Adhyaya 46

Verse 1

अर्जुनस्य पाशुपतास्त्रलाभस्वर्लोकगमनादिश्रवणेन परिखिद्यता धृतराष्ट्रेण संजयाग्रे स्वपुत्रान्प्रति जनमेजय उवाच। अत्यद्भुतमिदं कर्म पार्थस्यामिततेजसः। धृतराष्ट्रो महातेजाः श्रुत्वा तत्र किमब्रवीत् ।।

arjunasya pāśupatāstralābhasvarlokagamanādiśravaṇena parikhidyatā dhṛtarāṣṭreṇa saṃjayāgre svaputrānprati janamejaya uvāca| atyadbhutamidaṃ karma pārthasyāmitatejasaḥ| dhṛtarāṣṭro mahātejāḥ śrutvā tatra kimabravīt ||

Verse 2

वैशंपायन उवाच। शक्रलोकगतं पार्थं श्रुत्वा राजाऽम्बिकासुतः। द्वैपायनादृषिश्रेष्ठात्संजयं वाक्यमब्रवीत् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| śakralokagataṃ pārthaṃ śrutvā rājā'mbikāsutaḥ| dvaipāyanādṛṣiśreṣṭhātsaṃjayaṃ vākyamabravīt ||

Verse 3

श्रुतं मे सूत कार्त्स्न्येन कर्म पार्थस् धीमतः। कच्चित्तवापि विदितं याथातथ्येन सारथे ।।

śrutaṃ me sūta kārtsnyena karma pārthas dhīmataḥ| kaccittavāpi viditaṃ yāthātathyena sārathe ||

Verse 4

प्रमत्तो ग्राम्यधर्मेषु मन्दात्मा पापनिश्चयः। मम पुत्रः सुदुर्बुद्धिः पृथिवीं घातयिष्यति ।।

pramatto grāmyadharmeṣu mandātmā pāpaniścayaḥ| mama putraḥ sudurbuddhiḥ pṛthivīṃ ghātayiṣyati ||

Verse 5

यस्य नित्यमृता वाचः स्वैरेष्वपि महात्मनः। त्रैलोक्यमपि तस्य स्याद्योद्धा यस्य धनंजयः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ।। 46 ।।

yasya nityamṛtā vācaḥ svaireṣvapi mahātmanaḥ| trailokyamapi tasya syādyoddhā yasya dhanaṃjayaḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi indralokābhigamanaparvaṇi ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 46 ||

Verse 6

अस्यतः कर्णिनाराचांस्तीक्ष्णाग्रांश्च शिलाशितान्। नार्जुनस्याग्रतस्तिष्ठेदपि मृत्युर्जरातिगः ।।

asyataḥ karṇinārācāṃstīkṣṇāgrāṃśca śilāśitān| nārjunasyāgratastiṣṭhedapi mṛtyurjarātigaḥ ||

Verse 7

मम पुत्रा दुरात्मानः सर्वे मृत्युवशंगताः। येषां युद्धं दुराधर्षैः पाण्डवैः समुपस्थितम् ।।

mama putrā durātmānaḥ sarve mṛtyuvaśaṃgatāḥ| yeṣāṃ yuddhaṃ durādharṣaiḥ pāṇḍavaiḥ samupasthitam ||

Verse 8

तस्यैव च न पश्यामि युधि गाण्डीवधन्वनः। अनिशं चिन्तयानोऽपि य एनमुदियाद्युधि ।।

tasyaiva ca na paśyāmi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ| aniśaṃ cintayāno'pi ya enamudiyādyudhi ||

Verse 9

द्रोणकर्णौ प्रतीयातां यदि भीष्मोऽपि वा रणे। महान्स्यात्संशयोलोके न तु पश्यामि नो जयम् ।। ऋताः सत्याः ।।

droṇakarṇau pratīyātāṃ yadi bhīṣmo'pi vā raṇe| mahānsyātsaṃśayoloke na tu paśyāmi no jayam || ṛtāḥ satyāḥ ||

