Adhyaya 42

Verse 1

पार्थेन मातलिसमानीतरथारोहणएन स्वर्गगमनम् ।। 1 ।। वैशंपायन उवाच। गतेषु लोकपालेषु पार्थः शत्रुनिबर्हणः। चिन्तयामास राजेन्द्र देवराजरथागमम् ।।

pārthena mātalisamānītarathārohaṇaena svargagamanam || 1 || vaiśaṃpāyana uvāca| gateṣu lokapāleṣu pārthaḥ śatrunibarhaṇaḥ| cintayāmāsa rājendra devarājarathāgamam ||

Verse 2

तस्य चिन्तयमानस्य गुडाकेशस्य धीमतः। रथो मातलिसंयुक्त आजगाम महाप्रभः ।।

tasya cintayamānasya guḍākeśasya dhīmataḥ| ratho mātalisaṃyukta ājagāma mahāprabhaḥ ||

Verse 3

नभो वितिमिरं कुर्वञ्जलदान्पाटयन्निव। दिशः संपूरयन्नादैर्महामेघरवोपमैः। ।। इति रश्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि इन्द्रलोकाभिगमनपर्वणि द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ।। 42 ।। ==टिप्पणी==

nabho vitimiraṃ kurvañjaladānpāṭayanniva| diśaḥ saṃpūrayannādairmahāmegharavopamaiḥ| || iti raśrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi indralokābhigamanaparvaṇi dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 42 || ==ṭippaṇī==

Verse 4

असयः शक्तयो भीमा गदाश्चोग्रप्रदर्शनाः। दिव्यप्रभावाः प्रासाश्च विद्युतश्च महाप्रभाः ।।

asayaḥ śaktayo bhīmā gadāścograpradarśanāḥ| divyaprabhāvāḥ prāsāśca vidyutaśca mahāprabhāḥ ||

Verse 5

तथैवाशनयश्चैव चक्रयुक्तास्तुलागुडाः। वायुस्फोटाः सनिर्घाताः शङ्खमेघस्वनास्तथा ।। पाटयन् द्विधाकुर्वन् ।।

tathaivāśanayaścaiva cakrayuktāstulāguḍāḥ| vāyusphoṭāḥ sanirghātāḥ śaṅkhameghasvanāstathā || pāṭayan dvidhākurvan ||

Verse 6

तत्रनागा महाकाया ज्वलितास्याः सुदारुणाः। सिताभ्रकूटप्रतिमाः संहताश्च यथोपलाः ।।

tatranāgā mahākāyā jvalitāsyāḥ sudāruṇāḥ| sitābhrakūṭapratimāḥ saṃhatāśca yathopalāḥ ||

Verse 7

दशवाजिसहस्राणि हरीणां वातरंहसाम्। वहन्ति यं नेत्रमुषं दिव्यं मायामयं रथम् ।। तुलागुडाः भाण्डगोलकाः। वायुस्फोटाः वेगवशाद्वायुं जनयन्तः ।।

daśavājisahasrāṇi harīṇāṃ vātaraṃhasām| vahanti yaṃ netramuṣaṃ divyaṃ māyāmayaṃ ratham || tulāguḍāḥ bhāṇḍagolakāḥ| vāyusphoṭāḥ vegavaśādvāyuṃ janayantaḥ ||

Verse 8

तत्रापश्यन्महानीलं वैजयन्तं महाप्रभम्। ध्वजमिन्दीवरश्यामं वंशं कनकभूषणम् ।। हरीणां पीतकौशेयसंनिभानां वाजिनां सहस्राणीत्येकदेशान्वयः ।।

tatrāpaśyanmahānīlaṃ vaijayantaṃ mahāprabham| dhvajamindīvaraśyāmaṃ vaṃśaṃ kanakabhūṣaṇam || harīṇāṃ pītakauśeyasaṃnibhānāṃ vājināṃ sahasrāṇītyekadeśānvayaḥ ||

Verse 9

तस्मिन्रथे स्थितं सूतं तप्तहेमविभूषितम्। दृष्ट्वा पार्थो महाबाहुर्देवराजमतर्कयत् ।।

tasminrathe sthitaṃ sūtaṃ taptahemavibhūṣitam| dṛṣṭvā pārtho mahābāhurdevarājamatarkayat ||

