Adhyaya 41

Verse 1

यमवरुणकुबेरैरर्जुनायास्त्रदानम् ।। 1 ।। अर्जुनंप्रति शक्रेण स्वर्गागमनचोदना ।। 2 ।। वैशंपायन उवाच। तस्य संपश्यतस्त्वेव पिनाकी गोवृषध्वजः। जगामादर्शनं भानुर्लोकस्येवास्तमीयिवान् ।।

yamavaruṇakuberairarjunāyāstradānam || 1 || arjunaṃprati śakreṇa svargāgamanacodanā || 2 || vaiśaṃpāyana uvāca| tasya saṃpaśyatastveva pinākī govṛṣadhvajaḥ| jagāmādarśanaṃ bhānurlokasyevāstamīyivān ||

Verse 2

ततोऽर्जुनः परं चक्रे विस्मयं परवीरहा। मया साक्षान्महादेवो दृष्ट इत्येव भारत ।।

tato'rjunaḥ paraṃ cakre vismayaṃ paravīrahā| mayā sākṣānmahādevo dṛṣṭa ityeva bhārata ||

Verse 3

धन्योस्म्यनुगृहीतोस्मि यन्मया त्र्यम्बको हरः। पिनाकी वरदो रूपी दृष्टः स्पृष्टश्ट पाणिना ।।

dhanyosmyanugṛhītosmi yanmayā tryambako haraḥ| pinākī varado rūpī dṛṣṭaḥ spṛṣṭaśṭa pāṇinā ||

Verse 4

कृतार्थं चावगच्छामि परमात्मानमात्मना। शत्रूंश्च विजितान्सर्वान्निर्वृत्तं च प्रयोजनम् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि कैरातपर्वणि एकचत्वारिंशोऽध्यायः ।। 40 ।। ==टिप्पणी==

kṛtārthaṃ cāvagacchāmi paramātmānamātmanā| śatrūṃśca vijitānsarvānnirvṛttaṃ ca prayojanam || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi kairātaparvaṇi ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 40 || ==ṭippaṇī==

Verse 5

इत्येवं चिन्तयानस्य पार्थस्यामिततेजसः। ततो वैडूर्यवर्णाभो भासयन्सर्वतो दिशः। यादोगणवृतः श्रीमानाजगाम जलेश्वरः ।। निर्वृत्तं निष्पन्नम् ।।

ityevaṃ cintayānasya pārthasyāmitatejasaḥ| tato vaiḍūryavarṇābho bhāsayansarvato diśaḥ| yādogaṇavṛtaḥ śrīmānājagāma jaleśvaraḥ || nirvṛttaṃ niṣpannam ||

Verse 6

नागैर्नदैर्नदीभिश्च दैत्यैः साध्यैर्मरुद्गणैः। वरुणो यादसांभर्ता वशी तं देशमागमत् ।। यादांसि जलजन्तवस्तेषां गणः ।।

nāgairnadairnadībhiśca daityaiḥ sādhyairmarudgaṇaiḥ| varuṇo yādasāṃbhartā vaśī taṃ deśamāgamat || yādāṃsi jalajantavasteṣāṃ gaṇaḥ ||

Verse 7

अथ जाम्बूनदवपुर्विमानेन महार्चिषा। कुबेरः समनुप्राप्तो यक्षैरनुगतः प्रभुः ।।

atha jāmbūnadavapurvimānena mahārciṣā| kuberaḥ samanuprāpto yakṣairanugataḥ prabhuḥ ||

Verse 8

विद्योतयन्निवाकाशमद्भुतोपमदर्शनः। धनानामधिपः श्रीमानर्जुनं द्रष्टुमागतः ।।

vidyotayannivākāśamadbhutopamadarśanaḥ| dhanānāmadhipaḥ śrīmānarjunaṃ draṣṭumāgataḥ ||

Verse 9

तथा लोकान्तकः श्रीमान्यमः साक्षात्प्रतापवान्। मर्त्यमूर्तिधरैः सार्धं पितृभिर्लोकभावनैः ।।

tathā lokāntakaḥ śrīmānyamaḥ sākṣātpratāpavān| martyamūrtidharaiḥ sārdhaṃ pitṛbhirlokabhāvanaiḥ ||

Verse 10

दण्डपाणिरचिन्त्यात्मा सर्वभूतविनाशकृत्। वैवस्वतो धर्मराजो विमानेनावभासयन् ।।

daṇḍapāṇiracintyātmā sarvabhūtavināśakṛt| vaivasvato dharmarājo vimānenāvabhāsayan ||

Verse 11

त्रील्लोकान्गुह्यकांश्चैव गन्धर्वाश्चैव पन्नगान्। द्वितीय इव मार्ताण्डो युगान्ते समुपस्थिते ।।

trīllokānguhyakāṃścaiva gandharvāścaiva pannagān| dvitīya iva mārtāṇḍo yugānte samupasthite ||