Verse 10

घृणी कर्णः प्रमादी च आचार्यः स्थविरो गुरुः। अमर्षी बलवान्पार्थः संरम्भी दृढविक्रमः ।। प्रतीयातां प्रतिगच्छेताम् ।।

ghṛṇī karṇaḥ pramādī ca ācāryaḥ sthaviro guruḥ| amarṣī balavānpārthaḥ saṃrambhī dṛḍhavikramaḥ || pratīyātāṃ pratigacchetām ||

Verse 11

भवेत्सुतुमुलं युद्धं सर्वस्याप्यपराजितम्। सर्वे ह्यस्त्रविदः शूराः सर्वे प्राप्ता महद्यशः ।।

bhavetsutumulaṃ yuddhaṃ sarvasyāpyaparājitam| sarve hyastravidaḥ śūrāḥ sarve prāptā mahadyaśaḥ ||

Verse 12

अपि सर्वेश्वरत्वं हि न वाञ्छेरन्पराजिताः। वधे नूनं भवेच्छान्तिरेतेषां फल्गुनस्य वा ।।

api sarveśvaratvaṃ hi na vāñcheranparājitāḥ| vadhe nūnaṃ bhavecchāntireteṣāṃ phalgunasya vā ||

Verse 13

न तु हन्ताऽर्जुनस्यास्ति जेता वाऽस्य न विद्यते। मन्युस्तस्य कथं शाम्येन्मन्दान्प्रति समुत्थितः ।।

na tu hantā'rjunasyāsti jetā vā'sya na vidyate| manyustasya kathaṃ śāmyenmandānprati samutthitaḥ ||

Verse 14

त्रिदशेशसमो वीरः खाण्डवेऽग्निमतर्पयत्। जिगा पार्थिवान्सर्वान्राजसूये महाक्रतौ ।।

tridaśeśasamo vīraḥ khāṇḍave'gnimatarpayat| jigā pārthivānsarvānrājasūye mahākratau ||

Verse 15

शेषं कुर्याद्गिरेर्वज्रो निपतन्मूर्ध्नि संजय। न तु कुर्युः शराः शेषं क्षिप्तास्तात किरीटिना ।।

śeṣaṃ kuryādgirervajro nipatanmūrdhni saṃjaya| na tu kuryuḥ śarāḥ śeṣaṃ kṣiptāstāta kirīṭinā ||

Verse 16

यथा हि किरणा भानोस्तपन्तीह चराचरम्। तथा पार्थभुजोत्सृष्टाः शरास्तप्स्यन्ति मत्सुतान् ।।

yathā hi kiraṇā bhānostapantīha carācaram| tathā pārthabhujotsṛṣṭāḥ śarāstapsyanti matsutān ||

Verse 17

अपि तद्रथघोषेण भयार्था सव्यसाचिनः। प्रतिभाति विदीर्णेव सर्वतो भारती चमूः ।।

api tadrathaghoṣeṇa bhayārthā savyasācinaḥ| pratibhāti vidīrṇeva sarvato bhāratī camūḥ ||

Verse 18

समुद्धरन्प्रवपंश्चैव बाणान् स्ताताऽऽततायी समरे किरीटि। सृष्टोऽन्तकः सर्वहरो विधात्रा भवेद्यथा तद्वदवारणीयः ।। धृणी दयालुः। प्रमादी अनवहितः। संरम्भी उद्यमी ।।

samuddharanpravapaṃścaiva bāṇān stātā''tatāyī samare kirīṭi| sṛṣṭo'ntakaḥ sarvaharo vidhātrā bhavedyathā tadvadavāraṇīyaḥ || dhṛṇī dayāluḥ| pramādī anavahitaḥ| saṃrambhī udyamī ||

Verse 19

संजय उवाच। यदतत्कथितं राजंस्त्वया दुर्योधनं प्रति। सर्वमेतद्यथातत्त्वं नतु मिथ्या महीपते ।।

saṃjaya uvāca| yadatatkathitaṃ rājaṃstvayā duryodhanaṃ prati| sarvametadyathātattvaṃ natu mithyā mahīpate ||

Verse 20

मन्युना हि समाविष्टाः पाण्डवास्त्वमितौजसः। दृष्ट्वा कृष्णां सभां नीतां धर्मपत्नीं यशस्विनीं ।।

manyunā hi samāviṣṭāḥ pāṇḍavāstvamitaujasaḥ| dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ sabhāṃ nītāṃ dharmapatnīṃ yaśasvinīṃ ||

