Adhyaya 43

Verse 1

इन्द्रेणार्जुनस्य सबहुमानं स्वार्धासनारोपणम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। ददर्श स पुरीं रम्यां सिद्धचारणसेविताम्। सर्वर्तुकुसुमैः पुण्यैः पादपैरुपशोभिताम् ।।

indreṇārjunasya sabahumānaṃ svārdhāsanāropaṇam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| dadarśa sa purīṃ ramyāṃ siddhacāraṇasevitām| sarvartukusumaiḥ puṇyaiḥ pādapairupaśobhitām ||

Verse 2

तत्र सौगन्धिकानां च पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम्। उपवीज्यमानो मिश्रेण वायुना पुण्यगन्धिना ।।

tatra saugandhikānāṃ ca puṣpāṇāṃ puṇyagandhinām| upavījyamāno miśreṇa vāyunā puṇyagandhinā ||

Verse 3

नन्दनं च वनं दिव्यमप्सरोगणसेवितम्। ददर्श दिव्यकुसुमैराह्वयद्भिरिव द्रुमैः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ।। 43 ।। ==टिप्पणी==

nandanaṃ ca vanaṃ divyamapsarogaṇasevitam| dadarśa divyakusumairāhvayadbhiriva drumaiḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi indralokābhigamanaparvaṇi tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 43 || ==ṭippaṇī==

Verse 4

नातप्ततपसा शक्यो द्रष्टुं नानाहिताग्निना। स लोकः पुण्यकर्तॄणां नापि युद्धे पराङ्युखैः ।।

nātaptatapasā śakyo draṣṭuṃ nānāhitāgninā| sa lokaḥ puṇyakartṝṇāṃ nāpi yuddhe parāṅyukhaiḥ ||

Verse 5

नायज्वभिर्नाव्रतिकैर्न वेदश्रुतिवर्जितैः। नानाप्लुताङ्गैस्तीर्थेषु यज्ञदानबहिष्कृतैः ।।

nāyajvabhirnāvratikairna vedaśrutivarjitaiḥ| nānāplutāṅgaistīrtheṣu yajñadānabahiṣkṛtaiḥ ||

Verse 6

नापि यज्ञहनैः क्षुद्रैर्द्रष्टुं शक्यः कथंचन। पानपैर्गुरुतल्पैश्च मांसादैर्वा दुरात्मभिः ।।

nāpi yajñahanaiḥ kṣudrairdraṣṭuṃ śakyaḥ kathaṃcana| pānapairgurutalpaiśca māṃsādairvā durātmabhiḥ ||

Verse 7

स तद्दिव्यं वनं पश्यन्दिव्यगीतनिनादितम्। प्रविवेश महाबाहुः शक्रस्य दयितां पुरीम् ।।

sa taddivyaṃ vanaṃ paśyandivyagītanināditam| praviveśa mahābāhuḥ śakrasya dayitāṃ purīm ||

Verse 8

तत्र देवविमानानि कामगानि सहस्रशः। संस्थितान्यभियातानि ददर्शायुतशस्तदा ।।

tatra devavimānāni kāmagāni sahasraśaḥ| saṃsthitānyabhiyātāni dadarśāyutaśastadā ||

Verse 9

संस्तूयमानो गन्धर्वैरप्सरोभिश्च पाण्डवः। पुष्पगन्धवहैः पुण्यैर्वायुभिश्चानुवीजितः ।।

saṃstūyamāno gandharvairapsarobhiśca pāṇḍavaḥ| puṣpagandhavahaiḥ puṇyairvāyubhiścānuvījitaḥ ||

Verse 10

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः। हृष्टाः संपूजयामासुः पार्थमक्लिष्टकारिणम् ।।

tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ| hṛṣṭāḥ saṃpūjayāmāsuḥ pārthamakliṣṭakāriṇam ||

Verse 11

आसीर्वादैः स्तूयमानो दिव्यवादित्रनिःस्वनैः। प्रतिपेदे महाबाहुः शङ्खदुन्दुभिनादितम् ।।

