Adhyaya 36

Verse 1

भीमयुधिष्ठिरसंवादसमयसंनिहितेन व्यासेन युधिष्ठिराय प्रतिस्मृतिविद्योपदेशः ।। 1 ।। युधिष्ठिरेण व्यासवचनात्परिजनैः सह द्वैतवनात्काम्यककवनगमनम् ।। 2 ।। वैशम्पायन उवाच।। भीमसेनवचः श्रुत्वा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । निःश्वस्य पुरुषव्याघ्रः सम्प्रदध्यौ परन्तपः ।।१।। स मुहूर्तमिव ध्यात्वा विनिश्चित्येतिकृत्यताम् । भीमसेनमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत् ।।२।। एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत । इदमन्यत्समाधत्स्व वाक्यं मे वाक्यकोविद ।।३।। महापापानि कर्माणि यानि केवलसाहसात् । आरभ्यन्ते भीमसेन व्यथन्ते तानि भारत ।।४।। सुमन्त्रिते सुविक्रान्ते सुकृते सुविचारिते । सिध्यन्त्यर्था महाबाहो दैवं चात्र प्रदक्षिणम् ।।५।। त्वं तु केवलचापल्याद्बलदर्पोच्छ्रितः स्वयम् । आरब्धव्यमिदं कर्म मन्यसे शृणु तत्र मे ।।६।। भूरिश्रवाः शलश्चैव जलसन्धश्च वीर्यवान् । भीष्मो द्रोणश्च कर्णश्च द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान् ।।७।। धार्तराष्ट्रा दुराधर्षा दुर्योधनपुरोगमाः । सर्व एव कृतास्त्राश्च सततं चाततायिनः ।।८।। राजानः पार्थिवाश्चैव येऽस्माभिरुपतापिताः । संश्रिताः कौरवं पक्षं जातस्नेहाश्च साम्प्रतम् ।।९।। दुर्योधनहिते युक्ता न तथास्मासु भारत । पूर्णकोशा बलोपेताः प्रयतिष्यन्ति रक्षणे ।।१०।। सर्वे कौरवसैन्यस्य सपुत्रामात्यसैनिकाः । संविभक्ता हि मात्राभिर्भोगैरपि च सर्वशः ।।११।। दुर्योधनेन ते वीरा मानिताश्च विशेषतः । प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति सङ्ग्रामे इति मे निश्चिता मतिः ।।१२।। समा यद्यपि भीष्मस्य वृत्तिरस्मासु तेषु च । द्रोणस्य च महाबाहो कृपस्य च महात्मनः ।।१३।। अवश्यं राजपिण्डस्तैर्निर्वेश्य इति मे मतिः । तस्मात्त्यक्ष्यन्ति सङ्ग्रामे प्राणानपि सुदुस्त्यजान् ।।१४।। सर्वे दिव्यास्त्रविद्वांसः सर्वे धर्मपरायणाः । अजेयाश्चेति मे बुद्धिरपि देवैः सवासवैः ।।१५।। अमर्षी नित्यसंहृष्टस्तत्र कर्णो महारथः । सर्वास्त्रविदनाधृष्य अभेद्यकवचावृतः ।।१६।। अनिर्जित्य रणे सर्वानेतान्पुरुषसत्तमान् । अशक्यो ह्यसहायेन हन्तुं दुर्योधनस्त्वया ।।१७।। न निद्रामधिगच्छामि चिन्तयानो वृकोदर । अति सर्वान्धनुर्ग्राहान्सूतपुत्रस्य लाघवम् ।।१८।। एतद्वचनमाज्ञाय भीमसेनोऽत्यमर्षणः । बभूव विमनास्त्रस्तो न चैवोवाच किञ्चन ।।१९।। तयोः संवदतोरेवं तदा पाण्डवयोर्द्वयोः । आजगाम महायोगी व्यासः सत्यवतीसुतः ।।