Adhyaya 32

Verse 1

युधिष्ठिरंप्रति द्रौपद्या ब्राह्मणोक्तबृहस्पतिनीतिकथनम् ।। 1 ।। द्रौपद्युवाच।। नावमन्ये न गर्हे च धर्मं पार्थ कथञ्चन । ईश्वरं कुत एवाहमवमंस्ये प्रजापतिम् ।।१।। आर्ताहं प्रलपामीदमिति मां विद्धि भारत । भूयश्च विलपिष्यामि सुमनास्तन्निबोध मे ।।२।। कर्म खल्विह कर्तव्यं जातेनामित्रकर्शन । अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः ।।३।। आ मातृस्तनपानाच्च यावच्छय्योपसर्पणम् । जङ्गमाः कर्मणा वृत्तिमाप्नुवन्ति युधिष्ठिर ।।४।। जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ । इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिमवाप्तुं प्रेत्य चेह च ।।५।। उत्थानमभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत । प्रत्यक्षं फलमश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम् ।।६।। पश्यामि स्वं समुत्थानमुपजीवन्ति जन्तवः । अपि धाता विधाता च यथायमुदके बकः ।।७।। स्वकर्म कुरु मा ग्लासीः कर्मणा भव दंशितः । कृत्यं हि योऽभिजानाति सहस्रे नास्ति सोऽस्ति वा ।।८।। तस्य चापि भवेत्कार्यं विवृद्धौ रक्षणे तथा । भक्ष्यमाणो ह्यनावापः क्षीयते हिमवानपि ।।९।। उत्सीदेरन्प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद्यदि । अपि चाप्यफलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान् ।।१०।। नान्यथा ह्यभिजानन्ति वृत्तिं लोके कथञ्चन ।।१०।। यश्च दिष्टपरो लोके यश्चायं हठवादकः । उभावपसदावेतौ कर्मबुद्धिः प्रशस्यते ।।११।। यो हि दिष्टमुपासीनो निर्विचेष्टः सुखं स्वपेत् । अवसीदेत्सुदुर्बुद्धिरामो घट इवाम्भसि ।।१२।। तथैव हठबुद्धिर्यः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत् । आसीत न चिरं जीवेदनाथ इव दुर्बलः ।।१३।। अकस्मादपि यः कश्चिदर्थं प्राप्नोति पूरुषः । तं हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित् ।।१४।। यच्चापि किञ्चित्पुरुषो दिष्टं नाम लभत्युत । दैवेन विधिना पार्थ तद्दैवमिति निश्चितम् ।।१५।। यत्स्वयं कर्मणा किञ्चित्फलमाप्नोति पूरुषः । प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्टं तत्पौरुषमिति स्मृतम् ।।१६।। स्वभावतः प्रवृत्तोऽन्यः प्राप्नोत्यर्थानकारणात् । तत्स्वभावात्मकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम ।।१७।। एवं हठाच्च दैवाच्च स्वभावात्कर्मणस्तथा । यानि प्राप्नोति पुरुषस्तत्फलं पूर्वकर्मणः ।।१८।। धातापि हि स्वकर्मैव तैस्तैर्हेतुभिरीश्वरः । विदधाति विभज्येह फलं पूर्वकृतं नृणाम् ।।१९।। यद्ध्ययं पुरुषः किञ्चित्कुरुते वै शुभाशुभम् । तद्धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम् ।।२०।। कारणं तस्य देहोऽयं धातुः कर्मणि कर्मणि । स यथा प्रेरयत्येनं तथायं कुरुतेऽवशः ।।२१।। तेषु तेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरः । सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि ।।