Adhyaya 37

Verse 1

युधिष्ठिरेण व्यासोपदिष्टमन्त्रोपदेशपूर्वकमस्त्रग्रहणाय स्वर्गंप्रत्यर्जुनस्य प्रस्थापनम् ।। 1 ।। स्वर्गं प्रस्थितेनार्जुनेन यध्येपथमिन्द्रकीलगिरौ तपश्चर्या ।। 2 ।। तत्र मुनिरूपिण इन्द्रस्य दर्शनम् ।। 3 ।। दिव्यास्त्रदानं याचितेनेन्द्रेणार्जुनंप्रति तपसा रुद्रप्रसादनानन्तरमस्त्रलाभाय स्वर्गागमनचोदना ।। 4 ।। वैशम्पायन उवाच।। कस्यचित्त्वथ कालस्य धर्मराजो युधिष्ठिरः । संस्मृत्य मुनिसंदेशमिदं वचनमब्रवीत् ।।१।। विविक्ते विदितप्रज्ञमर्जुनं भरतर्षभम् । सान्त्वपूर्वं स्मितं कृत्वा पाणिना परिसंस्पृशन् ।।२।। स मुहूर्तमिव ध्यात्वा वनवासमरिंदमः । धनञ्जयं धर्मराजो रहसीदमुवाच ह ।।३।। भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे द्रोणपुत्रे च भारत । धनुर्वेदश्चतुष्पाद एतेष्वद्य प्रतिष्ठितः ।।४।। ब्राह्मं दैवमासुरं च सप्रयोगचिकित्सितम् । सर्वास्त्राणां प्रयोगं च तेऽभिजानन्ति कृत्स्नशः ।।५।। ते सर्वे धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण परिसान्त्विताः । संविभक्ताश्च तुष्टाश्च गुरुवत्तेषु वर्तते ।।६।। सर्वयोधेषु चैवास्य सदा वृत्तिरनुत्तमा । शक्तिं न हापयिष्यन्ति ते काले प्रतिपूजिताः ।।७।। अद्य चेयं मही कृत्स्ना दुर्योधनवशानुगा । त्वयि व्यपाश्रयोऽस्माकं त्वयि भारः समाहितः ।।८।। तत्र कृत्यं प्रपश्यामि प्राप्तकालमरिंदम ।।८।। कृष्णद्वैपायनात्तात गृहीतोपनिषन्मया । तया प्रयुक्तया सम्यग्जगत्सर्वं प्रकाशते ।।९।। तेन त्वं ब्रह्मणा तात संयुक्तः सुसमाहितः ।।९।। देवतानां यथाकालं प्रसादं प्रतिपालय । तपसा योजयात्मानमुग्रेण भरतर्षभ ।।१०।। धनुष्मान्कवची खड्गी मुनिः सारसमन्वितः । न कस्यचिद्ददन्मार्गं गच्छ तातोत्तरां दिशम् ।।११।। इन्द्रे ह्यस्त्राणि दिव्यानि समस्तानि धनञ्जय ।।११।। वृत्राद्भीतैस्तदा देवैर्बलमिन्द्रे समर्पितम् । तान्येकस्थानि सर्वाणि ततस्त्वं प्रतिपत्स्यसे ।।१२।। शक्रमेव प्रपद्यस्व स तेऽस्त्राणि प्रदास्यति । दीक्षितोऽद्यैव गच्छ त्वं द्रष्टुं देवं पुरंदरम् ।।१३।। एवमुक्त्वा धर्मराजस्तमध्यापयत प्रभुः । दीक्षितं विधिना तेन यतवाक्कायमानसम् ।।१४।। अनुजज्ञे ततो वीरं भ्राता भ्रातरमग्रजः ।।१४।। निदेशाद्धर्मराजस्य द्रष्टुं देवं पुरंदरम् । धनुर्गाण्डीवमादाय तथाक्षय्यौ महेषुधी ।।१५।। कवची सतलत्राणो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान् । हुत्वाग्निं ब्राह्मणान्निष्कैः स्वस्ति वाच्य महाभुजः ।।१६।। प्रातिष्ठत महाबाहुः प्रगृहीतशरासनः । वधाय धार्तराष्ट्राणां निःश्वस्योर्ध्वमुदीक्ष्य च ।।१७।। तं दृष्ट्वा तत्र कौन्तेयं प्रगृहीतशरासनम् । अब्रुवन्ब्राह्मणाः सिद्धा भूतान्यन्तर्हितानि च ।।१८।। क्षिप्रं प्राप्नुहि कौन्तेय मनसा यद्यदिच्छसि ।।१८।। तं सिंहमिव गच्छन्तं शालस्कन्धोरुमर्जुनम् । मनांस्यादाय सर्वेषां कृष्णा वचनमब्रवीत् ।।१९।। यत्ते कुन्ती महाबाहो जातस्यैच्छद्धनञ्जय । तत्तेऽस्तु सर्वं कौन्तेय यथा च स्वयमिच्छसि ।।२०।। मास्माकं क्षत्रियकुले जन्म कश्चिदवाप्नुयात् । ब्राह्मणेभ्यो नमो नित्यं येषां युद्धे न जीविका ।।२१।। नूनं ते भ्रातरः सर्वे त्वत्कथाभिः प्रजागरे । रंस्यन्ते वीरकर्माणि कीर्तयन्तः पुनः पुनः ।।२२।। नैव नः पार्थ भोगेषु न धने नोत जीविते । तुष्टिर्बुद्धिर्भवित्री वा त्वयि दीर्घप्रवासिनि ।।२३।। त्वयि नः पार्थ सर्वेषां सुखदुःखे समाहिते । जीवितं मरणं चैव राज्यमैश्वर्यमेव च ।।२४।। आपृष्टो मेऽसि कौन्तेय स्वस्ति प्राप्नुहि पाण्डव ।।२४।। नमो धात्रे विधात्रे च स्वस्ति गच्छ ह्यनामयम् । स्वस्ति तेऽस्त्वान्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यश्च भारत ।।२५।। दिव्येभ्यश्चैव भूतेभ्यो ये चान्ये परिपन्थिनः ।।२५।। ततः प्रदक्षिणं कृत्वा भ्रातॄन्धौम्यं च पाण्डवः । प्रातिष्ठत महाबाहुः प्रगृह्य रुचिरं धनुः ।।२६।। तस्य मार्गादपाक्रामन्सर्वभूतानि गच्छतः । युक्तस्यैन्द्रेण योगेन पराक्रान्तस्य शुष्मिणः ।।२७।। सोऽगच्छत्पर्वतं पुण्यमेकाह्नैव महामनाः । मनोजवगतिर्भूत्वा योगयुक्तो यथानिलः ।।२८।। हिमवन्तमतिक्रम्य गन्धमादनमेव च । अत्यक्रामत्स दुर्गाणि दिवारात्रमतन्द्रितः ।।२९।। इन्द्रकीलं समासाद्य ततोऽतिष्ठद्धनञ्जयः । अन्तरिक्षे हि शुश्राव तिष्ठेति स वचस्तदा ।।३०।। ततोऽपश्यत्सव्यसाची वृक्षमूले तपस्विनम् । ब्राह्म्या श्रिया दीप्यमानं पिङ्गलं जटिलं कृशम् ।।३१।। सोऽब्रवीदर्जुनं तत्र स्थितं दृष्ट्वा महातपाः । कस्त्वं तातेह सम्प्राप्तो धनुष्मान्कवची शरी ।।३२।। निबद्धासितलत्राणः क्षत्रधर्ममनुव्रतः ।।३२।। नेह शस्त्रेण कर्तव्यं शान्तानामयमालयः । विनीतक्रोधहर्षाणां ब्राह्मणानां तपस्विनाम् ।।३३।। नेहास्ति धनुषा कार्यं न सङ्ग्रामेण कर्हिचित् । निक्षिपैतद्धनुस्तात प्राप्तोऽसि परमां गतिम् ।।३४।। इत्यनन्तौजसं वीरं यथा चान्यं पृथग्जनम् । तथा वाचमथाभीक्ष्णं ब्राह्मणोऽर्जुनमब्रवीत् ।।३५।। न चैनं चालयामास धैर्यात्सुदृढनिश्चयम् ।।३५।। तमुवाच ततः प्रीतः स द्विजः प्रहसन्निव । वरं वृणीष्व भद्रं ते शक्रोऽहमरिसूदन ।।३६।। एवमुक्तः प्रत्युवाच सहस्राक्षं धनञ्जयः । प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा शूरः कुरुकुलोद्वहः ।।३७।। ईप्सितो ह्येष मे कामो वरं चैनं प्रयच्छ मे । त्वत्तोऽद्य भगवन्नस्त्रं कृत्स्नमिच्छामि वेदितुम् ।।३८।। प्रत्युवाच महेन्द्रस्तं प्रीतात्मा प्रहसन्निव । इह प्राप्तस्य किं कार्यमस्त्रैस्तव धनञ्जय ।।३९।। कामान्वृणीष्व लोकांश्च प्राप्तोऽसि परमां गतिम् ।।३९।। एवमुक्तः प्रत्युवाच सहस्राक्षं धनञ्जयः । न लोकान्न पुनः कामान्न देवत्वं कुतः सुखम् ।।४०।। न च सर्वामरैश्वर्यं कामये त्रिदशाधिप । भ्रातॄंस्तान्विपिने त्यक्त्वा वैरमप्रतियात्य च ।।४१।। अकीर्तिं सर्वलोकेषु गच्छेयं शाश्वतीः समाः ।।४१।। एवमुक्तः प्रत्युवाच वृत्रहा पाण्डुनन्दनम् । सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा सर्वलोकनमस्कृतः ।।४२।। यदा द्रक्ष्यसि भूतेशं त्र्यक्षं शूलधरं शिवम् । तदा दातास्मि ते तात दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः ।।४३।। क्रियतां दर्शने यत्नो देवस्य परमेष्ठिनः । दर्शनात्तस्य कौन्तेय संसिद्धः स्वर्गमेष्यसि ।।४४।। इत्युक्त्वा फल्गुनं शक्रो जगामादर्शनं ततः । अर्जुनोऽप्यथ तत्रैव तस्थौ योगसमन्वितः ।।४५।। 3.37.59 वैशंपायन उवाच। कस्यचित्त्वथ कालस्य धर्मराजो युधिष्ठिरः। संस्मृत्य मुनिसंदेशमिदं वचनमब्रवीत् ।।