Verse 10

तथा तर्कयतस्तस्य फल्गुनस्याथ मातलिः। सन्नतः प्रस्थितो भूत्वा वाक्यमर्जुनमब्रवीत् ।।

tathā tarkayatastasya phalgunasyātha mātaliḥ| sannataḥ prasthito bhūtvā vākyamarjunamabravīt ||

Verse 11

भोभो शक्रात्मज श्रीमञ्शक्रस्त्वां द्रष्टुमिच्छति। आरोहतु भवाञ्शीघ्रं रथमिन्द्रस्य संभतम् ।।

bhobho śakrātmaja śrīmañśakrastvāṃ draṣṭumicchati| ārohatu bhavāñśīghraṃ rathamindrasya saṃbhatam ||

Verse 12

आह माममरश्रेष्ठः पिता तव शतक्रतुः। कुन्तीसुतमिह प्राप्तं पश्यन्तु त्रिदशालयाः ।।

āha māmamaraśreṣṭhaḥ pitā tava śatakratuḥ| kuntīsutamiha prāptaṃ paśyantu tridaśālayāḥ ||

Verse 13

एष शक्रः परिवृतो देवैर्ऋषिगणैस्तथा। गन्धर्वैरप्सरोभिश्च त्वां दिदृक्षुः प्रतीक्षते ।।

eṣa śakraḥ parivṛto devairṛṣigaṇaistathā| gandharvairapsarobhiśca tvāṃ didṛkṣuḥ pratīkṣate ||

Verse 14

अस्माल्लोकाद्देवलोकं पाकशासनशासनात्। मारोह त्वं मया सार्धं लब्धास्त्रः पुनरेष्यसि ।।

asmāllokāddevalokaṃ pākaśāsanaśāsanāt| māroha tvaṃ mayā sārdhaṃ labdhāstraḥ punareṣyasi ||

Verse 15

अर्जुन उवाच। मातले गच्छ शीघ्रं त्वमारोहस्व रथोत्तमम्। राजसूयाश्वमेधानां शतैरपि सुदुर्लभम् ।।

arjuna uvāca| mātale gaccha śīghraṃ tvamārohasva rathottamam| rājasūyāśvamedhānāṃ śatairapi sudurlabham ||

Verse 16

पार्थिवैः सुमहाभागैर्यज्वभिर्भूरिदक्षिणैः। दैवतैर्वा दुरारोहं दानवैर्वा रथोत्तमम् ।।

pārthivaiḥ sumahābhāgairyajvabhirbhūridakṣiṇaiḥ| daivatairvā durārohaṃ dānavairvā rathottamam ||

Verse 17

नातप्ततपसा शक्य एष दिव्यो महारथः। द्रष्टुं वाऽप्यथवा स्प्रष्टुमारोढुं कुत एव च ।।

nātaptatapasā śakya eṣa divyo mahārathaḥ| draṣṭuṃ vā'pyathavā spraṣṭumāroḍhuṃ kuta eva ca ||

Verse 18

त्वयि मतिष्ठिते साधो रथस्थे स्थिरवाजिनि। पश्चादहमथारोक्ष्ये मुकृती सत्पथं यथा ।।

tvayi matiṣṭhite sādho rathasthe sthiravājini| paścādahamathārokṣye mukṛtī satpathaṃ yathā ||

Verse 19

वैशंपायन उवाच। तस्यतद्वचनं श्रुत्वा मातलिः शक्रसारथिः। आरुरोह रथं शीघ्रं हयाञ्जग्राह रश्मिभिः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| tasyatadvacanaṃ śrutvā mātaliḥ śakrasārathiḥ| āruroha rathaṃ śīghraṃ hayāñjagrāha raśmibhiḥ ||

Verse 20

ततोऽर्जुनो हृष्टमना गङ्गायामाप्लुतः शुचिः। जजाप जप्यं कौन्तेयो विधिवत्कुरुनन्दनः ।। वैजयन्तं नाम्ना देवेन्द्रध्वजम् ।।

tato'rjuno hṛṣṭamanā gaṅgāyāmāplutaḥ śuciḥ| jajāpa japyaṃ kaunteyo vidhivatkurunandanaḥ || vaijayantaṃ nāmnā devendradhvajam ||