२२।। मनसार्थान्विनिश्चित्य पश्चात्प्राप्नोति कर्मणा । बुद्धिपूर्वं स्वयं धीरः पुरुषस्तत्र कारणम् ।।२३।। सङ्ख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ । अगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी ।।२४।। तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकमन्ततः । धिया धीरो विजानीयादुपायं चास्य सिद्धये ।।२५।। ततः प्रवर्तते पश्चात्करणेष्वस्य सिद्धये । तां सिद्धिमुपजीवन्ति कर्मणामिह जन्तवः ।।२६।। कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु विनिश्चितम् । इदं त्वकुशलेनेति विशेषादुपलभ्यते ।।२७।। इष्टापूर्तफलं न स्यान्न शिष्यो न गुरुर्भवेत् । पुरुषः कर्मसाध्येषु स्याच्चेदयमकारणम् ।।२८।। कर्तृत्वादेव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यते । असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशः कथं त्विह ।।२९।। सर्वमेव हठेनैके दिष्टेनैके वदन्त्युत । पुरुषप्रयत्नजं केचित्त्रैधमेतन्निरुच्यते ।।३०।। न चैवैतावता कार्यं मन्यन्त इति चापरे । अस्ति सर्वमदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठः ।।३१।। दृश्यते हि हठाच्चैव दिष्टाच्चार्थस्य सन्ततिः ।।३१।। किञ्चिद्दैवाद्धठात्किञ्चित्किञ्चिदेव स्वकर्मतः । पुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम् ।।३२।। कुशलाः प्रतिजानन्ति ये तत्त्वविदुषो जनाः ।।३२।। तथैव धाता भूतानामिष्टानिष्टफलप्रदः । यदि न स्यान्न भूतानां कृपणो नाम कश्चन ।।३३।। यं यमर्थमभिप्रेप्सुः कुरुते कर्म पूरुषः । तत्तत्सफलमेव स्याद्यदि न स्यात्पुराकृतम् ।।३४।। त्रिद्वारामर्थसिद्धिं तु नानुपश्यन्ति ये नराः । तथैवानर्थसिद्धिं च यथा लोकास्तथैव ते ।।३५।। कर्तव्यं त्वेव कर्मेति मनोरेष विनिश्चयः । एकान्तेन ह्यनीहोऽयं पराभवति पूरुषः ।।३६।। कुर्वतो हि भवत्येव प्रायेणेह युधिष्ठिर । एकान्तफलसिद्धिं तु न विन्दत्यलसः क्वचित् ।।३७।। असम्भवे त्वस्य हेतुः प्रायश्चित्तं तु लक्ष्यते । कृते कर्मणि राजेन्द्र तथानृण्यमवाप्यते ।।३८।। अलक्ष्मीराविशत्येनं शयानमलसं नरम् । निःसंशयं फलं लब्ध्वा दक्षो भूतिमुपाश्नुते ।।३९।। अनर्थं संशयावस्थं वृण्वते मुक्तसंशयाः । धीरा नराः कर्मरता न तु निःसंशयं क्वचित् ।।४०।। एकान्तेन ह्यनर्थोऽयं वर्ततेऽस्मासु साम्प्रतम् । न तु निःसंशयं न स्यात्त्वयि कर्मण्यवस्थिते ।।४१।। अथ वा सिद्धिरेव स्यान्महिमा तु तथैव ते । वृकोदरस्य बीभत्सोर्भ्रात्रोश्च यमयोरपि ।।४२।। अन्येषां कर्म सफलमस्माकमपि वा पुनः । विप्रकर्षेण बुध्येत कृतकर्मा यथा फलम् ।।४३।। पृथिवीं लाङ्गलेनैव भित्त्वा बीजं वपत्युत । आस्तेऽथ कर्षकस्तूष्णीं पर्जन्यस्तत्र कारणम् ।।४४।। वृष्टिश्चेन्नानुगृह्णीयादनेनास्तत्र कर्षकः । यदन्यः पुरुषः कुर्यात्कृतं तत्सकलं मया ।।४५।। तच्चेदफलमस्माकं नापराधोऽस्ति नः क्वचित् । इति धीरोऽन्ववेक्ष्यैव नात्मानं तत्र गर्हयेत् ।।