२०।। सोऽभिगम्य यथान्यायं पाण्डवैः प्रतिपूजितः । युधिष्ठिरमिदं वाक्यमुवाच वदतां वरः ।।२१।। युधिष्ठिर महाबाहो वेद्मि ते हृदि मानसम् । मनीषया ततः क्षिप्रमागतोऽस्मि नरर्षभ ।।२२।। भीष्माद्द्रोणात्कृपात्कर्णाद्द्रोणपुत्राच्च भारत । यत्ते भयममित्रघ्न हृदि सम्परिवर्तते ।।२३।। तत्तेऽहं नाशयिष्यामि विधिदृष्टेन हेतुना । तच्छ्रुत्वा धृतिमास्थाय कर्मणा प्रतिपादय ।।२४।। तत एकान्तमुन्नीय पाराशर्यो युधिष्ठिरम् । अब्रवीदुपपन्नार्थमिदं वाक्यविशारदः ।।२५।। श्रेयसस्ते परः कालः प्राप्तो भरतसत्तम । येनाभिभविता शत्रून्रणे पार्थो धनञ्जयः ।।२६।। गृहाणेमां मया प्रोक्तां सिद्धिं मूर्तिमतीमिव । विद्यां प्रतिस्मृतिं नाम प्रपन्नाय ब्रवीमि ते ।।२७।। यामवाप्य महाबाहुरर्जुनः साधयिष्यति ।।२७।। अस्त्रहेतोर्महेन्द्रं च रुद्रं चैवाभिगच्छतु । वरुणं च धनेशं च धर्मराजं च पाण्डव ।।२८।। शक्तो ह्येष सुरान्द्रष्टुं तपसा विक्रमेण च ।।२८।। ऋषिरेष महातेजा नारायणसहायवान् । पुराणः शाश्वतो देवो विष्णोरंशः सनातनः ।।२९।। अस्त्राणीन्द्राच्च रुद्राच्च लोकपालेभ्य एव च । समादाय महाबाहुर्महत्कर्म करिष्यति ।।३०।। वनादस्माच्च कौन्तेय वनमन्यद्विचिन्त्यताम् । निवासार्थाय यद्युक्तं भवेद्वः पृथिवीपते ।।३१।। एकत्र चिरवासो हि न प्रीतिजननो भवेत् । तापसानां च शान्तानां भवेदुद्वेगकारकः ।।३२।। मृगाणामुपयोगश्च वीरुदोषधिसङ्क्षयः । बिभर्षि हि बहून्विप्रान्वेदवेदाङ्गपारगान् ।।३३।। एवमुक्त्वा प्रपन्नाय शुचये भगवान्प्रभुः । प्रोवाच योगतत्त्वज्ञो योगविद्यामनुत्तमाम् ।।३४।। धर्मराज्ञे तदा धीमान्व्यासः सत्यवतीसुतः । अनुज्ञाय च कौन्तेयं तत्रैवान्तरधीयत ।।३५।। युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा तद्ब्रह्म मनसा यतः । धारयामास मेधावी काले काले समभ्यसन् ।।३६।। स व्यासवाक्यमुदितो वनाद्द्वैतवनात्ततः । ययौ सरस्वतीतीरे काम्यकं नाम काननम् ।।३७।। तमन्वयुर्महाराज शिक्षाक्षरविदस्तथा । ब्राह्मणास्तपसा युक्ता देवेन्द्रमृषयो यथा ।।३८।। ततः काम्यकमासाद्य पुनस्ते भरतर्षभाः । न्यविशन्त महात्मानः सामात्याः सपदानुगाः ।।३९।। तत्र ते न्यवसन्राजन्कञ्चित्कालं मनस्विनः । धनुर्वेदपरा वीराः शृण्वाना वेदमुत्तमम् ।।४०।। चरन्तो मृगयां नित्यं शुद्धैर्बाणैर्मृगार्थिनः । पितृदैवतविप्रेभ्यो निर्वपन्तो यथाविधि ।।४१।। 3.36.45 वैशंपायन उवाच। भीमसेनवचः श्रुत्वा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। निःश्वस्य पुरुषव्याघ्रः संप्रदध्यौ परंतपः ।।