Verse 21

ततः पितृन्यथान्यायं तर्पयित्वा यथाविधि। मन्दरं शैलराजं तमाप्रष्टुमुपचक्रमे ।।

tataḥ pitṛnyathānyāyaṃ tarpayitvā yathāvidhi| mandaraṃ śailarājaṃ tamāpraṣṭumupacakrame ||

Verse 22

साधूनां पुण्यशीलानां मुनीनां पुण्यकर्मणाम्। त्वं सदा संश्रयः शैल स्वर्गमार्गाभिकाङ्क्षिणाम् ।।

sādhūnāṃ puṇyaśīlānāṃ munīnāṃ puṇyakarmaṇām| tvaṃ sadā saṃśrayaḥ śaila svargamārgābhikāṅkṣiṇām ||

Verse 23

त्वत्प्रसादात्सदा शैल ब्राह्मणाः क्षत्रिया विशः। स्वर्गं प्राप्ताश्चरन्ति स्म देवैः सह गतव्यथाः ।।

tvatprasādātsadā śaila brāhmaṇāḥ kṣatriyā viśaḥ| svargaṃ prāptāścaranti sma devaiḥ saha gatavyathāḥ ||

Verse 24

अद्रिराज महाशैल मुनिसंश्रय तीर्थवन्। गच्छाम्यामन्त्रयित्वा त्वां सुखमस्म्युषितस्त्वयि ।।

adrirāja mahāśaila munisaṃśraya tīrthavan| gacchāmyāmantrayitvā tvāṃ sukhamasmyuṣitastvayi ||

Verse 25

तव सानूनि कुञ्जाश्च नद्यः प्रस्रवणानि च। तीर्थानि च सुपुण्यानि मया दृष्टान्यनेकशः ।।

tava sānūni kuñjāśca nadyaḥ prasravaṇāni ca| tīrthāni ca supuṇyāni mayā dṛṣṭānyanekaśaḥ ||

Verse 26

सुसुगन्धाश्च वैर्योघास्त्वच्छरीरविनिःसृताः। अमृतास्वादसृशाः पीताः प्रस्रवणोदकाः ।।

susugandhāśca vairyoghāstvaccharīraviniḥsṛtāḥ| amṛtāsvādasṛśāḥ pītāḥ prasravaṇodakāḥ ||

Verse 27

शिशुर्यथा पितुश्चाङ्के सुखं शेते तटे तथा। मया तवाङ्के ललितं शैलराज महाप्रभो ।। आप्लुतः स्नातः ।।

śiśuryathā pituścāṅke sukhaṃ śete taṭe tathā| mayā tavāṅke lalitaṃ śailarāja mahāprabho || āplutaḥ snātaḥ ||

Verse 28

अप्सरोगणसंकीर्णए ब्रह्मघोषानुनादिते। सुखमस्म्युषितः शैल तव सानुषु नित्यदा ।।

apsarogaṇasaṃkīrṇae brahmaghoṣānunādite| sukhamasmyuṣitaḥ śaila tava sānuṣu nityadā ||

Verse 29

एवमुक्त्वार्जुनः शैलमामन्त्र्य परवीरहा। आरुरोह रथं दिव्यं द्योतयन्निव भास्करः ।।

evamuktvārjunaḥ śailamāmantrya paravīrahā| āruroha rathaṃ divyaṃ dyotayanniva bhāskaraḥ ||

Verse 30

स तेनादित्यरूपेण दिव्येनाद्भुतकर्मणा। ऊर्ध्वमाचक्रमे धीमान्प्रहृष्टः कुरुनन्दनः ।।

sa tenādityarūpeṇa divyenādbhutakarmaṇā| ūrdhvamācakrame dhīmānprahṛṣṭaḥ kurunandanaḥ ||

Verse 31

सोऽदर्शनपथं यातो मर्त्यानां धर्मचारिणाम्। ददर्शाद्भुतरूपाणि विमानानि सहस्रशः ।।

so'darśanapathaṃ yāto martyānāṃ dharmacāriṇām| dadarśādbhutarūpāṇi vimānāni sahasraśaḥ ||

