Adhyaya 45

Verse 1

शक्रेण स्वर्गमागतं लोमशंप्रति पार्थमहिमानुवर्णनपूर्वकं युधिष्ठिराय तद्वृत्तान्तकथनप्रार्थना ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। ततो देवाः सगन्धर्वाः समादायार्घ्यमुत्तमम्। शक्रस्य मतमाज्ञाय पार्थमानर्चुर्जसा ।।

śakreṇa svargamāgataṃ lomaśaṃprati pārthamahimānuvarṇanapūrvakaṃ yudhiṣṭhirāya tadvṛttāntakathanaprārthanā || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| tato devāḥ sagandharvāḥ samādāyārghyamuttamam| śakrasya matamājñāya pārthamānarcurjasā ||

Verse 2

पाद्यमाचमनीयं च प्रतिग्राह्य नृपात्मजम्। प्रवेशयामासुरथो पुरन्दरनिवेशनम् ।।

pādyamācamanīyaṃ ca pratigrāhya nṛpātmajam| praveśayāmāsuratho purandaraniveśanam ||

Verse 3

एवं संपूजितो जिष्णुरुवास भवने पितुः। उपशिक्षन्महास्त्राणि ससंहाराणि पाण्डवः ।।

evaṃ saṃpūjito jiṣṇuruvāsa bhavane pituḥ| upaśikṣanmahāstrāṇi sasaṃhārāṇi pāṇḍavaḥ ||

Verse 4

स शक्रहस्ताद्दयितं वज्रमस्त्रं दुरुत्सहम्। अशनिं च महानादां मेघबृंहितलक्षणाम् ।।

sa śakrahastāddayitaṃ vajramastraṃ durutsaham| aśaniṃ ca mahānādāṃ meghabṛṃhitalakṣaṇām ||

Verse 5

गृहीतास्त्रस्तु कौन्तेयो भ्रातॄन्सस्मार पाण्डवः। पुरन्दरनियोगाच्च पञ्चाब्दमवसत्सुखम् ।।

gṛhītāstrastu kaunteyo bhrātṝnsasmāra pāṇḍavaḥ| purandaraniyogācca pañcābdamavasatsukham ||

Verse 6

ततः शक्रोऽब्रवीत्पार्थं कृतास्त्रं काल आगते। नृत्तं गीतं च कौन्तेय चित्रसेनादवाप्नुहि ।।

tataḥ śakro'bravītpārthaṃ kṛtāstraṃ kāla āgate| nṛttaṃ gītaṃ ca kaunteya citrasenādavāpnuhi ||

Verse 7

वादित्रं दैवविहितं नृलके यन्न विद्ते। मदाज्ञया च कौन्तेय श्रेयो वै ते भविष्ति ।।

vāditraṃ daivavihitaṃ nṛlake yanna vidte| madājñayā ca kaunteya śreyo vai te bhaviṣti ||

Verse 8

सखायं प्रददौ चास्य चित्रसेनं पुरन्दरः। स तेन सह संगम्य रेमे पार्थो निरामयः ।।

sakhāyaṃ pradadau cāsya citrasenaṃ purandaraḥ| sa tena saha saṃgamya reme pārtho nirāmayaḥ ||

Verse 9

कदाचिदटमानस्तु महर्षिरथ लोमशः। जगाम शक्रभवनं पुरंदरदिदृक्षया ।।

kadācidaṭamānastu maharṣiratha lomaśaḥ| jagāma śakrabhavanaṃ puraṃdaradidṛkṣayā ||

Verse 10

स समेत्य नमस्कृत्य देवराजं महामुनिः। ददर्शार्धासनगतं पाण्डवं वासवस्य हि ।।

sa sametya namaskṛtya devarājaṃ mahāmuniḥ| dadarśārdhāsanagataṃ pāṇḍavaṃ vāsavasya hi ||

Verse 11

ततः शक्राभ्यनुज्ञात आसने विष्टरोत्तरे। निषसाद द्विजश्रेष्ठः पूज्यमानो महर्षिभिः ।।

tataḥ śakrābhyanujñāta āsane viṣṭarottare| niṣasāda dvijaśreṣṭhaḥ pūjyamāno maharṣibhiḥ ||