bhīmayudhiṣṭhirasaṃvādasamayasaṃnihitena vyāsena yudhiṣṭhirāya pratismṛtividyopadeśaḥ || 1 || yudhiṣṭhireṇa vyāsavacanātparijanaiḥ saha dvaitavanātkāmyakakavanagamanam || 2 || vaiśampāyana uvāca|| bhīmasenavacaḥ śrutvā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ | niḥśvasya puruṣavyāghraḥ sampradadhyau parantapaḥ ||1|| sa muhūrtamiva dhyātvā viniścityetikṛtyatām | bhīmasenamidaṃ vākyamapadāntaramabravīt ||2|| evametanmahābāho yathā vadasi bhārata | idamanyatsamādhatsva vākyaṃ me vākyakovida ||3|| mahāpāpāni karmāṇi yāni kevalasāhasāt | ārabhyante bhīmasena vyathante tāni bhārata ||4|| sumantrite suvikrānte sukṛte suvicārite | sidhyantyarthā mahābāho daivaṃ cātra pradakṣiṇam ||5|| tvaṃ tu kevalacāpalyādbaladarpocchritaḥ svayam | ārabdhavyamidaṃ karma manyase śṛṇu tatra me ||6|| bhūriśravāḥ śalaścaiva jalasandhaśca vīryavān | bhīṣmo droṇaśca karṇaśca droṇaputraśca vīryavān ||7|| dhārtarāṣṭrā durādharṣā duryodhanapurogamāḥ | sarva eva kṛtāstrāśca satataṃ cātatāyinaḥ ||8|| rājānaḥ pārthivāścaiva ye'smābhirupatāpitāḥ | saṃśritāḥ kauravaṃ pakṣaṃ jātasnehāśca sāmpratam ||9|| duryodhanahite yuktā na tathāsmāsu bhārata | pūrṇakośā balopetāḥ prayatiṣyanti rakṣaṇe ||10|| sarve kauravasainyasya saputrāmātyasainikāḥ | saṃvibhaktā hi mātrābhirbhogairapi ca sarvaśaḥ ||11|| duryodhanena te vīrā mānitāśca viśeṣataḥ | prāṇāṃstyakṣyanti saṅgrāme iti me niścitā matiḥ ||12|| samā yadyapi bhīṣmasya vṛttirasmāsu teṣu ca | droṇasya ca mahābāho kṛpasya ca mahātmanaḥ ||13|| avaśyaṃ rājapiṇḍastairnirveśya iti me matiḥ | tasmāttyakṣyanti saṅgrāme prāṇānapi sudustyajān ||14|| sarve divyāstravidvāṃsaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ | ajeyāśceti me buddhirapi devaiḥ savāsavaiḥ ||15|| amarṣī nityasaṃhṛṣṭastatra karṇo mahārathaḥ | sarvāstravidanādhṛṣya abhedyakavacāvṛtaḥ ||16|| anirjitya raṇe sarvānetānpuruṣasattamān | aśakyo hyasahāyena hantuṃ duryodhanastvayā ||17|| na nidrāmadhigacchāmi cintayāno vṛkodara | ati sarvāndhanurgrāhānsūtaputrasya lāghavam ||18|| etadvacanamājñāya bhīmaseno'tyamarṣaṇaḥ | babhūva vimanāstrasto na caivovāca kiñcana ||19|| tayoḥ saṃvadatorevaṃ tadā pāṇḍavayordvayoḥ | ājagāma mahāyogī vyāsaḥ satyavatīsutaḥ ||20|| so'bhigamya yathānyāyaṃ pāṇḍavaiḥ pratipūjitaḥ | yudhiṣṭhiramidaṃ vākyamuvāca vadatāṃ varaḥ ||21|| yudhiṣṭhira mahābāho vedmi te hṛdi mānasam | manīṣayā tataḥ kṣipramāgato'smi nararṣabha ||22|| bhīṣmāddroṇātkṛpātkarṇāddroṇaputrācca bhārata | yatte bhayamamitraghna hṛdi samparivartate ||23|| tatte'haṃ nāśayiṣyāmi vidhidṛṣṭena hetunā | tacchrutvā dhṛtimāsthāya karmaṇā pratipādaya ||24|| tata ekāntamunnīya pārāśaryo yudhiṣṭhiram | abravīdupapannārthamidaṃ vākyaviśāradaḥ ||25|| śreyasaste paraḥ kālaḥ prāpto bharatasattama | yenābhibhavitā śatrūnraṇe pārtho dhanañjayaḥ ||26|| gṛhāṇemāṃ mayā proktāṃ siddhiṃ mūrtimatīmiva | vidyāṃ pratismṛtiṃ nāma prapannāya bravīmi te ||27|| yāmavāpya mahābāhurarjunaḥ sādhayiṣyati ||27|| astrahetormahendraṃ ca rudraṃ caivābhigacchatu | varuṇaṃ ca dhaneśaṃ ca dharmarājaṃ ca pāṇḍava ||28|| śakto hyeṣa surāndraṣṭuṃ tapasā vikrameṇa ca ||28|| ṛṣireṣa mahātejā nārāyaṇasahāyavān | purāṇaḥ śāśvato devo viṣṇoraṃśaḥ sanātanaḥ ||29|| astrāṇīndrācca rudrācca lokapālebhya eva ca | samādāya mahābāhurmahatkarma kariṣyati ||30|| vanādasmācca kaunteya vanamanyadvicintyatām | nivāsārthāya yadyuktaṃ bhavedvaḥ pṛthivīpate ||31|| ekatra ciravāso hi na prītijanano bhavet | tāpasānāṃ ca śāntānāṃ bhavedudvegakārakaḥ ||32|| mṛgāṇāmupayogaśca vīrudoṣadhisaṅkṣayaḥ | bibharṣi hi bahūnviprānvedavedāṅgapāragān ||33|| evamuktvā prapannāya śucaye bhagavānprabhuḥ | provāca yogatattvajño yogavidyāmanuttamām ||34|| dharmarājñe tadā dhīmānvyāsaḥ satyavatīsutaḥ | anujñāya ca kaunteyaṃ tatraivāntaradhīyata ||35|| yudhiṣṭhirastu dharmātmā tadbrahma manasā yataḥ | dhārayāmāsa medhāvī kāle kāle samabhyasan ||36|| sa vyāsavākyamudito vanāddvaitavanāttataḥ | yayau sarasvatītīre kāmyakaṃ nāma kānanam ||37|| tamanvayurmahārāja śikṣākṣaravidastathā | brāhmaṇāstapasā yuktā devendramṛṣayo yathā ||38|| tataḥ kāmyakamāsādya punaste bharatarṣabhāḥ | nyaviśanta mahātmānaḥ sāmātyāḥ sapadānugāḥ ||39|| tatra te nyavasanrājankañcitkālaṃ manasvinaḥ | dhanurvedaparā vīrāḥ śṛṇvānā vedamuttamam ||40|| caranto mṛgayāṃ nityaṃ śuddhairbāṇairmṛgārthinaḥ | pitṛdaivataviprebhyo nirvapanto yathāvidhi ||41|| 3.36.45 vaiśaṃpāyana uvāca| bhīmasenavacaḥ śrutvā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ| niḥśvasya puruṣavyāghraḥ saṃpradadhyau paraṃtapaḥ ||