yudhiṣṭhireṇa vyāsopadiṣṭamantropadeśapūrvakamastragrahaṇāya svargaṃpratyarjunasya prasthāpanam || 1 || svargaṃ prasthitenārjunena yadhyepathamindrakīlagirau tapaścaryā || 2 || tatra munirūpiṇa indrasya darśanam || 3 || divyāstradānaṃ yācitenendreṇārjunaṃprati tapasā rudraprasādanānantaramastralābhāya svargāgamanacodanā || 4 || vaiśampāyana uvāca|| kasyacittvatha kālasya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ | saṃsmṛtya munisaṃdeśamidaṃ vacanamabravīt ||1|| vivikte viditaprajñamarjunaṃ bharatarṣabham | sāntvapūrvaṃ smitaṃ kṛtvā pāṇinā parisaṃspṛśan ||2|| sa muhūrtamiva dhyātvā vanavāsamariṃdamaḥ | dhanañjayaṃ dharmarājo rahasīdamuvāca ha ||3|| bhīṣme droṇe kṛpe karṇe droṇaputre ca bhārata | dhanurvedaścatuṣpāda eteṣvadya pratiṣṭhitaḥ ||4|| brāhmaṃ daivamāsuraṃ ca saprayogacikitsitam | sarvāstrāṇāṃ prayogaṃ ca te'bhijānanti kṛtsnaśaḥ ||5|| te sarve dhṛtarāṣṭrasya putreṇa parisāntvitāḥ | saṃvibhaktāśca tuṣṭāśca guruvatteṣu vartate ||6|| sarvayodheṣu caivāsya sadā vṛttiranuttamā | śaktiṃ na hāpayiṣyanti te kāle pratipūjitāḥ ||7|| adya ceyaṃ mahī kṛtsnā duryodhanavaśānugā | tvayi vyapāśrayo'smākaṃ tvayi bhāraḥ samāhitaḥ ||8|| tatra kṛtyaṃ prapaśyāmi prāptakālamariṃdama ||8|| kṛṣṇadvaipāyanāttāta gṛhītopaniṣanmayā | tayā prayuktayā samyagjagatsarvaṃ prakāśate ||9|| tena tvaṃ brahmaṇā tāta saṃyuktaḥ susamāhitaḥ ||9|| devatānāṃ yathākālaṃ prasādaṃ pratipālaya | tapasā yojayātmānamugreṇa bharatarṣabha ||10|| dhanuṣmānkavacī khaḍgī muniḥ sārasamanvitaḥ | na kasyaciddadanmārgaṃ gaccha tātottarāṃ diśam ||11|| indre hyastrāṇi divyāni samastāni dhanañjaya ||11|| vṛtrādbhītaistadā devairbalamindre samarpitam | tānyekasthāni sarvāṇi tatastvaṃ pratipatsyase ||12|| śakrameva prapadyasva sa te'strāṇi pradāsyati | dīkṣito'dyaiva gaccha tvaṃ draṣṭuṃ devaṃ puraṃdaram ||13|| evamuktvā dharmarājastamadhyāpayata prabhuḥ | dīkṣitaṃ vidhinā tena yatavākkāyamānasam ||14|| anujajñe tato vīraṃ bhrātā bhrātaramagrajaḥ ||14|| nideśāddharmarājasya draṣṭuṃ devaṃ puraṃdaram | dhanurgāṇḍīvamādāya tathākṣayyau maheṣudhī ||15|| kavacī satalatrāṇo baddhagodhāṅgulitravān | hutvāgniṃ brāhmaṇānniṣkaiḥ svasti vācya mahābhujaḥ ||16|| prātiṣṭhata mahābāhuḥ pragṛhītaśarāsanaḥ | vadhāya dhārtarāṣṭrāṇāṃ niḥśvasyordhvamudīkṣya ca ||17|| taṃ dṛṣṭvā tatra kaunteyaṃ pragṛhītaśarāsanam | abruvanbrāhmaṇāḥ siddhā bhūtānyantarhitāni ca ||18|| kṣipraṃ prāpnuhi kaunteya manasā yadyadicchasi ||18|| taṃ siṃhamiva gacchantaṃ śālaskandhorumarjunam | manāṃsyādāya sarveṣāṃ kṛṣṇā vacanamabravīt ||19|| yatte kuntī mahābāho jātasyaicchaddhanañjaya | tatte'stu sarvaṃ kaunteya yathā ca svayamicchasi ||20|| māsmākaṃ kṣatriyakule janma kaścidavāpnuyāt | brāhmaṇebhyo namo nityaṃ yeṣāṃ yuddhe na jīvikā ||21|| nūnaṃ te bhrātaraḥ sarve tvatkathābhiḥ prajāgare | raṃsyante vīrakarmāṇi kīrtayantaḥ punaḥ punaḥ ||22|| naiva naḥ pārtha bhogeṣu na dhane nota jīvite | tuṣṭirbuddhirbhavitrī vā tvayi dīrghapravāsini ||23|| tvayi naḥ pārtha sarveṣāṃ sukhaduḥkhe samāhite | jīvitaṃ maraṇaṃ caiva rājyamaiśvaryameva ca ||24|| āpṛṣṭo me'si kaunteya svasti prāpnuhi pāṇḍava ||24|| namo dhātre vidhātre ca svasti gaccha hyanāmayam | svasti te'stvāntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaśca bhārata ||25|| divyebhyaścaiva bhūtebhyo ye cānye paripanthinaḥ ||25|| tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā bhrātṝndhaumyaṃ ca pāṇḍavaḥ | prātiṣṭhata mahābāhuḥ pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ ||26|| tasya mārgādapākrāmansarvabhūtāni gacchataḥ | yuktasyaindreṇa yogena parākrāntasya śuṣmiṇaḥ ||27|| so'gacchatparvataṃ puṇyamekāhnaiva mahāmanāḥ | manojavagatirbhūtvā yogayukto yathānilaḥ ||28|| himavantamatikramya gandhamādanameva ca | atyakrāmatsa durgāṇi divārātramatandritaḥ ||29|| indrakīlaṃ samāsādya tato'tiṣṭhaddhanañjayaḥ | antarikṣe hi śuśrāva tiṣṭheti sa vacastadā ||30|| tato'paśyatsavyasācī vṛkṣamūle tapasvinam | brāhmyā śriyā dīpyamānaṃ piṅgalaṃ jaṭilaṃ kṛśam ||31|| so'bravīdarjunaṃ tatra sthitaṃ dṛṣṭvā mahātapāḥ | kastvaṃ tāteha samprāpto dhanuṣmānkavacī śarī ||32|| nibaddhāsitalatrāṇaḥ kṣatradharmamanuvrataḥ ||32|| neha śastreṇa kartavyaṃ śāntānāmayamālayaḥ | vinītakrodhaharṣāṇāṃ brāhmaṇānāṃ tapasvinām ||33|| nehāsti dhanuṣā kāryaṃ na saṅgrāmeṇa karhicit | nikṣipaitaddhanustāta prāpto'si paramāṃ gatim ||34|| ityanantaujasaṃ vīraṃ yathā cānyaṃ pṛthagjanam | tathā vācamathābhīkṣṇaṃ brāhmaṇo'rjunamabravīt ||35|| na cainaṃ cālayāmāsa dhairyātsudṛḍhaniścayam ||35|| tamuvāca tataḥ prītaḥ sa dvijaḥ prahasanniva | varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te śakro'hamarisūdana ||36|| evamuktaḥ pratyuvāca sahasrākṣaṃ dhanañjayaḥ | prāñjaliḥ praṇato bhūtvā śūraḥ kurukulodvahaḥ ||37|| īpsito hyeṣa me kāmo varaṃ cainaṃ prayaccha me | tvatto'dya bhagavannastraṃ kṛtsnamicchāmi veditum ||38|| pratyuvāca mahendrastaṃ prītātmā prahasanniva | iha prāptasya kiṃ kāryamastraistava dhanañjaya ||39|| kāmānvṛṇīṣva lokāṃśca prāpto'si paramāṃ gatim ||39|| evamuktaḥ pratyuvāca sahasrākṣaṃ dhanañjayaḥ | na lokānna punaḥ kāmānna devatvaṃ kutaḥ sukham ||40|| na ca sarvāmaraiśvaryaṃ kāmaye tridaśādhipa | bhrātṝṃstānvipine tyaktvā vairamapratiyātya ca ||41|| akīrtiṃ sarvalokeṣu gaccheyaṃ śāśvatīḥ samāḥ ||41|| evamuktaḥ pratyuvāca vṛtrahā pāṇḍunandanam | sāntvayañślakṣṇayā vācā sarvalokanamaskṛtaḥ ||42|| yadā drakṣyasi bhūteśaṃ tryakṣaṃ śūladharaṃ śivam | tadā dātāsmi te tāta divyānyastrāṇi sarvaśaḥ ||43|| kriyatāṃ darśane yatno devasya parameṣṭhinaḥ | darśanāttasya kaunteya saṃsiddhaḥ svargameṣyasi ||44|| ityuktvā phalgunaṃ śakro jagāmādarśanaṃ tataḥ | arjuno'pyatha tatraiva tasthau yogasamanvitaḥ ||45|| 3.37.59 vaiśaṃpāyana uvāca| kasyacittvatha kālasya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ| saṃsmṛtya munisaṃdeśamidaṃ vacanamabravīt ||