Verse 32

न तत्र सूर्यः सोमो वा द्योतते न च पावकः। स्वयैव प्रभया तत्र द्योतन्ते पुण्यलब्धया ।।

na tatra sūryaḥ somo vā dyotate na ca pāvakaḥ| svayaiva prabhayā tatra dyotante puṇyalabdhayā ||

Verse 33

तारारूपाणि यानीह दृश्यन्ते द्युतिमन्ति वै। आकाशे विप्रकृष्टत्वात्तनूनि सुमहान्त्यपि ।। ललितं क्रीडितम् ।।

tārārūpāṇi yānīha dṛśyante dyutimanti vai| ākāśe viprakṛṣṭatvāttanūni sumahāntyapi || lalitaṃ krīḍitam ||

Verse 34

तानि तत्र प्रभास्वन्ति रूपवन्ति च पाण्डवः। ददर्श स्वेषु धिष्ण्येषु दीप्तिमन्ति स्वयाऽर्चिषा ।। विप्कृष्टत्वात् दूरत्वात्। सुमहान्त्पि तनूनि सूक्ष्माणि दृश्यन्ते ।।

tāni tatra prabhāsvanti rūpavanti ca pāṇḍavaḥ| dadarśa sveṣu dhiṣṇyeṣu dīptimanti svayā'rciṣā || vipkṛṣṭatvāt dūratvāt| sumahāntpi tanūni sūkṣmāṇi dṛśyante ||

Verse 35

तत्र राजर्षयः सिद्धा वीराश्च निहता युधि। तपसा च जितं स्वर्गं संपेतुः शतसङ्घशः ।।

tatra rājarṣayaḥ siddhā vīrāśca nihatā yudhi| tapasā ca jitaṃ svargaṃ saṃpetuḥ śatasaṅghaśaḥ ||

Verse 36

गन्धर्वाणां सहस्राणि मूर्यज्वलिततेजसाम्। गुह्यकारनामृषीणां च तथैवाप्सरसां गणान् ।।

gandharvāṇāṃ sahasrāṇi mūryajvalitatejasām| guhyakāranāmṛṣīṇāṃ ca tathaivāpsarasāṃ gaṇān ||

Verse 37

लोकानात्मप्रभान्पश्यन्फल्गुनो विस्मयान्वितः। पप्रच्छ मातलिं प्रीत्या स चाप्येनमुवाच ह ।।

lokānātmaprabhānpaśyanphalguno vismayānvitaḥ| papraccha mātaliṃ prītyā sa cāpyenamuvāca ha ||

Verse 38

एते सुकृतिनः पार्थ स्वेषु धिष्ण्येष्ववस्थिताः। तान्दृष्टवानसि विभो तारारूपाणि भूतले ।।

ete sukṛtinaḥ pārtha sveṣu dhiṣṇyeṣvavasthitāḥ| tāndṛṣṭavānasi vibho tārārūpāṇi bhūtale ||

Verse 39

ततोऽपश्यत्स्थितं द्वारि मत्तं विजयिनं गजम्। ऐरावतं चतुर्दन्तं कैलासमिव शृङ्गिणम् ।।

tato'paśyatsthitaṃ dvāri mattaṃ vijayinaṃ gajam| airāvataṃ caturdantaṃ kailāsamiva śṛṅgiṇam ||

Verse 40

स सिद्धमार्गमाक्रम्य कुरुपाण्डवसत्तमः। व्यरोचत यथापूर्वं मान्धाता पार्थिवोत्तमः ।।

sa siddhamārgamākramya kurupāṇḍavasattamaḥ| vyarocata yathāpūrvaṃ māndhātā pārthivottamaḥ ||

Verse 41

अभिचक्राम लोकान्स राज्ञां राजीवलोचनः ।।

abhicakrāma lokānsa rājñāṃ rājīvalocanaḥ ||

Verse 42

[एवं स संक्रमंस्तत्र स्वर्गलोके महायशाः ।] ततो ददर्श शक्रस्य पुरीं ताममरावतीम् ।। धिष्ण्येषु स्थानेषु ।।

[evaṃ sa saṃkramaṃstatra svargaloke mahāyaśāḥ |] tato dadarśa śakrasya purīṃ tāmamarāvatīm || dhiṣṇyeṣu sthāneṣu ||