Verse 2

श्रुता मे राजधर्माश्च वर्णानां च पृथक्पृथक्। आयत्यां च तदात्वे च यः पश्यति स पश्यति ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि षट्‌त्रिंशोऽध्यायः ।। 36 ।। ==टिप्पणी==

śrutā me rājadharmāśca varṇānāṃ ca pṛthakpṛthak| āyatyāṃ ca tadātve ca yaḥ paśyati sa paśyati || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi arjunābhigamanaparvaṇi ṣaṭ‌triṃśo'dhyāyaḥ || 36 || ==ṭippaṇī==

Verse 3

धर्मस्य जानमानोऽहं गतिमग्र्यां सुदुर्विदाम्। कथं बलात्करिष्यामि मेरोरिव विवर्तनम् ।।

dharmasya jānamāno'haṃ gatimagryāṃ sudurvidām| kathaṃ balātkariṣyāmi meroriva vivartanam ||

Verse 4

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा विनिश्चित्येतिकृत्यताम्। भीमसेनमिद वाक्यमपदान्तरमब्रवीत् ।। आयत्यामुत्तरकाले तदात्वे वर्तमानकाले। यस्तान्पश्यति ।।

sa muhūrtamiva dhyātvā viniścityetikṛtyatām| bhīmasenamida vākyamapadāntaramabravīt || āyatyāmuttarakāle tadātve vartamānakāle| yastānpaśyati ||

Verse 5

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत। इदमन्यत्समादत्स्व वाक्यं मे वाक्यकोविद ।।

evametanmahābāho yathā vadasi bhārata| idamanyatsamādatsva vākyaṃ me vākyakovida ||

Verse 6

महापापानि कर्माणि यानि केवलसाहसात्। आरभ्यन्ते भीमसेन व्यथन्ते तानि भारत ।। इति कृत्यतामितिकर्तव्यताम्। अपदान्तरमविलम्बितम् ।।

mahāpāpāni karmāṇi yāni kevalasāhasāt| ārabhyante bhīmasena vyathante tāni bhārata || iti kṛtyatāmitikartavyatām| apadāntaramavilambitam ||

Verse 7

सुमन्त्रिते सुविक्रान्ते सुकृतेसुविचारिते। सिद्ध्यन्त्यर्था महाबाहो दैवं चात्र प्रदक्षिणम् ।। व्यथन्ते व्यथयन्ति ।।

sumantrite suvikrānte sukṛtesuvicārite| siddhyantyarthā mahābāho daivaṃ cātra pradakṣiṇam || vyathante vyathayanti ||

Verse 8

यत्तु केवलचापल्याद्बलदर्पोत्थितः स्वयम्। आरब्धव्यमिदं कार्यं मन्यसे शृणु तत्रमे ।।

yattu kevalacāpalyādbaladarpotthitaḥ svayam| ārabdhavyamidaṃ kāryaṃ manyase śṛṇu tatrame ||

Verse 9

भूरिश्रवाः शलश्चैव जलसन्धश्च वीर्यवान्। भीष्मो द्रोणश्च कर्णशच् द्रोणपुत्रश्च वीर्यवान् ।।

bhūriśravāḥ śalaścaiva jalasandhaśca vīryavān| bhīṣmo droṇaśca karṇaśac droṇaputraśca vīryavān ||

Verse 10

धार्तराष्ट्रा दुराधर्षा दुर्योधनपुरोगमाः। सर्व एव कृताशस्त्राश्च सततं चाततायिनः ।।

dhārtarāṣṭrā durādharṣā duryodhanapurogamāḥ| sarva eva kṛtāśastrāśca satataṃ cātatāyinaḥ ||

Verse 11

राजानः पार्थिवाश्चैव येऽस्माभिरुपतापिताः। ते श्रिताः कौरवं पक्षं जातस्नेहाश्च सांप्रतम् ।।

rājānaḥ pārthivāścaiva ye'smābhirupatāpitāḥ| te śritāḥ kauravaṃ pakṣaṃ jātasnehāśca sāṃpratam ||

Verse 12

दुर्योधनहिते युक्ता न तथाऽस्मासु भारत। पूर्णकोशा बलोपेताः प्रयतिष्यन्ति रक्षणे ।।

duryodhanahite yuktā na tathā'smāsu bhārata| pūrṇakośā balopetāḥ prayatiṣyanti rakṣaṇe ||

Verse 13

सर्वे कौरवसैन्यस् सपुत्रामात्यसैनिकाः। संविभक्ता हि मात्राभिर्भोगैरपि च सर्वशः ।। सुविचारिते निश्चिते सति ।।

sarve kauravasainyas saputrāmātyasainikāḥ| saṃvibhaktā hi mātrābhirbhogairapi ca sarvaśaḥ || suvicārite niścite sati ||