āsīrvādaiḥ stūyamāno divyavāditraniḥsvanaiḥ| pratipede mahābāhuḥ śaṅkhadundubhināditam ||

Verse 12

नक्षत्रमार्गं विपुलं सुरवीथीति विश्रुतम्। इन्द्राज्ञया ययौ पार्थः स्तूयमानः समन्ततः ।।

nakṣatramārgaṃ vipulaṃ suravīthīti viśrutam| indrājñayā yayau pārthaḥ stūyamānaḥ samantataḥ ||

Verse 13

तत्र साध्यास्तथा विश्वे मरुतोऽथाश्विनौ तथा। आदित्या वसवो रुद्रास्तथा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ।।

tatra sādhyāstathā viśve maruto'thāśvinau tathā| ādityā vasavo rudrāstathā brahmarṣayo'malāḥ ||

Verse 14

राजर्षयश्च बहवो दिलीपप्रमुखा नृपाः। तम्बुरुर्नारदश्चैव गन्धर्वौ च हाहा हूहूः ।।

rājarṣayaśca bahavo dilīpapramukhā nṛpāḥ| tambururnāradaścaiva gandharvau ca hāhā hūhūḥ ||

Verse 15

तान्स सर्वान्समागम्य विधिवत्कुरुनन्दनः। ततोऽपश्यद्देवराजं शतक्रतुमरिंदमः ।।

tānsa sarvānsamāgamya vidhivatkurunandanaḥ| tato'paśyaddevarājaṃ śatakratumariṃdamaḥ ||

Verse 16

ततः पार्थो महाबाहुरवतीर्य रथोत्तमात्। ददर्श साक्षाद्देवेशं पितरं पाकशासनम् ।।

tataḥ pārtho mahābāhuravatīrya rathottamāt| dadarśa sākṣāddeveśaṃ pitaraṃ pākaśāsanam ||

Verse 17

पाण्डुरेणातपत्रेण हेमदण्डेन चारुणा। दिव्यगन्धाधिवासेन व्यजनेन विधूयता ।।

pāṇḍureṇātapatreṇa hemadaṇḍena cāruṇā| divyagandhādhivāsena vyajanena vidhūyatā ||

Verse 18

विश्वावसुप्रभृतिनिर्गन्धर्वैः स्तुतिवन्दिभिः। स्तूयमानं द्विजाग्र्यैश्च ऋग्यजुःसामसंस्तवैः ।।

viśvāvasuprabhṛtinirgandharvaiḥ stutivandibhiḥ| stūyamānaṃ dvijāgryaiśca ṛgyajuḥsāmasaṃstavaiḥ ||

Verse 19

ततोऽभिगम्य कौन्तेयः शिरसाऽभ्यगमद्बली। स चैनं वृत्तपीनाभ्यां बाहुभ्यां प्रत्यगृह्णत ।।

tato'bhigamya kaunteyaḥ śirasā'bhyagamadbalī| sa cainaṃ vṛttapīnābhyāṃ bāhubhyāṃ pratyagṛhṇata ||

Verse 20

ततः शक्रासने पुण्ये देवर्षिगणसेविते। शक्रः पाणौ गृहीत्वैनमुपावेशयदन्तिके ।।

tataḥ śakrāsane puṇye devarṣigaṇasevite| śakraḥ pāṇau gṛhītvainamupāveśayadantike ||

Verse 21

मूर्धि चैनमुपाघ्राय देवेन्द्रः परवीरहा। अङ्कमारोपयामास प्रश्रयावनतं तदा ।। नन्दनं नामतः ।।

mūrdhi cainamupāghrāya devendraḥ paravīrahā| aṅkamāropayāmāsa praśrayāvanataṃ tadā || nandanaṃ nāmataḥ ||

Verse 22

सहस्राक्षनियोगात्स पार्थः शक्रासनं तदा। आरुरुक्षुरमेयात्मा द्वितीय इववासवः ।।

sahasrākṣaniyogātsa pārthaḥ śakrāsanaṃ tadā| ārurukṣurameyātmā dvitīya ivavāsavaḥ ||