Verse 2

विविक्ते विदितप्रज्ञमर्जुनं पुरुषर्षभ। सान्त्वपूर्वं स्मितं कृत्वापाणिना परिसंस्पृशन् ।। ।। इति श्रीमन्महाभारेत अरण्यपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि सप्तत्रिंशोऽध्यायः ।। 37 ।। ==टिप्पणी==

vivikte viditaprajñamarjunaṃ puruṣarṣabha| sāntvapūrvaṃ smitaṃ kṛtvāpāṇinā parisaṃspṛśan || || iti śrīmanmahābhāreta araṇyaparvaṇi arjunābhigamanaparvaṇi saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37 || ==ṭippaṇī==

Verse 3

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा वनवासमरिंदमः। धनंजयंधर्मराजो रहसीदमुवाच ह ।।

sa muhūrtamiva dhyātvā vanavāsamariṃdamaḥ| dhanaṃjayaṃdharmarājo rahasīdamuvāca ha ||

Verse 4

भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे द्रोणपुत्रे च भारत। धनुर्वेदश्चतुष्पाद एतेष्वद्य प्रतिष्ठितः ।।

bhīṣme droṇe kṛpe karṇe droṇaputre ca bhārata| dhanurvedaścatuṣpāda eteṣvadya pratiṣṭhitaḥ ||

Verse 5

दैवं ब्राह्मं चासुरं च सप्रयोगचिकित्सितम्। सर्वास्त्राणां प्रयोगं च अभिजानन्ति कृत्स्नशः ।। विविक्तेऽवितथप्रज्ञमिति क. पाठः ।।

daivaṃ brāhmaṃ cāsuraṃ ca saprayogacikitsitam| sarvāstrāṇāṃ prayogaṃ ca abhijānanti kṛtsnaśaḥ || vivikte'vitathaprajñamiti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 6