Verse 12

भानुमन्ति विचित्राणि शिखराणि महागिरेः। समास्थायार्जुनं तत्रददृशुस्तपसान्वितम् ।। नागैः सर्पैः ।।

bhānumanti vicitrāṇi śikharāṇi mahāgireḥ| samāsthāyārjunaṃ tatradadṛśustapasānvitam || nāgaiḥ sarpaiḥ ||

Verse 13

ततो मुहूर्ताद्भगवानैरावतशिरोगतः। आजगाम सहेन्द्राण्या शक्रः सुरगणैर्वृतः ।।

tato muhūrtādbhagavānairāvataśirogataḥ| ājagāma sahendrāṇyā śakraḥ suragaṇairvṛtaḥ ||

Verse 14

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि। शुशुभे नागराजस्थः सितमभ्रमिव स्थितः ।।

pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani| śuśubhe nāgarājasthaḥ sitamabhramiva sthitaḥ ||

Verse 15

संस्तूयमानो गन्धर्वैर्ऋषिभिश्च तपोधनैः। शृङ्गं गिरेः समासाद्य तस्थौ सूर्य इवोदितः ।।

saṃstūyamāno gandharvairṛṣibhiśca tapodhanaiḥ| śṛṅgaṃ gireḥ samāsādya tasthau sūrya ivoditaḥ ||

Verse 16

अथ मेघस्वनो धीमान्व्याजहार शुभां गिरम्। यमऋ परमधर्मज्ञो दक्षिणां दिशमास्थितः ।।

atha meghasvano dhīmānvyājahāra śubhāṃ giram| yamaṛ paramadharmajño dakṣiṇāṃ diśamāsthitaḥ ||

Verse 17

अर्जुनार्जुन पश्यास्माँल्लोकपालान्समागतान्। दृष्टिं ते वितरामोऽद्य भवानर्हति दर्शनम् ।। भानुमन्ति दीप्तिमन्ति ।।

arjunārjuna paśyāsmā~llokapālānsamāgatān| dṛṣṭiṃ te vitarāmo'dya bhavānarhati darśanam || bhānumanti dīptimanti ||

Verse 18

पूर्वर्षिरमितात्मा त्वं नरो नाम महाबलः। नियोगाद्ब्रह्मणस्तात मर्त्यतां समुपागतः ।।

pūrvarṣiramitātmā tvaṃ naro nāma mahābalaḥ| niyogādbrahmaṇastāta martyatāṃ samupāgataḥ ||

Verse 19

त्वया च वसुसंभूतो महावीर्यः पितामहः। भीष्मः परमधर्मात्मा जेतव्यश्च रणेऽनघ ।।

tvayā ca vasusaṃbhūto mahāvīryaḥ pitāmahaḥ| bhīṣmaḥ paramadharmātmā jetavyaśca raṇe'nagha ||

Verse 20

क्षत्रं चाग्निसमस्पर्शं भारद्वाजेन रक्षितम्। निवातकवचाश्चैव संसाध्याः कुरुनन्दन ।। वितरामो यच्छामः ।।

kṣatraṃ cāgnisamasparśaṃ bhāradvājena rakṣitam| nivātakavacāścaiva saṃsādhyāḥ kurunandana || vitarāmo yacchāmaḥ ||

Verse 21

पितुर्ममांशो देवस्य सर्वलोकप्रतापिनः। कर्णश्व सुमहावीर्यस्त्वया वध्यो धनंजय ।। संसाध्याः जेतव्याः ।।

piturmamāṃśo devasya sarvalokapratāpinaḥ| karṇaśva sumahāvīryastvayā vadhyo dhanaṃjaya || saṃsādhyāḥ jetavyāḥ ||

Verse 22

अंशाश्च क्षितिसंप्राप्ता देवगन्धर्वरक्षसाम्। त्वया निपातिता युद्धेस्वकर्मफलनिर्जिताम्। गतिं प्राप्स्यन्ति कौन्तेय यथास्वमरिकर्शन ।।

aṃśāśca kṣitisaṃprāptā devagandharvarakṣasām| tvayā nipātitā yuddhesvakarmaphalanirjitām| gatiṃ prāpsyanti kaunteya yathāsvamarikarśana ||

Verse 23

अक्षया तव कीर्तिश्च लोके स्थासय्ति फल्गुन। त्वया साक्षान्महादेवस्तोषितो हि महामृधे ।। मम पितुः सूर्यस्य ।।

akṣayā tava kīrtiśca loke sthāsayti phalguna| tvayā sākṣānmahādevastoṣito hi mahāmṛdhe || mama pituḥ sūryasya ||