Verse 12

तस्य दृष्ट्वाऽभवद्बुद्धिः पार्थमिन्द्रासने स्थितम्। कथं नु क्षत्रियः पार्थः शक्रासनमवाप्तवान् ।।

tasya dṛṣṭvā'bhavadbuddhiḥ pārthamindrāsane sthitam| kathaṃ nu kṣatriyaḥ pārthaḥ śakrāsanamavāptavān ||

Verse 13

किं त्वस्य सुकृतं कर्म के लोका वै विनिर्जिताः। स एवमनुसंप्राप्तः स्थानं देवनमस्कृतम् ।।

kiṃ tvasya sukṛtaṃ karma ke lokā vai vinirjitāḥ| sa evamanusaṃprāptaḥ sthānaṃ devanamaskṛtam ||

Verse 14

तस्य विज्ञाय संकल्पं शक्रो वृत्रविमर्दनः। लोमशं प्रहसन्वाक्यमिदमाह शचीपतिः ।।

tasya vijñāya saṃkalpaṃ śakro vṛtravimardanaḥ| lomaśaṃ prahasanvākyamidamāha śacīpatiḥ ||

Verse 15

देवर्षे श्रूयतां यत्ते मनसैतद्विवक्षितम्। नायं केवलमर्त्योऽभूत्क्षत्रियत्वमुपागतः ।।

devarṣe śrūyatāṃ yatte manasaitadvivakṣitam| nāyaṃ kevalamartyo'bhūtkṣatriyatvamupāgataḥ ||

Verse 16

महर्षे मम पुत्रोऽयं कुन्त्यां जातो महाभुजः। अस्त्रहेतोरिह प्राप्तः कस्माच्चित्कारणान्तरात् ।।

maharṣe mama putro'yaṃ kuntyāṃ jāto mahābhujaḥ| astrahetoriha prāptaḥ kasmāccitkāraṇāntarāt ||

Verse 17

अहो नैनं भवान्वेत्ति पुराणमृषिसत्तमम्। शृणु मे वदतो ब्रह्मन्योऽयं यच्चास्य कारणम् ।।

aho nainaṃ bhavānvetti purāṇamṛṣisattamam| śṛṇu me vadato brahmanyo'yaṃ yaccāsya kāraṇam ||

Verse 18

नरनारायणौ यौ तौ पुराणावृषिसत्तमौ। ताविमावभिजानीहि हृषीकेशधनंजयौ ।।

naranārāyaṇau yau tau purāṇāvṛṣisattamau| tāvimāvabhijānīhi hṛṣīkeśadhanaṃjayau ||

Verse 19

विख्यातौ त्रिषु लोकेषु नरनारायणावृषी। कार्यार्थमवतीर्णौ तौ पृथ्वीं पुण्यप्रतिश्रयाम् ।।

vikhyātau triṣu lokeṣu naranārāyaṇāvṛṣī| kāryārthamavatīrṇau tau pṛthvīṃ puṇyapratiśrayām ||

Verse 20

यन्न शक्यं शुरैर्द्रष्टुमृषिभिर्वा महात्मभिः। तदाश्रमपदं पुण्यं बदरीनाम विश्रुतम् ।।

yanna śakyaṃ śurairdraṣṭumṛṣibhirvā mahātmabhiḥ| tadāśramapadaṃ puṇyaṃ badarīnāma viśrutam ||

Verse 21

स निवासोऽभवद्विप्र विष्णोर्जिष्णोस्तथैव च। यतः प्रववृते गङ्गा सिद्धचारणसेविता ।।

sa nivāso'bhavadvipra viṣṇorjiṣṇostathaiva ca| yataḥ pravavṛte gaṅgā siddhacāraṇasevitā ||

Verse 22

तौ मन्नियोगाद्ब्रह्मर्षे क्षितौ जातौ महाद्युती। भूमेर्भारावतरणं महावीर्यौ करिष्यतः ।।

tau manniyogādbrahmarṣe kṣitau jātau mahādyutī| bhūmerbhārāvataraṇaṃ mahāvīryau kariṣyataḥ ||

Verse 23

उद्वृत्ता ह्यसुराः केचिन्निवातकवचा इति। विप्रियेषु स्थिताऽस्माकं वरदानेन मोहिताः ।।

udvṛttā hyasurāḥ kecinnivātakavacā iti| vipriyeṣu sthitā'smākaṃ varadānena mohitāḥ ||

Verse 24

तर्कयन्ते सुरान्हन्तुं बलदर्पसमन्विताः। देवान्न गणयन्त्येते तथा दत्तवरा हि ते ।।

tarkayante surānhantuṃ baladarpasamanvitāḥ| devānna gaṇayantyete tathā dattavarā hi te ||

Verse 25

पातालवासिनो रौद्रा दनोः पुत्रा महाबलाः। सर्वे देवनिकाया हि नालं योधयितुं हि तान् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ।। 45 ।। ==टिप्पणी==

pātālavāsino raudrā danoḥ putrā mahābalāḥ| sarve devanikāyā hi nālaṃ yodhayituṃ hi tān || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi indralokābhigamanaparvaṇi pañcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 45 || ==ṭippaṇī==

Verse 26

योसौ भूमिगतः श्रीमान्विष्णुर्मुधुनिषूदनः। कपिलो नाम देवोसौ भगवानजितो हरिः ।।

yosau bhūmigataḥ śrīmānviṣṇurmudhuniṣūdanaḥ| kapilo nāma devosau bhagavānajito hariḥ ||

Verse 27

येन पूर्वंमहात्मानः खनमाना रसातलम्। दर्शनादेव निहताः सगरस्यात्मजा विभो ।।

yena pūrvaṃmahātmānaḥ khanamānā rasātalam| darśanādeva nihatāḥ sagarasyātmajā vibho ||

Verse 28

तेन कार्यं महत्कार्यमस्माकं द्विजसत्तम। पाथेन च महायुद्धे समेताभ्यामसंशयम् ।।

tena kāryaṃ mahatkāryamasmākaṃ dvijasattama| pāthena ca mahāyuddhe sametābhyāmasaṃśayam ||

Verse 29

सोऽसुरान्दर्शनादेव शक्तो हन्तुं सहानुगान्। निवातकवचान्सर्वान्नागानिव महाह्रदे ।।

so'surāndarśanādeva śakto hantuṃ sahānugān| nivātakavacānsarvānnāgāniva mahāhrade ||

Verse 30

किंतु नाल्पेन कार्येण प्रबोध्यो मधुसूदनः। तेजसः सुमहाराशिः प्रबुद्धः प्रदहेज्जगत् ।। देवनिकायाः देवसमूहाः। नालं न समर्थाः ।।

kiṃtu nālpena kāryeṇa prabodhyo madhusūdanaḥ| tejasaḥ sumahārāśiḥ prabuddhaḥ pradahejjagat || devanikāyāḥ devasamūhāḥ| nālaṃ na samarthāḥ ||

Verse 31

अयं तेषां समस्तानां शक्तः प्रतिसमासने। तान्निहत्यरणे शूरः पुनर्यास्यति मानुषान् ।। प्रबोध्यो विज्ञाप्यः ।।

ayaṃ teṣāṃ samastānāṃ śaktaḥ pratisamāsane| tānnihatyaraṇe śūraḥ punaryāsyati mānuṣān || prabodhyo vijñāpyaḥ ||

Verse 32

भवानस्मन्नियोगेन यातु तावन्महीतलम्। काम्यके द्रक्ष्यसे वीरं निवसन्तं युधिष्ठिरम् ।।

bhavānasmanniyogena yātu tāvanmahītalam| kāmyake drakṣyase vīraṃ nivasantaṃ yudhiṣṭhiram ||

