16

श्रुत्वाऽयं निर्जितान्द्यूते पाण्डवान्मधुसूदनः। त्वरितः कामय्के पार्थान्समभावयदच्युतः ।।

śrutvā'yaṃ nirjitāndyūte pāṇḍavānmadhusūdanaḥ| tvaritaḥ kāmayke pārthānsamabhāvayadacyutaḥ ||

Verse 17

द्रुपदस्य तथा पुत्रा धृष्टद्युम्नपुरोगमाः। विराटो धृष्टकेतुश्च केकयाश्च महारथाः ।।

drupadasya tathā putrā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ| virāṭo dhṛṣṭaketuśca kekayāśca mahārathāḥ ||

Verse 18

तैश्च यत्कथितं राजन्दृष्ट्वा पार्थान्पराजितान्। चारेण विदितं सर्वं तन्मया वेदितं च ते ।।

taiśca yatkathitaṃ rājandṛṣṭvā pārthānparājitān| cāreṇa viditaṃ sarvaṃ tanmayā veditaṃ ca te ||

Verse 19

समागम्य वृतस्तत्र पाण्डवैर्मधुसूदनः। सारथ्ये फल्गुनस्याजौ तथेत्याह च तान्हरिः ।।

samāgamya vṛtastatra pāṇḍavairmadhusūdanaḥ| sārathye phalgunasyājau tathetyāha ca tānhariḥ ||

Verse 20

अमर्षितो हि कृष्णोपि दृष्ट्वा पार्थांस्तदा गतान्। कृष्णाजिनोत्तरासङ्गानब्रवीच्च युधिष्ठिरम् ।।

amarṣito hi kṛṣṇopi dṛṣṭvā pārthāṃstadā gatān| kṛṣṇājinottarāsaṅgānabravīcca yudhiṣṭhiram ||

Verse 21

या सा समृद्धिः पार्थानामिन्द्रप्रस्थे बभूव ह। राजसूये मया दृष्टा नृपैरन्यैः सुदुर्लभा ।।

yā sā samṛddhiḥ pārthānāmindraprasthe babhūva ha| rājasūye mayā dṛṣṭā nṛpairanyaiḥ sudurlabhā ||

Verse 22

यत्रसर्वान्महीपालाञ्शस्त्रतेजोभयार्दितान्। सवङ्गाङ्गान्सपौण्ड्रौढ्रान्सचोलद्रविडान्ध्रकान् ।।

yatrasarvānmahīpālāñśastratejobhayārditān| savaṅgāṅgānsapauṇḍrauḍhrānsacoladraviḍāndhrakān ||

Verse 23

सागरानूपकांश्चैव ये च पत्तनवासिनः। सिंहलान्बर्बरान्म्लेच्छान्ये च लङ्कानिवासिनः ।।

sāgarānūpakāṃścaiva ye ca pattanavāsinaḥ| siṃhalānbarbarānmlecchānye ca laṅkānivāsinaḥ ||

Verse 24

पश्चिमानि चराष्ट्राणि शतशः सागरान्तिकान्। पह्लवान्दरदान्सर्वान्किरातान्यवनाञ्शकान् ।।

paścimāni carāṣṭrāṇi śataśaḥ sāgarāntikān| pahlavāndaradānsarvānkirātānyavanāñśakān ||

Verse 25

हारहूणांश्च चीनांश्च तुषारान्सैन्धवांस्तथा। जागुडान्रामठान्मुण्डान्स्त्रीराज्यमथ तङ्गणान् ।।

hārahūṇāṃśca cīnāṃśca tuṣārānsaindhavāṃstathā| jāguḍānrāmaṭhānmuṇḍānstrīrājyamatha taṅgaṇān ||

Verse 26

केकयान्मालवांश्चैव तथा काश्मीरकानपि। अद्राक्षमहमाहूतान्यज्ञे ते परिवेषकान् ।।

kekayānmālavāṃścaiva tathā kāśmīrakānapi| adrākṣamahamāhūtānyajñe te pariveṣakān ||

Verse 27

सा ते समृद्धिर्यैरात्ता चपला प्रतिसारिणी। आदाय जीवितं तेषामाहरिष्यामि तामहम् ।। शैक्यया शिक्यस्थया भूमिं भित्त्वा पातालं प्रवेक्ष्यतीति भयादन्तरिक्षे एव धृतयेत्यर्थः ।।

sā te samṛddhiryairāttā capalā pratisāriṇī| ādāya jīvitaṃ teṣāmāhariṣyāmi tāmaham || śaikyayā śikyasthayā bhūmiṃ bhittvā pātālaṃ pravekṣyatīti bhayādantarikṣe eva dhṛtayetyarthaḥ ||

Verse 28

रामेण सह कौरव्य भीमार्जुनवयैस्तथा। अक्रूरगदसाम्बैश्च प्रद्युम्नेनाहुकेन च ।।

rāmeṇa saha kauravya bhīmārjunavayaistathā| akrūragadasāmbaiśca pradyumnenāhukena ca ||

Verse 29

धृष्टद्युम्नेन वीरेण शिशुपालात्मजेन च। दुर्योधनं रणे हत्वा सद्यः कर्णं च भारत। दुःशासनं सौबलेयं यश्चान्यः प्रतियोत्स्यति ।।

dhṛṣṭadyumnena vīreṇa śiśupālātmajena ca| duryodhanaṃ raṇe hatvā sadyaḥ karṇaṃ ca bhārata| duḥśāsanaṃ saubaleyaṃ yaścānyaḥ pratiyotsyati ||

Verse 30

ततस्त्वं हास्तिनपुरे भ्रातृभिः सहितो वसन्। धार्तराष्ट्रीं श्रियं प्राप्य प्रशाधि पृथिवीमिमां ।।

tatastvaṃ hāstinapure bhrātṛbhiḥ sahito vasan| dhārtarāṣṭrīṃ śriyaṃ prāpya praśādhi pṛthivīmimāṃ ||

Verse 31

अथैनमब्रवीद्राजा तस्मिन्वीरसमागमे। शृण्वत्स्वेतेषु वीरेषु धृष्टद्युम्नमुखेषु च ।।

athainamabravīdrājā tasminvīrasamāgame| śṛṇvatsveteṣu vīreṣu dhṛṣṭadyumnamukheṣu ca ||

Verse 32

प्रतिगृह्णामि ते वाचमिमां सत्यां जनार्दन। अमित्रान्मे महाबाहो सानुबन्धान्हनिष्यसि ।।

pratigṛhṇāmi te vācamimāṃ satyāṃ janārdana| amitrānme mahābāho sānubandhānhaniṣyasi ||

Verse 33

वर्षात्रयोदशादूर्ध्वं सत्यं मां कुरु केशव। प्रतिज्ञातो वने वासो राज्ञांमध्ये मया ह्ययम् ।।

varṣātrayodaśādūrdhvaṃ satyaṃ māṃ kuru keśava| pratijñāto vane vāso rājñāṃmadhye mayā hyayam ||

Verse 34

धर्मराजस्य वचनं प्रतिश्रुत्य सभासदः। धृष्टद्युम्नपुरोगास्ते समयामासुऱञ्जसा ।। प्रतिसारिणी प्रतीपं सरतीति नीचानुगामिनीत्यर्थः। आहारेष्यामि इदानीमेवेति शेषः। अतएव प्रार्थना सत्यं मां कुर्विति ।।

dharmarājasya vacanaṃ pratiśrutya sabhāsadaḥ| dhṛṣṭadyumnapurogāste samayāmāsuṟañjasā || pratisāriṇī pratīpaṃ saratīti nīcānugāminītyarthaḥ| āhāreṣyāmi idānīmeveti śeṣaḥ| ataeva prārthanā satyaṃ māṃ kurviti ||

Verse 35

केशवं मधुरैर्वाक्यैः कालयुक्तैरमर्षितम्। पाञ्चालीं प्राहुरक्लिष्टां वासुदेवस्य शृण्वतः ।।

keśavaṃ madhurairvākyaiḥ kālayuktairamarṣitam| pāñcālīṃ prāhurakliṣṭāṃ vāsudevasya śṛṇvataḥ ||

Verse 36

दुर्योधनस्तव क्रोधाद्देवि त्यक्ष्यति जीवितम्। प्रतिजानीम ते सत्यं मा शुचो वरवर्णिनि ।।

duryodhanastava krodhāddevi tyakṣyati jīvitam| pratijānīma te satyaṃ mā śuco varavarṇini ||

Verse 37

ये स्म ते कुरवः कृष्णे दृष्ट्वा त्वां प्राहसंस्तदा। मांसानि तेषां खादन्तो हरिष्यन्ति वृकद्विजाः ।।

ye sma te kuravaḥ kṛṣṇe dṛṣṭvā tvāṃ prāhasaṃstadā| māṃsāni teṣāṃ khādanto hariṣyanti vṛkadvijāḥ ||