Verse 21

दुःशासनस्य ता वाचः श्रुत्वा वै कटुकोदयाः। कर्णस्य च महाराज न स्वप्स्यन्तीति मे मतिः ।।

duḥśāsanasya tā vācaḥ śrutvā vai kaṭukodayāḥ| karṇasya ca mahārāja na svapsyantīti me matiḥ ||

Verse 22

श्रुतं हि ते महाराज यथा पार्थेन संयुगे। एकादशतनुः स्थाणुर्धेनुषा परितोषितः ।।

śrutaṃ hi te mahārāja yathā pārthena saṃyuge| ekādaśatanuḥ sthāṇurdhenuṣā paritoṣitaḥ ||

Verse 23

कैरातं वेषमास्थाय योधयामास फल्गुनम्। जिज्ञासुः सर्वदेवेशः कपर्दी भगवान्स्वयम् ।।

kairātaṃ veṣamāsthāya yodhayāmāsa phalgunam| jijñāsuḥ sarvadeveśaḥ kapardī bhagavānsvayam ||

Verse 24

लेभे पाशुपतं चापि परमास्त्रं महाद्युतिः। तत्रैनं लोकपालास्ते दर्शयामासुरर्जुनम्। अस्त्रहेतोः पराक्रान्तं तपसा कौरवर्षभम् ।।

lebhe pāśupataṃ cāpi paramāstraṃ mahādyutiḥ| tatrainaṃ lokapālāste darśayāmāsurarjunam| astrahetoḥ parākrāntaṃ tapasā kauravarṣabham ||

Verse 25

नैतदुत्सहते चान्यो लब्धुमन्यत्र फल्गुनात्। साक्षाद्दर्शनमेतेषामीश्वराणां नरो भुवि ।। प्रवपन् प्रेरयन्। स्थाता स्थास्यति ।।

naitadutsahate cānyo labdhumanyatra phalgunāt| sākṣāddarśanameteṣāmīśvarāṇāṃ naro bhuvi || pravapan prerayan| sthātā sthāsyati ||

Verse 26

महेश्वरेण यो राजन्न जीर्णो ग्रस्तमूर्तिमान्। कस्तमुत्सहते वीरो युद्धे जरयितुं पुमान् ।। नैतदुत्पत्स्यतेऽन्यो हि इति क. ध. पाठः ।।

maheśvareṇa yo rājanna jīrṇo grastamūrtimān| kastamutsahate vīro yuddhe jarayituṃ pumān || naitadutpatsyate'nyo hi iti ka. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 27

आसादितमिदं घोरं तुमुलं रोमहर्षणम्। द्रौपदीं परिकर्षद्भिः कोपयद्भिश्च पाण्डवान् ।।

āsāditamidaṃ ghoraṃ tumulaṃ romaharṣaṇam| draupadīṃ parikarṣadbhiḥ kopayadbhiśca pāṇḍavān ||

Verse 28

यत्र विस्फुरमाणौष्ठो भीमः प्राह वचोऽर्थवत्। दृष्ट्वा दुर्योधनेनोरू द्रौपद्या दर्शितावुभौ ।।

yatra visphuramāṇauṣṭho bhīmaḥ prāha vaco'rthavat| dṛṣṭvā duryodhanenorū draupadyā darśitāvubhau ||

Verse 29

ऊरुं भेत्स्यामि ते पाप गदया वज्रकल्पया। त्रयोदशानां वर्षाणामन्ते दुर्द्यूतदेविनः ।।

ūruṃ bhetsyāmi te pāpa gadayā vajrakalpayā| trayodaśānāṃ varṣāṇāmante durdyūtadevinaḥ ||

Verse 30

सर्वे प्रहरतां श्रेष्ठाः सर्वेचामिततेजसः। सर्वेसर्वास्त्रविद्वांसो देवैरपि सुदुर्जयाः ।।

sarve praharatāṃ śreṣṭhāḥ sarvecāmitatejasaḥ| sarvesarvāstravidvāṃso devairapi sudurjayāḥ ||