Verse 33

सवाच्यो मम संदेशाद्धर्मात्मा सत्यसंगरः। नोत्कणअठा फल्गुने कार्या कृतास्त्रः शीघ्रमेष्यति ।।

savācyo mama saṃdeśāddharmātmā satyasaṃgaraḥ| notkaṇaaṭhā phalgune kāryā kṛtāstraḥ śīghrameṣyati ||

Verse 34

नाशुद्बाहुवीर्येण नाकृतास्त्रेण वा रणे। भीष्मद्रोणादयो युद्धे शक्याः प्रतिसमासितुम् ।।

nāśudbāhuvīryeṇa nākṛtāstreṇa vā raṇe| bhīṣmadroṇādayo yuddhe śakyāḥ pratisamāsitum ||

Verse 35

गृहीतास्त्रो गुडाकेशो महाबाहुर्महामनाः। नृत्तवादित्रगीतानां दिव्यानां पारमीयिवान् ।। तेषां निवातकवचानाम्। प्रतिसमासने संक्षेपणे ।।

gṛhītāstro guḍākeśo mahābāhurmahāmanāḥ| nṛttavāditragītānāṃ divyānāṃ pāramīyivān || teṣāṃ nivātakavacānām| pratisamāsane saṃkṣepaṇe ||

Verse 36

भवानपि विविक्तानि तीर्थानि मनुजेश्वर। भ्रातृभिः सहितः सर्वैर्द्रष्टुमर्हत्यरिंदम ।।

bhavānapi viviktāni tīrthāni manujeśvara| bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvairdraṣṭumarhatyariṃdama ||

Verse 37

तीर्थेष्वाप्लुत्य पुण्येषु विपाप्मा विगतज्वरः। राज्यं भोक्ष्यसि धर्मेण सुखी विगतकल्मपः ।।

tīrtheṣvāplutya puṇyeṣu vipāpmā vigatajvaraḥ| rājyaṃ bhokṣyasi dharmeṇa sukhī vigatakalmapaḥ ||

Verse 38

भवांश्चैनं द्विजश्रेष्ठ पर्यटन्तं महीतलम्। त्रातुमर्हति विप्राग्र्य तपोबलसमन्वितः ।।

bhavāṃścainaṃ dvijaśreṣṭha paryaṭantaṃ mahītalam| trātumarhati viprāgrya tapobalasamanvitaḥ ||

Verse 39

गिरिदुर्गेषु च सदा देशेषु विषमेषु च। वसन्ति रासा रौद्रास्तेभ्योरक्षां विधास्यति ।।

giridurgeṣu ca sadā deśeṣu viṣameṣu ca| vasanti rāsā raudrāstebhyorakṣāṃ vidhāsyati ||

Verse 40

एवमुक्ते महेन्द्रेण बीभत्सुरपि लोमशम्। उवाच प्रयतो वाक्यं रक्षेथाः पाण्डुनन्दनम् ।।

evamukte mahendreṇa bībhatsurapi lomaśam| uvāca prayato vākyaṃ rakṣethāḥ pāṇḍunandanam ||

Verse 41

[यथा गुप्तस्त्वया राजा चरेत्तीर्थानि सत्तम। दानं दद्याद्यथा चैव तथा कुरु महामुने ।।]

[yathā guptastvayā rājā carettīrthāni sattama| dānaṃ dadyādyathā caiva tathā kuru mahāmune ||]

Verse 42

वैशंपायन उवाच। 3-44-42x तथेति संप्रतिज्ञाय लोमशः सुमहातपाः। कामय्कं वनमुद्दिश्य समुपायान्महीतलम् ।। गुडाकेशोऽर्जुनः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| 3-44-42x tatheti saṃpratijñāya lomaśaḥ sumahātapāḥ| kāmaykaṃ vanamuddiśya samupāyānmahītalam || guḍākeśo'rjunaḥ ||

Verse 43

ददर्श तत्र कौन्तेयं धर्मराजमरिंदमम्। तापसैर्भ्रातृभिश्चैव सर्वतः परिवारितम् ।।

dadarśa tatra kaunteyaṃ dharmarājamariṃdamam| tāpasairbhrātṛbhiścaiva sarvataḥ parivāritam ||