Verse 24

लघ्वी वसुमती चापि कर्तव्या विष्णुना सह ।। मृधेसंप्रामे ।।

laghvī vasumatī cāpi kartavyā viṣṇunā saha || mṛdhesaṃprāme ||

Verse 25

गृहाणास्त्रं महाबाहो दण्डमप्रतिवारणम्। अनेनास्त्रेण सुमहत्त्वं हि कर्म करिष्यसि ।।

gṛhāṇāstraṃ mahābāho daṇḍamaprativāraṇam| anenāstreṇa sumahattvaṃ hi karma kariṣyasi ||

Verse 26

वैशंपायन उवाच। प्रतिजग्राह पार्थोपि विधिवत्कुरुनन्दनः। समन्त्रं सोपरोधं च समोक्षविनिवर्तनम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| pratijagrāha pārthopi vidhivatkurunandanaḥ| samantraṃ soparodhaṃ ca samokṣavinivartanam ||

Verse 27

ततो जलधरश्यामो वरुणो यादसांपतिः। पश्चिमां दिशमास्थाय गिरमुच्चारयन्प्रभुः ।।

tato jaladharaśyāmo varuṇo yādasāṃpatiḥ| paścimāṃ diśamāsthāya giramuccārayanprabhuḥ ||

Verse 28

पार्थ क्षत्रियमुख्यस्त्वं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः। पश्य मां पृथुताम्राक्ष वरुणोस्मि जलेश्वरः ।।

pārtha kṣatriyamukhyastvaṃ kṣatradharme vyavasthitaḥ| paśya māṃ pṛthutāmrākṣa varuṇosmi jaleśvaraḥ ||

Verse 29

मया समुद्यतान्पाशान्वारुणाननिवारितान्। प्रतिगृह्णीष्व कौन्तेय सहरहस्यनिवर्तनान् ।।

mayā samudyatānpāśānvāruṇānanivāritān| pratigṛhṇīṣva kaunteya saharahasyanivartanān ||

Verse 30

एभिस्तदा मया वीर संग्रामे तारकामये। दैतेयानां सहस्राणि संयतानि महात्मनाम् ।। लध्वी भारशून्या ।।

ebhistadā mayā vīra saṃgrāme tārakāmaye| daiteyānāṃ sahasrāṇi saṃyatāni mahātmanām || ladhvī bhāraśūnyā ||

Verse 31

तस्मादिमान्महासत्व मत्प्रसादसमुत्थितान्। गृहाण न हि ते मुच्येदन्तकोप्याततायिनः ।।

tasmādimānmahāsatva matprasādasamutthitān| gṛhāṇa na hi te mucyedantakopyātatāyinaḥ ||

Verse 32

अनेन त्वं यदाऽस्त्रेण संग्रामे विचरिष्यसि। तदा निःक्षत्रिया भूमिर्भविष्यति न संशयः ।।

anena tvaṃ yadā'streṇa saṃgrāme vicariṣyasi| tadā niḥkṣatriyā bhūmirbhaviṣyati na saṃśayaḥ ||

Verse 33

ततस्तान्वारुणानस्त्रान्दिव्यानस्त्रविदांवरः। प्रतिजग्राह विधिवद्वरुणाद्वासविस्तदा ।।

tatastānvāruṇānastrāndivyānastravidāṃvaraḥ| pratijagrāha vidhivadvaruṇādvāsavistadā ||

Verse 34

ततः कैलासनिलयो धनाध्यक्षोऽभ्यभापत। दत्तेष्वस्त्रेषु दिव्येषु वरुणेन यमेन च ।।

tataḥ kailāsanilayo dhanādhyakṣo'bhyabhāpata| datteṣvastreṣu divyeṣu varuṇena yamena ca ||

Verse 35

प्रीतोऽहमपि ते प्राज्ञ पाण्डवेय महाहल। त्वया सह समागम्य अजितेन तथैव च ।। संयतानि बद्धानि ।।

prīto'hamapi te prājña pāṇḍaveya mahāhala| tvayā saha samāgamya ajitena tathaiva ca || saṃyatāni baddhāni ||

Verse 36

सव्यसाचिन्महाबाहो पूर्वदेव सनातन। सहास्माभिर्भवाञ्श्रान्तः पुराकल्पेषु नित्यशः ।। अजितेन कृष्णेन यथा तथैव प्रीतोस्मि ।।

savyasācinmahābāho pūrvadeva sanātana| sahāsmābhirbhavāñśrāntaḥ purākalpeṣu nityaśaḥ || ajitena kṛṣṇena yathā tathaiva prītosmi ||

Verse 37

दर्शनं ते त्विदं दिव्यं प्रदिशामि नरर्षभ। अमानुषान्महाबाहो दुर्जयानपि जेष्यसि ।।

darśanaṃ te tvidaṃ divyaṃ pradiśāmi nararṣabha| amānuṣānmahābāho durjayānapi jeṣyasi ||