ते सर्वे धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण परिसान्त्विताः। संविभक्ताश्च तुष्टाश्च गुरुवत्तेषु वर्तते। सर्वयोधेषु चैवास्य सदा प्रीतिरनुत्तमा ।। दैवं इन्द्रवरुणाद्यस्त्रम्। ब्राह्मं ब्रह्मास्त्रम्. चिकित्सा परप्रयुक्तानां प्रतीकारः ।।

te sarve dhṛtarāṣṭrasya putreṇa parisāntvitāḥ| saṃvibhaktāśca tuṣṭāśca guruvatteṣu vartate| sarvayodheṣu caivāsya sadā prītiranuttamā || daivaṃ indravaruṇādyastram| brāhmaṃ brahmāstram. cikitsā paraprayuktānāṃ pratīkāraḥ ||

Verse 7

आचार्या मानितास्तुष्टाः शान्तिं व्यवहरन्न्युत। शक्तिं न हापयिष्यन्ति ते काले प्रतिपूजिताः ।। गुरुवत् गुरुष्विव ।।

ācāryā mānitāstuṣṭāḥ śāntiṃ vyavaharannyuta| śaktiṃ na hāpayiṣyanti te kāle pratipūjitāḥ || guruvat guruṣviva ||

Verse 8

अद्य चेयं मही कृत्स्ना दुर्याधनवशानुगा। सग्रामनगरा पार्थ ससागरवनाकरा ।। भवानेव प्रियोऽस्माकं त्वयि भारः समाहितः ।।

adya ceyaṃ mahī kṛtsnā duryādhanavaśānugā| sagrāmanagarā pārtha sasāgaravanākarā || bhavāneva priyo'smākaṃ tvayi bhāraḥ samāhitaḥ ||

Verse 10

अत्र कृत्यं प्रपश्यामि प्राप्तकालमरिंदम। कृष्णद्वैपायनात्तात गृहीतोपनिषन्मया ।। शान्तिं दोषपरिहारं कर्तुं व्यवहरन्ति यतन्ते। शक्तिं सामर्थ्ये न हापयिष्यन्ति त्याजयिष्यन्ति अपितु उद्दीपयिष्यन्ति ।।

atra kṛtyaṃ prapaśyāmi prāptakālamariṃdama| kṛṣṇadvaipāyanāttāta gṛhītopaniṣanmayā || śāntiṃ doṣaparihāraṃ kartuṃ vyavaharanti yatante| śaktiṃ sāmarthye na hāpayiṣyanti tyājayiṣyanti apitu uddīpayiṣyanti ||

Verse 11

गृहीतया तया सम्यग्जगत्सर्वं प्रकाशते। तेन त्वं ब्रह्मणा तात संयुक्तः सुसमाहितः ।। उपनिषत् रहस्यविद्या ।।

gṛhītayā tayā samyagjagatsarvaṃ prakāśate| tena tvaṃ brahmaṇā tāta saṃyuktaḥ susamāhitaḥ || upaniṣat rahasyavidyā ||

Verse 12

देवतानां यथाकालं प्रसादं प्रतिपालय। तपसा योजयात्मानमुग्रेण भरतर्षभ ।। तया प्रयुक्तया सम्यगिति झ. पाठः ।।

devatānāṃ yathākālaṃ prasādaṃ pratipālaya| tapasā yojayātmānamugreṇa bharatarṣabha || tayā prayuktayā samyagiti jha. pāṭhaḥ ||

Verse 13

धनुष्मान्कवची खङ्गी मुनिः साधुव्रते स्थितः। न कस्यचिद्ददन्मार्गं गच्छ तातोत्तरां दिशम् ।। प्रतिपालय प्राप्नुहि ।।

dhanuṣmānkavacī khaṅgī muniḥ sādhuvrate sthitaḥ| na kasyaciddadanmārgaṃ gaccha tātottarāṃ diśam || pratipālaya prāpnuhi ||

Verse 14

इनद्रे ह्यस्त्राणि दिव्यानि समस्तानि धनंजय। वृत्राद्भीतैर्बलं देवैस्तदा शक्रे समर्पितम् ।। मार्गं न ददत् अददत् ।।

inadre hyastrāṇi divyāni samastāni dhanaṃjaya| vṛtrādbhītairbalaṃ devaistadā śakre samarpitam || mārgaṃ na dadat adadat ||

Verse 15

तान्येकस्थानि सर्वाणि ततस्त्वं प्रतिपत्स्यसे। अनेन ब्रह्मणा तात सर्वं संप्रतिपद्यते ।। बलं सर्वास्त्ररूपम् ।।

tānyekasthāni sarvāṇi tatastvaṃ pratipatsyase| anena brahmaṇā tāta sarvaṃ saṃpratipadyate || balaṃ sarvāstrarūpam ||

Verse 16

शक्रमेव प्रपद्यस्व स तेऽस्त्राणि प्रदास्यति। दीक्षितोऽद्यैव गच्छ त्वं द्रष्टुं देवं पुरंदरम् ।। ततः शक्रात् ।।

śakrameva prapadyasva sa te'strāṇi pradāsyati| dīkṣito'dyaiva gaccha tvaṃ draṣṭuṃ devaṃ puraṃdaram || tataḥ śakrāt ||

Verse 17

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा धर्मराजस्तमध्यापयत प्रभुः ।। दीक्षितः स्वीकृतव्रतः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā dharmarājastamadhyāpayata prabhuḥ || dīkṣitaḥ svīkṛtavrataḥ ||

Verse 18

दीक्षितं विधिना तेन यतवाक्कायमानसम्। अनुजज्ञे तदा वीरं भ्राता भ्रातरमग्रजः ।। अध्यापयत विद्ययायोजितवान् ।।

dīkṣitaṃ vidhinā tena yatavākkāyamānasam| anujajñe tadā vīraṃ bhrātā bhrātaramagrajaḥ || adhyāpayata vidyayāyojitavān ||

Verse 19

निदेशाद्धर्मराजस्य द्रष्टुकामः पुरंदरम्। धनुर्गाण्डीवमादाय तथाऽक्षय्ये महेषुधी ।।

nideśāddharmarājasya draṣṭukāmaḥ puraṃdaram| dhanurgāṇḍīvamādāya tathā'kṣayye maheṣudhī ||

Verse 20

कवची सतलत्राणो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान्। हत्वाऽग्निं ब्राह्मणान्निष्कैः स्वस्तिवाच्य मह्यभुज ।।

kavacī satalatrāṇo baddhagodhāṅgulitravān| hatvā'gniṃ brāhmaṇānniṣkaiḥ svastivācya mahyabhuja ||

Verse 21

प्रातिष्ठत महाबाहुः प्रगृहीतशरासनः। वधाय धार्तराष्ट्राणां निःश्वस्योर्ध्वमुदैक्षत ।।

prātiṣṭhata mahābāhuḥ pragṛhītaśarāsanaḥ| vadhāya dhārtarāṣṭrāṇāṃ niḥśvasyordhvamudaikṣata ||