Verse 23

ततः प्रेम्णा वृत्रशत्रुरर्जुनस्य शुभं मुखम्। पस्पर्श पुण्यगन्धेन करेण परिसान्त्वयन् ।।

tataḥ premṇā vṛtraśatrurarjunasya śubhaṃ mukham| pasparśa puṇyagandhena kareṇa parisāntvayan ||

Verse 24

प्रमार्जमानः शनकैर्बाहू चास्यायतौ शुभौ। ज्याशरक्षेपकिनौ स्तम्भाविव हिरण्मयौ ।।

pramārjamānaḥ śanakairbāhū cāsyāyatau śubhau| jyāśarakṣepakinau stambhāviva hiraṇmayau ||

Verse 25

वज्रग्रहणचिह्नेन करेण परिसान्त्वयन्। मुहुर्मुहुर्वज्रधरो बाहू चास्फोटयञ्शनैः ।। प्रश्रयावनतं विनयेन प्रह्वीभूतम् ।।

vajragrahaṇacihnena kareṇa parisāntvayan| muhurmuhurvajradharo bāhū cāsphoṭayañśanaiḥ || praśrayāvanataṃ vinayena prahvībhūtam ||

Verse 26

स्मयन्निव गुडाकेशं प्रेक्षमाणः सहस्रदृक्। हर्षेणोत्फुल्लनयनो न चातृप्यत वृत्रहा ।।

smayanniva guḍākeśaṃ prekṣamāṇaḥ sahasradṛk| harṣeṇotphullanayano na cātṛpyata vṛtrahā ||

Verse 27

एकासनोपविष्टौ तौ शोभयांसचक्रतुः सभाम्। सूर्याचन्द्रमसौ व्योम चतुर्दश्यामिवोदितौ ।।

ekāsanopaviṣṭau tau śobhayāṃsacakratuḥ sabhām| sūryācandramasau vyoma caturdaśyāmivoditau ||

Verse 28

तत्र स्म गाथा गायन्ति साम्ना परमवल्गुना। गन्धर्वास्तुम्बुरुश्रेष्ठाः कुशला गीतसामसु ।। वज्रग्रहणस्य चिह्नं किणो यस्मिन् ।।

tatra sma gāthā gāyanti sāmnā paramavalgunā| gandharvāstumburuśreṣṭhāḥ kuśalā gītasāmasu || vajragrahaṇasya cihnaṃ kiṇo yasmin ||

Verse 29

घृताची मेनका रम्भा पूर्वचित्तिः स्वयंप्रभा। उर्वशी मिश्रकेशी च दण्डगौरी वरूथीनि ।।

ghṛtācī menakā rambhā pūrvacittiḥ svayaṃprabhā| urvaśī miśrakeśī ca daṇḍagaurī varūthīni ||

Verse 30

गोपाली सहजन्या च कुम्भयोनिः प्रजागरा। चित्रसेना चित्रलेखा सहा च मधुरस्वरा ।।

gopālī sahajanyā ca kumbhayoniḥ prajāgarā| citrasenā citralekhā sahā ca madhurasvarā ||

Verse 31

एताश्चान्याश्च ननृतुस्तत्रतत्र शुचिस्मिताः। चत्तप्रमथने युक्ताः सिद्धानां पद्मलोचनाः ।।

etāścānyāśca nanṛtustatratatra śucismitāḥ| cattapramathane yuktāḥ siddhānāṃ padmalocanāḥ ||

Verse 32

महाकटितटश्रोण्यः कम्पमानैः पयोधरैः। कटाक्षहावमाधुर्यैश्चेतोबुद्धिमनोहरैः ।। गीतानि अमन्त्रेपरि गानम्। साम मन्त्रोपरि गानम् ।।

mahākaṭitaṭaśroṇyaḥ kampamānaiḥ payodharaiḥ| kaṭākṣahāvamādhuryaiścetobuddhimanoharaiḥ || gītāni amantrepari gānam| sāma mantropari gānam ||