Verse 14

दुर्योधनेन ते वीरा मानिताश्च विशेषतः। प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति संग्रामे इति मे निश्चिता मतिः ।।

duryodhanena te vīrā mānitāśca viśeṣataḥ| prāṇāṃstyakṣyanti saṃgrāme iti me niścitā matiḥ ||

Verse 15

समा यद्यपि भीष्मस्य वृत्तिरस्मासु तेषु च। द्रोणस् च महाबाहो कृषस्य च महात्मनः ।।

samā yadyapi bhīṣmasya vṛttirasmāsu teṣu ca| droṇas ca mahābāho kṛṣasya ca mahātmanaḥ ||

Verse 16

अवश्यं राजपिण्डस्तैर्निर्वेश्य इति मे मतिः। तस्मात्त्यक्ष्यन्ति संग्रामे प्राणानपि सुदुस्त्यजान् ।। सैन्यस् सैन्यसंबन्धिनः सर्वे। मात्राभिरंशपरिच्छेदैः ।।

avaśyaṃ rājapiṇḍastairnirveśya iti me matiḥ| tasmāttyakṣyanti saṃgrāme prāṇānapi sudustyajān || sainyas sainyasaṃbandhinaḥ sarve| mātrābhiraṃśaparicchedaiḥ ||

Verse 17

सर्वेदिव्यास्त्रविद्वांसः सर्वे धर्मपरायणाः। अजेयाश्चेति मे बुद्धिरपि देवैः सवासवैः ।।

sarvedivyāstravidvāṃsaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ| ajeyāśceti me buddhirapi devaiḥ savāsavaiḥ ||

Verse 18

अमर्षी नित्यसंरब्धस्तत्र कर्णो महारथः। सर्वास्त्रविदनाधृष्यो ह्यभेद्यकवचावृतः ।।

amarṣī nityasaṃrabdhastatra karṇo mahārathaḥ| sarvāstravidanādhṛṣyo hyabhedyakavacāvṛtaḥ ||

Verse 19

अनिर्जित्यरणे सर्वानेतान्पुरुषसत्तमान्। अशक्यो ह्यसहायेन हन्तुं दुर्योधनस्त्वया ।।

anirjityaraṇe sarvānetānpuruṣasattamān| aśakyo hyasahāyena hantuṃ duryodhanastvayā ||

Verse 20

न निद्रामधिगच्छामि चिन्तयानो वृकोदर। अतिसर्वान्धनुर्ग्राहान्सूतपुत्रस्य लाघवम् ।। राजपिण्डो राजदत्तो ग्रासो निर्वेश्य आनृण्यार्थं शोधनीयः ।।

na nidrāmadhigacchāmi cintayāno vṛkodara| atisarvāndhanurgrāhānsūtaputrasya lāghavam || rājapiṇḍo rājadatto grāso nirveśya ānṛṇyārthaṃ śodhanīyaḥ ||

Verse 21

वैशंपायन उवाच। एतद्वचनमाज्ञाय भीमसेनोऽत्यमर्षणः। बभूव शान्तिसंयुक्तो गुरोर्वचनवारितः ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| etadvacanamājñāya bhīmaseno'tyamarṣaṇaḥ| babhūva śāntisaṃyukto gurorvacanavāritaḥ ||

Verse 22

तयोः संवदतोरेवं तदा पाण्डवयोर्द्वयोः। आजगाम महायोगी व्यासः सत्यवतीसुतः ।।

tayoḥ saṃvadatorevaṃ tadā pāṇḍavayordvayoḥ| ājagāma mahāyogī vyāsaḥ satyavatīsutaḥ ||

Verse 23

सोऽभिगम्य यथान्यायं पाण्डवैः प्रतिपूजितः। युधिष्ठिरमिदं वाक्यमुवाच वदतांवरः ।।

so'bhigamya yathānyāyaṃ pāṇḍavaiḥ pratipūjitaḥ| yudhiṣṭhiramidaṃ vākyamuvāca vadatāṃvaraḥ ||