Verse 22

तं दृष्ट्वा तत्रकौन्तेयं प्रगृहीतशरासनम्। अब्रुवन्ब्रह्मणाः सिद्धा भूतान्यन्तर्हितानि च ।।

taṃ dṛṣṭvā tatrakaunteyaṃ pragṛhītaśarāsanam| abruvanbrahmaṇāḥ siddhā bhūtānyantarhitāni ca ||

Verse 23

क्षिप्रमाप्नुहि कौन्तेय मनसा यद्यदिच्छसि। संसाधयस्व कौन्तेय ध्रुवोस्तु विजयस्तव ।।

kṣipramāpnuhi kaunteya manasā yadyadicchasi| saṃsādhayasva kaunteya dhruvostu vijayastava ||

Verse 24

अब्रुवन्ब्राह्मणाः पार्थमिति कृत्वा जयाशिषः। सिद्धचारणसङ्घाश्च गन्धर्वाश्च तमब्रुवन् ।।

abruvanbrāhmaṇāḥ pārthamiti kṛtvā jayāśiṣaḥ| siddhacāraṇasaṅghāśca gandharvāśca tamabruvan ||

Verse 25

स्वस्तिव्रतमुपाधत्स्व सङ्कल्पस्तव सिद्ध्यताम्। मनोरथाश्च ते सर्वे समृद्ध्यन्तां महारथ ।।

svastivratamupādhatsva saṅkalpastava siddhyatām| manorathāśca te sarve samṛddhyantāṃ mahāratha ||

Verse 26

एवमुक्तोऽभिवाद्यैतान्बद्धाञ्जलिपुटस्तथा। तपोयोगमनाः पार्थः पुरोहितमवन्दत ।।

evamukto'bhivādyaitānbaddhāñjalipuṭastathā| tapoyogamanāḥ pārthaḥ purohitamavandata ||

Verse 27

ततः प्रीतमना जिष्णुस्तावुभावभ्यवन्दत। सहोदरावतिरथौ युधिष्ठिरवृकोदरौ ।।

tataḥ prītamanā jiṣṇustāvubhāvabhyavandata| sahodarāvatirathau yudhiṣṭhiravṛkodarau ||

Verse 28

तं क्लान्तमनसौ पूर्णमभिगम्य महारथौ। यमौ गाण्डीवधन्वानमभ्यवादयतामुभौ ।।

taṃ klāntamanasau pūrṇamabhigamya mahārathau| yamau gāṇḍīvadhanvānamabhyavādayatāmubhau ||

Verse 29

अभिवाद्य तु तौ वीरावूचतुः पाकशासनिम्। अवाप्तव्यानि सर्वाणि दिव्यान्यस्त्राणि वासवात्। अस्त्राण्याप्नुहि कौन्तेय मनसा यद्यदिच्छसि ।।

abhivādya tu tau vīrāvūcatuḥ pākaśāsanim| avāptavyāni sarvāṇi divyānyastrāṇi vāsavāt| astrāṇyāpnuhi kaunteya manasā yadyadicchasi ||

Verse 30

गिरो ह्यशिथिलाः सर्वा निर्दोषाः संमताः सताम्। त्वमेकः पाण्डवेष्वद्य संप्राप्तोसि धनञ्जय ।।

giro hyaśithilāḥ sarvā nirdoṣāḥ saṃmatāḥ satām| tvamekaḥ pāṇḍaveṣvadya saṃprāptosi dhanañjaya ||

Verse 31

न चाधर्मविदं देवा नासिद्धं नातपस्विनम्। द्रष्टुमिच्छन्ति कौन्तेय चलचित्तं शठं न च ।।

na cādharmavidaṃ devā nāsiddhaṃ nātapasvinam| draṣṭumicchanti kaunteya calacittaṃ śaṭhaṃ na ca ||

Verse 32

रोरूयमाणः कटुकमीर्ष्यकः कटुकाक्षरः। शठकः श्लाघकः क्षेप्ता हन्ता च विचिकित्सिता ।।

rorūyamāṇaḥ kaṭukamīrṣyakaḥ kaṭukākṣaraḥ| śaṭhakaḥ ślāghakaḥ kṣeptā hantā ca vicikitsitā ||

Verse 33

विश्वस् हन्ता मायावी क्रोधनोऽनृतभाषिता। अत्याशी नास्तिकोऽदाता मित्रध्रुक्सर्वशङ्कितः ।।

viśvas hantā māyāvī krodhano'nṛtabhāṣitā| atyāśī nāstiko'dātā mitradhruksarvaśaṅkitaḥ ||

Verse 34

आक्रोष्टा चातिमानी च रौद्रो लुब्धोऽथ लोलुपः। स्तेनश्च मद्यपश्चैव भ्रूणहा गुरुतल्पगः ।।

ākroṣṭā cātimānī ca raudro lubdho'tha lolupaḥ| stenaśca madyapaścaiva bhrūṇahā gurutalpagaḥ ||

Verse 35

संभावितात्मा चात्यर्थं नृशंसः पुरुषश्च यः। नैते लोकानाप्नुवन्ति निर्लोकास्ते धनञ्जय ।।

saṃbhāvitātmā cātyarthaṃ nṛśaṃsaḥ puruṣaśca yaḥ| naite lokānāpnuvanti nirlokāste dhanañjaya ||

Verse 36

आनृशंस्यमनुक्रोशः सत्यं करुणवेदिता। दमः स्थितिर्धृतिर्धर्मः क्षमा कृत्यमनुत्तमम् ।।

ānṛśaṃsyamanukrośaḥ satyaṃ karuṇaveditā| damaḥ sthitirdhṛtirdharmaḥ kṣamā kṛtyamanuttamam ||

Verse 37

दया शमश्च धर्मश्च गुरुपूजा कृतज्ञता। मैत्रता द्विजभक्तिश्च वसन्ति त्वयि फल्गुन। व्यपेक्षा सर्वभूतेषु कृपा दानं मतिः स्मृतिः ।।

dayā śamaśca dharmaśca gurupūjā kṛtajñatā| maitratā dvijabhaktiśca vasanti tvayi phalguna| vyapekṣā sarvabhūteṣu kṛpā dānaṃ matiḥ smṛtiḥ ||

Verse 38

तस्मात्कौरव्य शक्रेण समेष्यसि धनञ्जय। त्वादृशेन हि देवानां श्लाघनीयः समागमः ।।

tasmātkauravya śakreṇa sameṣyasi dhanañjaya| tvādṛśena hi devānāṃ ślāghanīyaḥ samāgamaḥ ||

Verse 39

सुहृदां सोदराणां च सर्वेषां भरतर्षभ। त्वं गतिः परमा तात वृत्रहा मरुतामिव ।।

suhṛdāṃ sodarāṇāṃ ca sarveṣāṃ bharatarṣabha| tvaṃ gatiḥ paramā tāta vṛtrahā marutāmiva ||

Verse 40

तस्मिंस्त्रयोदशे वर्षे भ्रातरः सुहृदश्च ते। सर्वे हिसंश्रयिष्यन्ति बाहुवीर्यं महाबल ।।

tasmiṃstrayodaśe varṣe bhrātaraḥ suhṛdaśca te| sarve hisaṃśrayiṣyanti bāhuvīryaṃ mahābala ||

Verse 41

स पार्थ पितरं गच्छ सहस्राक्षमरिन्दम। मुष्टिग्रहणमादत्स्व सर्वाण्यस्त्राणि वासवात् ।।

sa pārtha pitaraṃ gaccha sahasrākṣamarindama| muṣṭigrahaṇamādatsva sarvāṇyastrāṇi vāsavāt ||

Verse 42

शतशृङ्गे महाबाहो मघवानिदमब्रवीत्। शृण्वतां सर्वभूतानां त्वामुपाघ्राय मूर्धनि ।।

śataśṛṅge mahābāho maghavānidamabravīt| śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ tvāmupāghrāya mūrdhani ||

Verse 43

विदितः सर्वभूतानां दिवं तात गमिष्यसि। प्राप्य पुण्यकृतां लोकान्रंस्यसे जयतांवर ।।

viditaḥ sarvabhūtānāṃ divaṃ tāta gamiṣyasi| prāpya puṇyakṛtāṃ lokānraṃsyase jayatāṃvara ||

Verse 44

मानितस्त्रिदशैः पार्थ विहृत्य सुसुखं दिवि। अवाप्यपरमास्त्राणि पृथिवीं पुनरेष्यसि ।।

mānitastridaśaiḥ pārtha vihṛtya susukhaṃ divi| avāpyaparamāstrāṇi pṛthivīṃ punareṣyasi ||

Verse 45

गुणांस्ते वासवस्तात खाण्डवं दहति त्वयि। शृण्वतां सर्वभूतानां पुनः पुनरभाषत ।।

guṇāṃste vāsavastāta khāṇḍavaṃ dahati tvayi| śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ punaḥ punarabhāṣata ||

Verse 46

तां प्रतिज्ञां नरश्रेष्ठ कर्तुमर्हसि वासवीम्। कंचिद्देशमितः प्राप्य तपोयोगमना भव ।।

tāṃ pratijñāṃ naraśreṣṭha kartumarhasi vāsavīm| kaṃciddeśamitaḥ prāpya tapoyogamanā bhava ||

Verse 47

कर्तुमर्हसि कौरव्य मघवद्वचनं हितम्। दीक्षित्वाऽद्यैव गच्छ त्वं द्रष्टाऽसि त्वं पुरन्दरम् ।।

kartumarhasi kauravya maghavadvacanaṃ hitam| dīkṣitvā'dyaiva gaccha tvaṃ draṣṭā'si tvaṃ purandaram ||

Verse 48

तौ परिष्वज्य बीभत्सुः कृष्णामामन्त्र्य चाप्युभौ। मनांस्यादाय सर्वेषां प्रयातः पुरुषर्षभः ।।

tau pariṣvajya bībhatsuḥ kṛṣṇāmāmantrya cāpyubhau| manāṃsyādāya sarveṣāṃ prayātaḥ puruṣarṣabhaḥ ||

Verse 49

तं तथा प्रस्थितं वीरं सिंहस्कन्धोरसं तदा। प्राञ्जलिः पाण्डवंकृष्णा देवानां कुर्वती नमः। वाग्भिः परमशुद्धाभिर्मङ्गलाभिरभाषत् ।।

taṃ tathā prasthitaṃ vīraṃ siṃhaskandhorasaṃ tadā| prāñjaliḥ pāṇḍavaṃkṛṣṇā devānāṃ kurvatī namaḥ| vāgbhiḥ paramaśuddhābhirmaṅgalābhirabhāṣat ||

Verse 50

नमो धात्रे विधात्रे च स्वस्ति गच्छ वनाद्वनम्। धर्मस्त्वां जुषतां पार्थ भास्करश्च विभावसुः। ब्रह्मा त्वां ब्राह्मणाश्चैव पालयन्तु धनञ्जय ।।

namo dhātre vidhātre ca svasti gaccha vanādvanam| dharmastvāṃ juṣatāṃ pārtha bhāskaraśca vibhāvasuḥ| brahmā tvāṃ brāhmaṇāścaiva pālayantu dhanañjaya ||

Verse 51

ज्येष्ठापचायी ज्येष्ठस्य भ्रातुर्वचनमास्थितः। प्रपद्येथा वसूव्रुद्रानादित्यान्समरुद्गणान्। विश्वेदेवांस्तथा साध्याञ्शान्त्यर्थं भरतर्षभ ।। अनुजज्ञे गमनाय अनुज्ञातवान् ।।

jyeṣṭhāpacāyī jyeṣṭhasya bhrāturvacanamāsthitaḥ| prapadyethā vasūvrudrānādityānsamarudgaṇān| viśvedevāṃstathā sādhyāñśāntyarthaṃ bharatarṣabha || anujajñe gamanāya anujñātavān ||

Verse 52

स्वस्ति तेस्त्वान्तरिक्षेभ्यो दिव्येभ्यो भरतर्षभ। पार्थिवेभ्यश्च सर्वेभ्यो ये केचित्परिपन्थिनः ।।

svasti testvāntarikṣebhyo divyebhyo bharatarṣabha| pārthivebhyaśca sarvebhyo ye kecitparipanthinaḥ ||

Verse 53

अवरोधाद्वने वासात्सर्वस्वहरणादपि। इदं दुःखतरं मन्ये पुत्रेभ्यश्च विवासनात् ।।

avarodhādvane vāsātsarvasvaharaṇādapi| idaṃ duḥkhataraṃ manye putrebhyaśca vivāsanāt ||

Verse 54

मास्माकं क्षत्रियकुले जातुचित्पुनरुद्भवः। ब्राह्मणेभ्यो नमस्यामि येषां नायुधजीविका ।।

māsmākaṃ kṣatriyakule jātucitpunarudbhavaḥ| brāhmaṇebhyo namasyāmi yeṣāṃ nāyudhajīvikā ||

Verse 55

इदं मे परमं दुःखं यः स पापः सुयोधनः। दृष्ट्वा मां गौरिति प्राह प्रहसन्राजसंसदि ।। ज्येष्टापचयी ज्येष्ठपूजनशीलः ।।

idaṃ me paramaṃ duḥkhaṃ yaḥ sa pāpaḥ suyodhanaḥ| dṛṣṭvā māṃ gauriti prāha prahasanrājasaṃsadi || jyeṣṭāpacayī jyeṣṭhapūjanaśīlaḥ ||

Verse 56

तस्माद्दुःखादिदं दुःखं गरीय इतिमे मतिः। यत्तत्परिषदो मध्ये बह्वयुक्तमभाषत ।। गौरिति बहुपुरुषभोग्येत्युपहासः ।।

tasmādduḥkhādidaṃ duḥkhaṃ garīya itime matiḥ| yattatpariṣado madhye bahvayuktamabhāṣata || gauriti bahupuruṣabhogyetyupahāsaḥ ||

Verse 57

ध्वंसितः स्वगृहेभ्यश्च राष्ट्राच्च भरतर्षभ। वने प्रतिष्ठितो भूत्वा सौहार्दादवतिष्ठसे ।।

dhvaṃsitaḥ svagṛhebhyaśca rāṣṭrācca bharatarṣabha| vane pratiṣṭhito bhūtvā sauhārdādavatiṣṭhase ||