Verse 31

मन्ये मन्युसमुद्भूताः पुत्राणां तव संयुगे। अन्तं पार्थाः करिष्यन्ति वीर्यामर्षसमन्विताः ।। न जीर्णो न क्षीणः ।।

manye manyusamudbhūtāḥ putrāṇāṃ tava saṃyuge| antaṃ pārthāḥ kariṣyanti vīryāmarṣasamanvitāḥ || na jīrṇo na kṣīṇaḥ ||

Verse 32

धृतराष्ट्र उवाच। किं कृतं सूत कर्णेन वदता परुषं वचः। पर्याप्तं वैरमेतावद्यत्कृष्णा सा सभां गता ।।

dhṛtarāṣṭra uvāca| kiṃ kṛtaṃ sūta karṇena vadatā paruṣaṃ vacaḥ| paryāptaṃ vairametāvadyatkṛṣṇā sā sabhāṃ gatā ||

Verse 33

अपीदानीं मम सुतास्तिष्ठेरन्मन्दचेतसः। येषां भ्राता गुरुर्ज्येष्ठो विनये नावतिष्ठते ।। अन्तं नाशम्। भार्यामर्षसमन्विताः इति झ. पाठः ।।

apīdānīṃ mama sutāstiṣṭheranmandacetasaḥ| yeṣāṃ bhrātā gururjyeṣṭho vinaye nāvatiṣṭhate || antaṃ nāśam| bhāryāmarṣasamanvitāḥ iti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 34

ममापि वचनं सूत न शुश्रूषति मन्दभाक्। दृष्ट्वा मां चक्षुषा हीनं निर्विचेष्टमचेतसम् ।।

mamāpi vacanaṃ sūta na śuśrūṣati mandabhāk| dṛṣṭvā māṃ cakṣuṣā hīnaṃ nirviceṣṭamacetasam ||

Verse 35

ये चास्य सचिवा मन्दाः कर्णसौबलकादयः। ते तस्य भूयसो दोषान्वर्धयन्ति विचेतसः ।।

ye cāsya sacivā mandāḥ karṇasaubalakādayaḥ| te tasya bhūyaso doṣānvardhayanti vicetasaḥ ||

Verse 36

स्वैरं मुक्ता ह्यपि शराः पार्थेनामिततेजसा। निर्दहेयुर्मम सुतान्किंपुनर्मन्युनेरिताः ।।

svairaṃ muktā hyapi śarāḥ pārthenāmitatejasā| nirdaheyurmama sutānkiṃpunarmanyuneritāḥ ||

Verse 37

पार्थबाहुबलोत्सृष्टा महाचापविनिःसृताः। दिव्यास्त्रमन्त्रमुदिताः सादयेयुः सुरानपि ।।

pārthabāhubalotsṛṣṭā mahācāpaviniḥsṛtāḥ| divyāstramantramuditāḥ sādayeyuḥ surānapi ||

Verse 38

यस्य मन्त्री च गोप्ता च सुहृच्चैव जनार्दनः। हनिस्त्रैलोक्यनाथः स किंनु तस् न निर्जितम् ।।

yasya mantrī ca goptā ca suhṛccaiva janārdanaḥ| hanistrailokyanāthaḥ sa kiṃnu tas na nirjitam ||

Verse 39

इदं हि सुमहच्चित्रमर्जुनस्येह संजय। महादेवेन बाहुभ्यां यत्समेत इति श्रुतिः ।।

idaṃ hi sumahaccitramarjunasyeha saṃjaya| mahādevena bāhubhyāṃ yatsameta iti śrutiḥ ||

Verse 40

प्रत्यक्षं सर्वलोकस्य खाण्डवे यत्कृतं पुरा। फल्गुनेन सहायार्थे वह्नेर्दामोदरेण च ।।

pratyakṣaṃ sarvalokasya khāṇḍave yatkṛtaṃ purā| phalgunena sahāyārthe vahnerdāmodareṇa ca ||

Verse 41

सर्वथा न हि मे पुत्राः सहामात्याः सबान्धवाः। क्रुद्धे पार्थे च भीमे च वासुदेवे च सात्वते ।। विनये नीतौ ।।

sarvathā na hi me putrāḥ sahāmātyāḥ sabāndhavāḥ| kruddhe pārthe ca bhīme ca vāsudeve ca sātvate || vinaye nītau ||