Verse 38

पास्यन्ति रुधिरं तेषां गृध्रा गोमायवस्तथा। उत्तमाङ्गानि कर्षन्तो यैः कृष्टाऽसि सभातले ।।

pāsyanti rudhiraṃ teṣāṃ gṛdhrā gomāyavastathā| uttamāṅgāni karṣanto yaiḥ kṛṣṭā'si sabhātale ||

Verse 39

तेषां द्रक्ष्यसि पाञ्चालि गात्राणि पृथिवीतले। क्रव्यादैः कृष्यमाणानि भक्ष्यमाणानि चासकृत् ।।

teṣāṃ drakṣyasi pāñcāli gātrāṇi pṛthivītale| kravyādaiḥ kṛṣyamāṇāni bhakṣyamāṇāni cāsakṛt ||

Verse 40

परिक्लिष्टाऽसियैस्तत्रयैश्चासि समुपेक्षिता। तेषामुत्कृत्तशिरसां भूमिः पास्यति शोणितम् ।।

parikliṣṭā'siyaistatrayaiścāsi samupekṣitā| teṣāmutkṛttaśirasāṃ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam ||

Verse 41

एवं बहुविधा वाचस्त ऊचुः पुरुषर्षभाः। सर्वेतेजस्विनः शूराः सर्वेचाहतलक्षणाः ।।

evaṃ bahuvidhā vācasta ūcuḥ puruṣarṣabhāḥ| sarvetejasvinaḥ śūrāḥ sarvecāhatalakṣaṇāḥ ||

Verse 42

ते धर्मराजेन वृतावर्षादूर्ध्वं त्रयोदशात्। पुरस्कृत्योपयास्यन्ति वासुदेवं महारथाः ।।

te dharmarājena vṛtāvarṣādūrdhvaṃ trayodaśāt| puraskṛtyopayāsyanti vāsudevaṃ mahārathāḥ ||

Verse 43

रामश्च कृष्णश्च धनंजयश्च प्रद्युम्नसाम्बौ युयुधानभीमौ। माद्रीसुतौ केकयराजपुत्राः पाञ्चालपुत्राः सह मत्स्यराज्ञा ।। समयामासुः समं युक्तमित्याचख्युः। समशब्दात्तदाचष्ट इति णिच् लिटि आम् ।।

rāmaśca kṛṣṇaśca dhanaṃjayaśca pradyumnasāmbau yuyudhānabhīmau| mādrīsutau kekayarājaputrāḥ pāñcālaputrāḥ saha matsyarājñā || samayāmāsuḥ samaṃ yuktamityācakhyuḥ| samaśabdāttadācaṣṭa iti ṇic liṭi ām ||

Verse 44

एतान्सर्वाल्लोँकवीरानजेया- न्महात्मनः सानुबन्धान्ससैन्यान्। को जीवितार्थी समरेऽभ्युदीया- त्क्रुद्धान्सिंहान्केसरिणो यथैव ।। युयुधानः सात्यकिः ।।

etānsarvāllo~kavīrānajeyā- nmahātmanaḥ sānubandhānsasainyān| ko jīvitārthī samare'bhyudīyā- tkruddhānsiṃhānkesariṇo yathaiva || yuyudhānaḥ sātyakiḥ ||

Verse 45

धृतराष्ट्र उवाच। यन्माऽब्रवीद्विदुरो द्यूतकाले त्वं पाण्डवाञ्जेषय्सि चेन्नरेन्द्र। ध्रुवं कुरूणामयमन्तकालो महाभयो भविता शोणितौधः ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| yanmā'bravīdviduro dyūtakāle tvaṃ pāṇḍavāñjeṣaysi cennarendra| dhruvaṃ kurūṇāmayamantakālo mahābhayo bhavitā śoṇitaudhaḥ ||

Verse 46

मन्ये यथा तद्भवितेति सूत यथा क्षत्ता प्राह वचः पुरा माम्। असंशयं भविता युद्धमेत- द्गते काले पाण्डवानां यथोक्तम् ।।

manye yathā tadbhaviteti sūta yathā kṣattā prāha vacaḥ purā mām| asaṃśayaṃ bhavitā yuddhameta- dgate kāle pāṇḍavānāṃ yathoktam ||