Verse 58

जेता यः सर्वशत्रूणां यः पावकमतर्पयः। जनस्त्वां पश्यतीदानीं गच्छन्तं भरतर्षभ ।।

jetā yaḥ sarvaśatrūṇāṃ yaḥ pāvakamatarpayaḥ| janastvāṃ paśyatīdānīṃ gacchantaṃ bharatarṣabha ||

Verse 59

अस्मिन्नूनं महारण्ये भ्रातरः सुहृदश्च ते। त्वत्कथाः कथयिष्यन्ति चारणा ऋषयस्तथा ।।

asminnūnaṃ mahāraṇye bhrātaraḥ suhṛdaśca te| tvatkathāḥ kathayiṣyanti cāraṇā ṛṣayastathā ||

Verse 60

यत्ते कुन्ती महाबाहो जातस्यैच्छद्धनञ्जय। तत्तेऽस्तु सर्वं कौन्तेय यथा च स्वयमिच्छसि ।।

yatte kuntī mahābāho jātasyaicchaddhanañjaya| tatte'stu sarvaṃ kaunteya yathā ca svayamicchasi ||

Verse 61

वसुदेवस्वसा देवी त्वामार्या पुनरागतम्। पश्यतु त्वां पृथा पार्थ सहस्राक्षमिवादितिः ।।

vasudevasvasā devī tvāmāryā punarāgatam| paśyatu tvāṃ pṛthā pārtha sahasrākṣamivāditiḥ ||

Verse 62

नूनं ते भ्रातरः सर्वे त्वत्कथाभिः प्रजागरे। रंस्यन्ते तव कर्माणि कीरत्यन्तः पुनः पुनः ।।

nūnaṃ te bhrātaraḥ sarve tvatkathābhiḥ prajāgare| raṃsyante tava karmāṇi kīratyantaḥ punaḥ punaḥ ||

Verse 63

न च नः पार्थ भोगेषु न धने नोत जीविते। तुष्टिर्बुद्धिर्भवित्री वा त्वयि दीर्घप्रवासिनि ।।

na ca naḥ pārtha bhogeṣu na dhane nota jīvite| tuṣṭirbuddhirbhavitrī vā tvayi dīrghapravāsini ||

Verse 64

त्वयि नः पार्थ सर्वेषां सुखदुःखे प्रतिष्ठते। जीवितं मरणं चैव राज्यमैश्वर्यमेव च ।।

tvayi naḥ pārtha sarveṣāṃ sukhaduḥkhe pratiṣṭhate| jīvitaṃ maraṇaṃ caiva rājyamaiśvaryameva ca ||

Verse 65

आपृष्टो नोसि कौन्तेय स्वस्ति प्राप्नुहि पाण्डव। कृतास्त्रं स्वस्तिमन्तं त्वां द्रक्ष्यामि पुनरागतम् ।।

āpṛṣṭo nosi kaunteya svasti prāpnuhi pāṇḍava| kṛtāstraṃ svastimantaṃ tvāṃ drakṣyāmi punarāgatam ||

Verse 66

बलवद्भिर्विरुद्धं न कार्यमेतत्त्वयाऽनघ। प्रयाह्यविघ्नेयैवाशु विजयाय महाबल ।।

balavadbhirviruddhaṃ na kāryametattvayā'nagha| prayāhyavighneyaivāśu vijayāya mahābala ||

Verse 67

ह्रीः श्रीः कीर्तिर्धृतिः पुष्टिरुमा लक्ष्मीः सरस्वती। इमा वै तव पान्थस् पालयन्तु धनञ्जय ।।

hrīḥ śrīḥ kīrtirdhṛtiḥ puṣṭirumā lakṣmīḥ sarasvatī| imā vai tava pānthas pālayantu dhanañjaya ||

Verse 68

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वाऽऽशिषः कृष्णा विरराम यशस्विनी।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā''śiṣaḥ kṛṣṇā virarāma yaśasvinī|

Verse 69

ततःप्रदक्षिणं कृत्वा भ्रातॄन्धौम्यं च पाण्डवः। प्रातिष्ठत महाबाहुः प्रगृह्य रुचिरं धनुः ।। अभाषत शत्रुर्यत् तस्माद्दुःखादिदं त्वद्वियोगजमिति पूर्वेण संबन्धः ।।

tataḥpradakṣiṇaṃ kṛtvā bhrātṝndhaumyaṃ ca pāṇḍavaḥ| prātiṣṭhata mahābāhuḥ pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ || abhāṣata śatruryat tasmādduḥkhādidaṃ tvadviyogajamiti pūrveṇa saṃbandhaḥ ||

Verse 70

शनैरिव दिशं वीर उदीचीं भरतर्षभ। संहरंस्तरसा वृक्षाँल्लता वल्लीश्च भारत। असज्जमानो वृक्षेषु जगाम सुमहाबलः ।।

śanairiva diśaṃ vīra udīcīṃ bharatarṣabha| saṃharaṃstarasā vṛkṣā~llatā vallīśca bhārata| asajjamāno vṛkṣeṣu jagāma sumahābalaḥ ||

Verse 71

तस्य मार्गादपाक्रामन्सर्वभूतानि गच्छतः। युक्तस्यैन्द्रेण योगेन पराक्रान्तस्य शुष्मिणः ।। प्रातिष्ठत महाबाहुः सुमनाः प्रीतिमांस्तदेति क. पाठः ।।

tasya mārgādapākrāmansarvabhūtāni gacchataḥ| yuktasyaindreṇa yogena parākrāntasya śuṣmiṇaḥ || prātiṣṭhata mahābāhuḥ sumanāḥ prītimāṃstadeti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 72

सोऽगच्छत्पर्वतांस्तात तपोधननिषेवितान्। दिव्यं हैमवतं पुण्यं देवजुष्टं परंतपः ।।

so'gacchatparvatāṃstāta tapodhananiṣevitān| divyaṃ haimavataṃ puṇyaṃ devajuṣṭaṃ paraṃtapaḥ ||

Verse 73

अगच्छत्पर्वतं पुण्यमेकाह्नैव महामनाः। मनोजवगतिर्भूत्वा योगयुक्तो यथाऽनिलः ।।

agacchatparvataṃ puṇyamekāhnaiva mahāmanāḥ| manojavagatirbhūtvā yogayukto yathā'nilaḥ ||

Verse 74

हिमवन्तमतिक्रम्य गन्धमादनमेव च। अत्यक्रामत्स दुर्गाणि दिवारात्रमतन्द्रितः ।।

himavantamatikramya gandhamādanameva ca| atyakrāmatsa durgāṇi divārātramatandritaḥ ||

Verse 75

इन्द्रिकीलं समासाद्य ततोऽतिष्ठद्धनंजयः। गत्वा स षडहोरात्रान्सप्तमेऽहनि पाण्डवः ।।

indrikīlaṃ samāsādya tato'tiṣṭhaddhanaṃjayaḥ| gatvā sa ṣaḍahorātrānsaptame'hani pāṇḍavaḥ ||

Verse 76

प्रस्थेन्द्रकीलस्य शुभे तपोयोगपरोऽभवत्। ऊर्ध्वबाहुर्न चाङ्गानि प्रास्पन्दयत किंचन ।।

prasthendrakīlasya śubhe tapoyogaparo'bhavat| ūrdhvabāhurna cāṅgāni prāspandayata kiṃcana ||