Verse 38

मत्तश्चैव भवानाशु गृह्णात्वस्त्रमनुत्तमम्। अनेन त्वमनीकानि धार्तराष्ट्रस्य धक्ष्यसि ।।

mattaścaiva bhavānāśu gṛhṇātvastramanuttamam| anena tvamanīkāni dhārtarāṣṭrasya dhakṣyasi ||

Verse 39

मत्तोऽपि त्वं गृहाणास्त्रमन्तर्धानं प्रियं भम। ओजस्तेजोद्युतिकरं प्रस्वापनमरातिनुत् ।।

matto'pi tvaṃ gṛhāṇāstramantardhānaṃ priyaṃ bhama| ojastejodyutikaraṃ prasvāpanamarātinut ||

Verse 40

महात्मना शंकरेण त्रिपुरं निहतं यादा। तदैतदस्त्रं निर्मुक्तं येन दग्धा महासुराः ।।

mahātmanā śaṃkareṇa tripuraṃ nihataṃ yādā| tadaitadastraṃ nirmuktaṃ yena dagdhā mahāsurāḥ ||

Verse 41

त्वदर्थमुद्यतं चेदं मया सत्यपराक्रम। त्वमर्हो धारणे चास्य मेरुप्रतिमगौरव। पूर्वदेव नर ।।

tvadarthamudyataṃ cedaṃ mayā satyaparākrama| tvamarho dhāraṇe cāsya merupratimagaurava| pūrvadeva nara ||

Verse 42

ततोऽर्जुनो महाबाहुर्विधिवत्कुरुनन्दनः। कौबेरमधिजग्राह दिव्यमस्त्रं महाबलः ।।

tato'rjuno mahābāhurvidhivatkurunandanaḥ| kauberamadhijagrāha divyamastraṃ mahābalaḥ ||

Verse 43

ततोऽब्रवीद्देवराजः पार्थमक्लिष्टकारिणम्। सान्त्वयञ्श्लक्ष्णयावाचादिव्यदुन्दुभिनिःस्वनः ।।

tato'bravīddevarājaḥ pārthamakliṣṭakāriṇam| sāntvayañślakṣṇayāvācādivyadundubhiniḥsvanaḥ ||

Verse 44

कुन्तीमातर्महाबाहो त्वमीशानः पुरातनः। परां सिद्धिमनुप्राप्तः साक्षाद्देवगतिं गतः ।। उद्यतमुपस्थितम् .।

kuntīmātarmahābāho tvamīśānaḥ purātanaḥ| parāṃ siddhimanuprāptaḥ sākṣāddevagatiṃ gataḥ || udyatamupasthitam .|

Verse 45

देवकार्यं तु सुमहत्त्वया कार्यमरिंदम। आरोढव्यस्त्वया स्वर्गः सज्जीभव महाद्युते ।। देवगतिं देवानां परायणत्वम् ।।

devakāryaṃ tu sumahattvayā kāryamariṃdama| āroḍhavyastvayā svargaḥ sajjībhava mahādyute || devagatiṃ devānāṃ parāyaṇatvam ||

Verse 46

रथो मातलिसंयुक्त आगतस्त्वत्कृते मम। तत्र तेऽहंप्रदास्यामि सर्वाण्यस्त्राणि कौरव ।।

ratho mātalisaṃyukta āgatastvatkṛte mama| tatra te'haṃpradāsyāmi sarvāṇyastrāṇi kaurava ||

Verse 47

तान्दृष्ट्वा लोकपालांस्तु समेतान्गिरिमूर्धनि। जगाम विस्मयं धीमान्कुन्तीपुत्रो धनंजयः ।।

tāndṛṣṭvā lokapālāṃstu sametāngirimūrdhani| jagāma vismayaṃ dhīmānkuntīputro dhanaṃjayaḥ ||

Verse 48

ततोऽर्जुनो महातेजा लोकपालान्समागतान्। पूजयामास विधिवद्वाग्भिरद्भिः फलैरपि ।।

tato'rjuno mahātejā lokapālānsamāgatān| pūjayāmāsa vidhivadvāgbhiradbhiḥ phalairapi ||

Verse 49

ततः प्रतिययुर्देवाः प्रतिपूज्य धनंजयम्। यथागतेन विबुधाः सर्वे कामं मनोजवाः ।।

tataḥ pratiyayurdevāḥ pratipūjya dhanaṃjayam| yathāgatena vibudhāḥ sarve kāmaṃ manojavāḥ ||

Verse 50

ततो ऽर्जुनो मुदं लेभे लब्धास्त्रः पुरुषर्पभः। कृतार्थमथ चात्मानं स मेने पूर्णमानसम् ।।

tato 'rjuno mudaṃ lebhe labdhāstraḥ puruṣarpabhaḥ| kṛtārthamatha cātmānaṃ sa mene pūrṇamānasam ||