Verse 24

युधिष्ठिर महाबाहो वेद्मि ते हृदयस्थितम्। मनीषया तत क्षिप्रमागतोस्मि नरर्षभ ।।

yudhiṣṭhira mahābāho vedmi te hṛdayasthitam| manīṣayā tata kṣipramāgatosmi nararṣabha ||

Verse 25

भीष्माद्द्रोणात्कृपात्कर्णाद्द्रोणपुत्राच्च भारत। दुर्योधनान्नृपसुतात्तथा दुःशासनादपि ।।

bhīṣmāddroṇātkṛpātkarṇāddroṇaputrācca bhārata| duryodhanānnṛpasutāttathā duḥśāsanādapi ||

Verse 26

त्ते भयममित्रघ्न हृदि संपरिवर्तते। तत्तेऽहं नाशयिष्यामि विधिदृष्टेन हेतुना ।।

tte bhayamamitraghna hṛdi saṃparivartate| tatte'haṃ nāśayiṣyāmi vidhidṛṣṭena hetunā ||

Verse 27

तच्छ्रुत्वा धृतिमास्थाय कर्मणा प्रतिपादय। प्रतिपाद्य तु राजेन्द्र ततः क्षिप्रं ज्वरं जहि ।।

tacchrutvā dhṛtimāsthāya karmaṇā pratipādaya| pratipādya tu rājendra tataḥ kṣipraṃ jvaraṃ jahi ||

Verse 28

तत एकान्तमानाय्य पाराशर्यो युधिष्ठिरम्। अब्रवीदुपपन्नार्थमिदं वाक्यविशारदः ।।

tata ekāntamānāyya pārāśaryo yudhiṣṭhiram| abravīdupapannārthamidaṃ vākyaviśāradaḥ ||

Verse 29

श्रेयसस्तेऽपरः कालः प्राप्तो भरतसत्तम। येनाभिभविता शत्रून्रणे पार्थो धनुर्धरः ।।

śreyasaste'paraḥ kālaḥ prāpto bharatasattama| yenābhibhavitā śatrūnraṇe pārtho dhanurdharaḥ ||

Verse 30

गृहाणेमां मया प्रोक्तां सिद्धिं मूर्तिमर्तामिव। विद्यां प्रतिस्मृतिं नाम प्रपन्नाय ब्रवीमि ते ।।

gṛhāṇemāṃ mayā proktāṃ siddhiṃ mūrtimartāmiva| vidyāṃ pratismṛtiṃ nāma prapannāya bravīmi te ||

Verse 31

यामवाप्यमहाबाहुरर्जुनः साधयिष्यति। अस्त्रहेतोर्महेन्द्रं च रुद्रं चैवाभिगच्छतु ।। लाघवं शीघ्रताम् ।।

yāmavāpyamahābāhurarjunaḥ sādhayiṣyati| astrahetormahendraṃ ca rudraṃ caivābhigacchatu || lāghavaṃ śīghratām ||

Verse 32

वरुणं च कुबेरं च धर्मराजं च पाण्डव। शक्तो ह्येष सुरान्द्रष्टुं तपसा विक्रमेण च ।।

varuṇaṃ ca kuberaṃ ca dharmarājaṃ ca pāṇḍava| śakto hyeṣa surāndraṣṭuṃ tapasā vikrameṇa ca ||

Verse 33

ऋषिरेष मेहातेजा नारायणसहायवान्। पुराणः शास्वतो देवस्त्वजेयो जिष्णुरच्युतः ।। साधयिष्यति राज्यम् ।।

ṛṣireṣa mehātejā nārāyaṇasahāyavān| purāṇaḥ śāsvato devastvajeyo jiṣṇuracyutaḥ || sādhayiṣyati rājyam ||

Verse 34

अस्त्राणीनद्राच्च रुद्राच्च लोकपालेभ्य एव च। समादाय महाबाहुर्महत्कर्म करिष्यति ।।

astrāṇīnadrācca rudrācca lokapālebhya eva ca| samādāya mahābāhurmahatkarma kariṣyati ||