Verse 77

समाहितात्मा नियतः सहस्राक्षसुतोऽच्युतः। अन्तरिक्षे स शुश्राव तिष्ठेति स वचस्तदा ।।

samāhitātmā niyataḥ sahasrākṣasuto'cyutaḥ| antarikṣe sa śuśrāva tiṣṭheti sa vacastadā ||

Verse 78

तच्छ्रुत्वा सर्वतो दृष्टिं चारयामास रपाण्डवः। अथापश्यत्सव्यसाची वृक्षमूले तपस्विनम् ।।

tacchrutvā sarvato dṛṣṭiṃ cārayāmāsa rapāṇḍavaḥ| athāpaśyatsavyasācī vṛkṣamūle tapasvinam ||

Verse 79

ब्राह्म्या श्रिया दीप्यमानं पिङ्गलं जटिलं कृशम्। सोऽब्रवीदर्जुनं तत्रस्थितं दृष्ट्वा महातपाः ।।

brāhmyā śriyā dīpyamānaṃ piṅgalaṃ jaṭilaṃ kṛśam| so'bravīdarjunaṃ tatrasthitaṃ dṛṣṭvā mahātapāḥ ||

Verse 80

कस्त्वं तातेह संप्राप्तो धनुष्मान्कवची शरी। निबद्धाऽसितलत्राणः क्षत्रधर्ममनुव्रतः ।।

kastvaṃ tāteha saṃprāpto dhanuṣmānkavacī śarī| nibaddhā'sitalatrāṇaḥ kṣatradharmamanuvrataḥ ||

Verse 81

नेह शस्त्रेण कर्तव्यं शान्तानामेष आलयः। विनीतक्रोधहर्षाणां ब्राह्मणानां तपस्विनाम् ।। शुष्मिणओ बलिनः ।।

neha śastreṇa kartavyaṃ śāntānāmeṣa ālayaḥ| vinītakrodhaharṣāṇāṃ brāhmaṇānāṃ tapasvinām || śuṣmiṇao balinaḥ ||

Verse 82

नेहास्ति धनुषा कार्यं न संग्रामोऽत्र कर्हिचित्। निक्षिपैतद्धनुस्तात प्राप्तोसि परमां गतिम् ।।

nehāsti dhanuṣā kāryaṃ na saṃgrāmo'tra karhicit| nikṣipaitaddhanustāta prāptosi paramāṃ gatim ||

Verse 83

इत्यनन्तौजसं वीरं यथा चान्यं पृथग्जनम्। तथा हसन्निवाभीक्ष्णं ब्राह्मणोऽर्जुनमब्रवीत्। न चैनं चालयामास धैर्यात्सुधृतनिश्चयम् ।।

ityanantaujasaṃ vīraṃ yathā cānyaṃ pṛthagjanam| tathā hasannivābhīkṣṇaṃ brāhmaṇo'rjunamabravīt| na cainaṃ cālayāmāsa dhairyātsudhṛtaniścayam ||

Verse 84

तमुवाच ततः प्रीतः स द्विजः प्रहसन्निव। वरं वृणीष्व भद्रं ते शक्रोऽहमरिसूदन ।।

tamuvāca tataḥ prītaḥ sa dvijaḥ prahasanniva| varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te śakro'hamarisūdana ||

Verse 85

एवमुक्तः सहस्राक्षं प्रत्युवाच धनंजयः। प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा सूरः कुरुकुलोद्वहः ।।

evamuktaḥ sahasrākṣaṃ pratyuvāca dhanaṃjayaḥ| prāñjaliḥ praṇato bhūtvā sūraḥ kurukulodvahaḥ ||

Verse 86

ईप्सितो ह्येष वै कामो वरं चैनं प्रयच्छ मे। त्वत्तोऽद्य भगवन्नस्त्रंकृत्स्नमिच्छामि वेदितम् ।।

īpsito hyeṣa vai kāmo varaṃ cainaṃ prayaccha me| tvatto'dya bhagavannastraṃkṛtsnamicchāmi veditam ||

Verse 87

प्रत्युवाच महेन्द्रस्तं प्रीतात्मा प्रहसन्निव। इह प्राप्तस्य किं कार्यमस्त्रैस्तव धनंजय ।।

pratyuvāca mahendrastaṃ prītātmā prahasanniva| iha prāptasya kiṃ kāryamastraistava dhanaṃjaya ||

Verse 88

कामान्वृणीष्व लोकांस्त्वं प्राप्तोसि परमां गतिम्। एवमुक्तः प्रत्युवाच सहस्राक्षं धनंजयः ।। विनीतौ, जितौ क्रोधहर्षौ यैः ।।

kāmānvṛṇīṣva lokāṃstvaṃ prāptosi paramāṃ gatim| evamuktaḥ pratyuvāca sahasrākṣaṃ dhanaṃjayaḥ || vinītau, jitau krodhaharṣau yaiḥ ||

Verse 89

न लोभान्न पुनः कामान्न देवत्वं पुनः सुखम्। न च सर्वामरैश्वर्यं कामये त्रिदशाधिप ।।

na lobhānna punaḥ kāmānna devatvaṃ punaḥ sukham| na ca sarvāmaraiśvaryaṃ kāmaye tridaśādhipa ||

Verse 90

भ्रातॄंस्तान्विपिने त्यक्त्वा वैरमप्रतियात्य च। अकीर्तिं सर्वलोकेषु गच्छेयं शाश्वतीः समाः ।। कामान् काम्यन्त इति व्युत्पत्त्या इष्टान् ।।

bhrātṝṃstānvipine tyaktvā vairamapratiyātya ca| akīrtiṃ sarvalokeṣu gaccheyaṃ śāśvatīḥ samāḥ || kāmān kāmyanta iti vyutpattyā iṣṭān ||

Verse 91

एवमुक्तः प्रत्युवाच वृत्रहा पाण्डुनन्दनम्। सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया वाचा सर्वलोकनमस्कृतः ।।

evamuktaḥ pratyuvāca vṛtrahā pāṇḍunandanam| sāntvayañślakṣṇayā vācā sarvalokanamaskṛtaḥ ||

Verse 92

यदा द्रक्ष्यसि भूतेशं त्र्यक्षं शूलधरं शिवम्। तदा दाताऽस्मि ते तात दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः ।।

yadā drakṣyasi bhūteśaṃ tryakṣaṃ śūladharaṃ śivam| tadā dātā'smi te tāta divyānyastrāṇi sarvaśaḥ ||

Verse 93

क्रियतां दर्शने यत्नो देवस्य परमेष्ठिनः। दर्शनात्तस्य कौन्तेय संसिद्धः स्वर्गमेष्यसि ।।

kriyatāṃ darśane yatno devasya parameṣṭhinaḥ| darśanāttasya kaunteya saṃsiddhaḥ svargameṣyasi ||

Verse 94

इत्युक्त्वा फल्गुनं शक्रो जगामादर्शनं पुनः। अर्जुनोप्यथ तत्रैव तस्थौ योगसमन्वितः ।।

ityuktvā phalgunaṃ śakro jagāmādarśanaṃ punaḥ| arjunopyatha tatraiva tasthau yogasamanvitaḥ ||