Verse 33

[ततो देवाः सगन्धर्वाः समादायार्घ्यमुत्तमम्। शक्रस्य मतमाज्ञाय पार्थमानर्चुरञ्जसा ।।

[tato devāḥ sagandharvāḥ samādāyārghyamuttamam| śakrasya matamājñāya pārthamānarcurañjasā ||

Verse 34

पाद्यमाचमनीयं च प्रतिग्राह्य नृपात्मजम्। प्रवेशयामासुरथो पुरंदरनिवेशनम् ।।

pādyamācamanīyaṃ ca pratigrāhya nṛpātmajam| praveśayāmāsuratho puraṃdaraniveśanam ||

Verse 35

एवं संपूजितो जिष्णुरुवास भवने पितुः। उपशिक्षन्महास्राणि ससंहाराणि पाण्डवः ।।

evaṃ saṃpūjito jiṣṇuruvāsa bhavane pituḥ| upaśikṣanmahāsrāṇi sasaṃhārāṇi pāṇḍavaḥ ||

Verse 36

शक्रस्य हस्ताद्दयितं वज्रमस्त्रं च दुःसहम्। अशनीश्च महानादा मेघबर्हिणलक्षणाः ।।

śakrasya hastāddayitaṃ vajramastraṃ ca duḥsaham| aśanīśca mahānādā meghabarhiṇalakṣaṇāḥ ||

Verse 37

गृहीतास्त्रस्तु कौन्तेयो भ्रातॄन्सस्मार पाण्डवः। पुरंदरनियोगाच्च पञ्चाब्दानवसत्सुखी ।।

gṛhītāstrastu kaunteyo bhrātṝnsasmāra pāṇḍavaḥ| puraṃdaraniyogācca pañcābdānavasatsukhī ||

Verse 38

ततः शक्रोऽब्रवीत्पार्थं कृतास्त्रं काल आगते। नृत्यं गीतं च कौन्तेय चित्रसेनादवाप्नुहि ।।

tataḥ śakro'bravītpārthaṃ kṛtāstraṃ kāla āgate| nṛtyaṃ gītaṃ ca kaunteya citrasenādavāpnuhi ||

Verse 39

वादित्रं देवविहितं नृलोके यन्न विद्यते। तदर्जयस्व कौन्तेय श्रेयो वै ते भविष्यति ।।

vāditraṃ devavihitaṃ nṛloke yanna vidyate| tadarjayasva kaunteya śreyo vai te bhaviṣyati ||

Verse 40

सखायं प्रददौ चास्य चित्रसेनं पुरंदरः। स तेन सह संगम्य रेमे पार्थो निरामयः ।।

sakhāyaṃ pradadau cāsya citrasenaṃ puraṃdaraḥ| sa tena saha saṃgamya reme pārtho nirāmayaḥ ||

Verse 41

गीतवादित्रनृत्यानि भूय एवादिदेश ह। तथाऽपि नालभच्छर्म तरस्वी द्यूतकारितम् ।।

gītavāditranṛtyāni bhūya evādideśa ha| tathā'pi nālabhaccharma tarasvī dyūtakāritam ||

Verse 42

दुःशासनवधामर्षी शकुनेः सौबलस्य च। ततस्तेनातुलां प्रीतिमुपागम्य क्वचित्क्वचित्। गान्धऱ्वमतुलं नृत्यं वादित्रं चोपलब्धवान् ।।

duḥśāsanavadhāmarṣī śakuneḥ saubalasya ca| tatastenātulāṃ prītimupāgamya kvacitkvacit| gāndhaṟvamatulaṃ nṛtyaṃ vāditraṃ copalabdhavān ||

Verse 43

स शिक्षितो नृत्यगुणाननेका- न्वादित्रगीतार्थगुणांश्च सर्वान्। न शर्ण लेभे परवीरहन्ता भ्रातॄन्स्मरन्मातरं चैव कुन्तीम् ।।

sa śikṣito nṛtyaguṇānanekā- nvāditragītārthaguṇāṃśca sarvān| na śarṇa lebhe paravīrahantā bhrātṝnsmaranmātaraṃ caiva kuntīm ||