Verse 35

वनादस्माच्च कौन्तेय वनमन्यद्विचिन्त्यताम्। निवासार्थाय यद्युक्तं भवेद्वः पृथिवीपते ।।

vanādasmācca kaunteya vanamanyadvicintyatām| nivāsārthāya yadyuktaṃ bhavedvaḥ pṛthivīpate ||

Verse 36

एकत्रचिरवासो हि न प्रीतिजननो भवेत्। तापसानां च शान्तानां भवेदुद्वेगकारकः ।।

ekatraciravāso hi na prītijanano bhavet| tāpasānāṃ ca śāntānāṃ bhavedudvegakārakaḥ ||

Verse 37

मृगाणामुपरोधश्च वीरुदोषधिसंक्षयः। बिभर्षि च बहून्विप्रान्वेदवेदाङ्गपारगान् ।।

mṛgāṇāmuparodhaśca vīrudoṣadhisaṃkṣayaḥ| bibharṣi ca bahūnviprānvedavedāṅgapāragān ||

Verse 38

वैशंपायन उवाच। एवमुक्त्वा प्रपन्नाय शुचये भगवान्प्रभुः। प्रोवाच योगतत्त्वज्ञो योगविद्यामनुत्तमाम् ।।

vaiśaṃpāyana uvāca| evamuktvā prapannāya śucaye bhagavānprabhuḥ| provāca yogatattvajño yogavidyāmanuttamām ||

Verse 39

धर्मराजाय धीमान्स व्यासः सत्यवतीसुतः। अनुज्ञाय च कौन्तेयं तत्रैवान्तरधीयत ।। शाश्वतो देवो विष्णोरंशः सनातन इति क. ठ. ध. पाठः ।।

dharmarājāya dhīmānsa vyāsaḥ satyavatīsutaḥ| anujñāya ca kaunteyaṃ tatraivāntaradhīyata || śāśvato devo viṣṇoraṃśaḥ sanātana iti ka. ṭha. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 40

युधिष्ठिरस्तु धर्मात्मा तद्ब्रह्म मनसा यतः। धारयामास मेधावी कालेकाले सदाऽभ्यसन् ।। अनुज्ञाय पृष्ट्वा ।।

yudhiṣṭhirastu dharmātmā tadbrahma manasā yataḥ| dhārayāmāsa medhāvī kālekāle sadā'bhyasan || anujñāya pṛṣṭvā ||

Verse 41

स व्यासवाक्यमुदितो वनाद्द्वैतवनात्ततः। ययौ सरस्वतीकूले काम्यकं नाम काननम् ।।

sa vyāsavākyamudito vanāddvaitavanāttataḥ| yayau sarasvatīkūle kāmyakaṃ nāma kānanam ||

Verse 42

तमन्वयुर्महाराज शिक्षाक्षरविशारदाः। ब्राह्मणास्तपसा युक्ता देवेन्द्रमृषयो यथा ।।

tamanvayurmahārāja śikṣākṣaraviśāradāḥ| brāhmaṇāstapasā yuktā devendramṛṣayo yathā ||

Verse 43

ततः काम्यकमासाद्य पुनस्ते भरतर्षभ। न्यविशन्त महात्मानः सामान्याः सपदानुगाः ।। ब्रह्म मन्त्रम् ।।

tataḥ kāmyakamāsādya punaste bharatarṣabha| nyaviśanta mahātmānaḥ sāmānyāḥ sapadānugāḥ || brahma mantram ||

Verse 44

तत्रते न्यवसन्राजन्कंचित्कालं मनस्विनः। धनुर्वेदपरा वीरा गृणाना वेदमुत्तमम् ।।

tatrate nyavasanrājankaṃcitkālaṃ manasvinaḥ| dhanurvedaparā vīrā gṛṇānā vedamuttamam ||

Verse 45

चरन्तो मृगयां नित्यं शुद्धैर्बाणैर्मृगार्थिनः। पितृदैवतविप्रेभ्यो निर्वपन्तो यथाविधि ।।

caranto mṛgayāṃ nityaṃ śuddhairbāṇairmṛgārthinaḥ| pitṛdaivataviprebhyo nirvapanto yathāvidhi ||