४६।। कुर्वतो नार्थसिद्धिर्मे भवतीति ह भारत । निर्वेदो नात्र गन्तव्यो द्वावेतौ ह्यस्य कर्मणः ।।४७।। सिद्धिर्वाप्यथ वासिद्धिरप्रवृत्तिरतोऽन्यथा ।।४७।। बहूनां समवाये हि भावानां कर्म सिध्यति । गुणाभावे फलं न्यूनं भवत्यफलमेव वा ।।४८।। अनारम्भे तु न फलं न गुणो दृश्यतेऽच्युत ।।४८।। देशकालावुपायांश्च मङ्गलं स्वस्ति वृद्धये । युनक्ति मेधया धीरो यथाशक्ति यथाबलम् ।।४९।। अप्रमत्तेन तत्कार्यमुपदेष्टा पराक्रमः । भूयिष्ठं कर्मयोगेषु सर्व एव पराक्रमः ।।५०।। यं तु धीरोऽन्ववेक्षेत श्रेयांसं बहुभिर्गुणैः । साम्नैवार्थं ततो लिप्सेत्कर्म चास्मै प्रयोजयेत् ।।५१।। व्यसनं वास्य काङ्क्षेत विनाशं वा युधिष्ठिर । अपि सिन्धोर्गिरेर्वापि किं पुनर्मर्त्यधर्मिणः ।।५२।। उत्थानयुक्तः सततं परेषामन्तरैषणे । आनृण्यमाप्नोति नरः परस्यात्मन एव च ।।५३।। न चैवात्मावमन्तव्यः पुरुषेण कदाचन । न ह्यात्मपरिभूतस्य भूतिर्भवति भारत ।।५४।। एवं संस्थितिका सिद्धिरियं लोकस्य भारत । चित्रा सिद्धिगतिः प्रोक्ता कालावस्थाविभागतः ।।५५।। ब्राह्मणं मे पिता पूर्वं वासयामास पण्डितम् । सोऽस्मा अर्थमिमं प्राह पित्रे मे भरतर्षभ ।।५६।। नीतिं बृहस्पतिप्रोक्तां भ्रातॄन्मेऽग्राहयत्पुरा । तेषां साङ्कथ्यमश्रौषमहमेतत्तदा गृहे ।।५७।। स मां राजन्कर्मवतीमागतामाह सान्त्वयन् । शुश्रूषमाणामासीनां पितुरङ्के युधिष्ठिर ।।५८।। 3.32.62 द्रौपद्युवाच। नावमन्ये न गर्हे च धर्मं पार्थ कथंचन। ईश्वरं कुत एवाहमवमंस्ये प्रजापतिम् ।।

yudhiṣṭhiraṃprati draupadyā brāhmaṇoktabṛhaspatinītikathanam || 1 || draupadyuvāca|| nāvamanye na garhe ca dharmaṃ pārtha kathañcana | īśvaraṃ kuta evāhamavamaṃsye prajāpatim ||1|| ārtāhaṃ pralapāmīdamiti māṃ viddhi bhārata | bhūyaśca vilapiṣyāmi sumanāstannibodha me ||2|| karma khalviha kartavyaṃ jātenāmitrakarśana | akarmāṇo hi jīvanti sthāvarā netare janāḥ ||3|| ā mātṛstanapānācca yāvacchayyopasarpaṇam | jaṅgamāḥ karmaṇā vṛttimāpnuvanti yudhiṣṭhira ||4|| jaṅgameṣu viśeṣeṇa manuṣyā bharatarṣabha | icchanti karmaṇā vṛttimavāptuṃ pretya ceha ca ||5|| utthānamabhijānanti sarvabhūtāni bhārata | pratyakṣaṃ phalamaśnanti karmaṇāṃ lokasākṣikam ||6|| paśyāmi svaṃ samutthānamupajīvanti jantavaḥ | api dhātā vidhātā ca yathāyamudake bakaḥ ||7|| svakarma kuru mā glāsīḥ karmaṇā bhava daṃśitaḥ | kṛtyaṃ hi yo'bhijānāti sahasre nāsti so'sti vā ||8|| tasya cāpi bhavetkāryaṃ vivṛddhau rakṣaṇe tathā | bhakṣyamāṇo hyanāvāpaḥ kṣīyate himavānapi ||9|| utsīderanprajāḥ sarvā na kuryuḥ karma cedyadi | api cāpyaphalaṃ karma paśyāmaḥ kurvato janān ||10|| nānyathā hyabhijānanti vṛttiṃ loke kathañcana ||10|| yaśca diṣṭaparo loke yaścāyaṃ haṭhavādakaḥ | ubhāvapasadāvetau karmabuddhiḥ praśasyate ||11|| yo hi diṣṭamupāsīno nirviceṣṭaḥ sukhaṃ svapet | avasīdetsudurbuddhirāmo ghaṭa ivāmbhasi ||12|| tathaiva haṭhabuddhiryaḥ śaktaḥ karmaṇyakarmakṛt | āsīta na ciraṃ jīvedanātha iva durbalaḥ ||13|| akasmādapi yaḥ kaścidarthaṃ prāpnoti pūruṣaḥ | taṃ haṭheneti manyante sa hi yatno na kasyacit ||14|| yaccāpi kiñcitpuruṣo diṣṭaṃ nāma labhatyuta | daivena vidhinā pārtha taddaivamiti niścitam ||15|| yatsvayaṃ karmaṇā kiñcitphalamāpnoti pūruṣaḥ | pratyakṣaṃ cakṣuṣā dṛṣṭaṃ tatpauruṣamiti smṛtam ||16|| svabhāvataḥ pravṛtto'nyaḥ prāpnotyarthānakāraṇāt | tatsvabhāvātmakaṃ viddhi phalaṃ puruṣasattama ||17|| evaṃ haṭhācca daivācca svabhāvātkarmaṇastathā | yāni prāpnoti puruṣastatphalaṃ pūrvakarmaṇaḥ ||18|| dhātāpi hi svakarmaiva taistairhetubhirīśvaraḥ | vidadhāti vibhajyeha phalaṃ pūrvakṛtaṃ nṛṇām ||19|| yaddhyayaṃ puruṣaḥ kiñcitkurute vai śubhāśubham | taddhātṛvihitaṃ viddhi pūrvakarmaphalodayam ||20|| kāraṇaṃ tasya deho'yaṃ dhātuḥ karmaṇi karmaṇi | sa yathā prerayatyenaṃ tathāyaṃ kurute'vaśaḥ ||21|| teṣu teṣu hi kṛtyeṣu viniyoktā maheśvaraḥ | sarvabhūtāni kaunteya kārayatyavaśānyapi ||22|| manasārthānviniścitya paścātprāpnoti karmaṇā | buddhipūrvaṃ svayaṃ dhīraḥ puruṣastatra kāraṇam ||23|| saṅkhyātuṃ naiva śakyāni karmāṇi puruṣarṣabha | agāranagarāṇāṃ hi siddhiḥ puruṣahaitukī ||24|| tile tailaṃ gavi kṣīraṃ kāṣṭhe pāvakamantataḥ | dhiyā dhīro vijānīyādupāyaṃ cāsya siddhaye ||25|| tataḥ pravartate paścātkaraṇeṣvasya siddhaye | tāṃ siddhimupajīvanti karmaṇāmiha jantavaḥ ||26|| kuśalena kṛtaṃ karma kartrā sādhu viniścitam | idaṃ tvakuśaleneti viśeṣādupalabhyate ||27|| iṣṭāpūrtaphalaṃ na syānna śiṣyo na gururbhavet | puruṣaḥ karmasādhyeṣu syāccedayamakāraṇam ||28|| kartṛtvādeva puruṣaḥ karmasiddhau praśasyate | asiddhau nindyate cāpi karmanāśaḥ kathaṃ tviha ||29|| sarvameva haṭhenaike diṣṭenaike vadantyuta | puruṣaprayatnajaṃ kecittraidhametannirucyate ||30|| na caivaitāvatā kāryaṃ manyanta iti cāpare | asti sarvamadṛśyaṃ tu diṣṭaṃ caiva tathā haṭhaḥ ||31|| dṛśyate hi haṭhāccaiva diṣṭāccārthasya santatiḥ ||31|| kiñciddaivāddhaṭhātkiñcitkiñcideva svakarmataḥ | puruṣaḥ phalamāpnoti caturthaṃ nātra kāraṇam ||32|| kuśalāḥ pratijānanti ye tattvaviduṣo janāḥ ||32|| tathaiva dhātā bhūtānāmiṣṭāniṣṭaphalapradaḥ | yadi na syānna bhūtānāṃ kṛpaṇo nāma kaścana ||33|| yaṃ yamarthamabhiprepsuḥ kurute karma pūruṣaḥ | tattatsaphalameva syādyadi na syātpurākṛtam ||34|| tridvārāmarthasiddhiṃ tu nānupaśyanti ye narāḥ | tathaivānarthasiddhiṃ ca yathā lokāstathaiva te ||35|| kartavyaṃ tveva karmeti manoreṣa viniścayaḥ | ekāntena hyanīho'yaṃ parābhavati pūruṣaḥ ||36|| kurvato hi bhavatyeva prāyeṇeha yudhiṣṭhira | ekāntaphalasiddhiṃ tu na vindatyalasaḥ kvacit ||37|| asambhave tvasya hetuḥ prāyaścittaṃ tu lakṣyate | kṛte karmaṇi rājendra tathānṛṇyamavāpyate ||38|| alakṣmīrāviśatyenaṃ śayānamalasaṃ naram | niḥsaṃśayaṃ phalaṃ labdhvā dakṣo bhūtimupāśnute ||39|| anarthaṃ saṃśayāvasthaṃ vṛṇvate muktasaṃśayāḥ | dhīrā narāḥ karmaratā na tu niḥsaṃśayaṃ kvacit ||40|| ekāntena hyanartho'yaṃ vartate'smāsu sāmpratam | na tu niḥsaṃśayaṃ na syāttvayi karmaṇyavasthite ||41|| atha vā siddhireva syānmahimā tu tathaiva te | vṛkodarasya bībhatsorbhrātrośca yamayorapi ||42|| anyeṣāṃ karma saphalamasmākamapi vā punaḥ | viprakarṣeṇa budhyeta kṛtakarmā yathā phalam ||43|| pṛthivīṃ lāṅgalenaiva bhittvā bījaṃ vapatyuta | āste'tha karṣakastūṣṇīṃ parjanyastatra kāraṇam ||44|| vṛṣṭiścennānugṛhṇīyādanenāstatra karṣakaḥ | yadanyaḥ puruṣaḥ kuryātkṛtaṃ tatsakalaṃ mayā ||45|| taccedaphalamasmākaṃ nāparādho'sti naḥ kvacit | iti dhīro'nvavekṣyaiva nātmānaṃ tatra garhayet ||46|| kurvato nārthasiddhirme bhavatīti ha bhārata | nirvedo nātra gantavyo dvāvetau hyasya karmaṇaḥ ||47|| siddhirvāpyatha vāsiddhirapravṛttirato'nyathā ||47|| bahūnāṃ samavāye hi bhāvānāṃ karma sidhyati | guṇābhāve phalaṃ nyūnaṃ bhavatyaphalameva vā ||48|| anārambhe tu na phalaṃ na guṇo dṛśyate'cyuta ||48|| deśakālāvupāyāṃśca maṅgalaṃ svasti vṛddhaye | yunakti medhayā dhīro yathāśakti yathābalam ||49|| apramattena tatkāryamupadeṣṭā parākramaḥ | bhūyiṣṭhaṃ karmayogeṣu sarva eva parākramaḥ ||50|| yaṃ tu dhīro'nvavekṣeta śreyāṃsaṃ bahubhirguṇaiḥ | sāmnaivārthaṃ tato lipsetkarma cāsmai prayojayet ||51|| vyasanaṃ vāsya kāṅkṣeta vināśaṃ vā yudhiṣṭhira | api sindhorgirervāpi kiṃ punarmartyadharmiṇaḥ ||52|| utthānayuktaḥ satataṃ pareṣāmantaraiṣaṇe | ānṛṇyamāpnoti naraḥ parasyātmana eva ca ||53|| na caivātmāvamantavyaḥ puruṣeṇa kadācana | na hyātmaparibhūtasya bhūtirbhavati bhārata ||54|| evaṃ saṃsthitikā siddhiriyaṃ lokasya bhārata | citrā siddhigatiḥ proktā kālāvasthāvibhāgataḥ ||55|| brāhmaṇaṃ me pitā pūrvaṃ vāsayāmāsa paṇḍitam | so'smā arthamimaṃ prāha pitre me bharatarṣabha ||56|| nītiṃ bṛhaspatiproktāṃ bhrātṝnme'grāhayatpurā | teṣāṃ sāṅkathyamaśrauṣamahametattadā gṛhe ||57|| sa māṃ rājankarmavatīmāgatāmāha sāntvayan | śuśrūṣamāṇāmāsīnāṃ pituraṅke yudhiṣṭhira ||58|| 3.32.62 draupadyuvāca| nāvamanye na garhe ca dharmaṃ pārtha kathaṃcana| īśvaraṃ kuta evāhamavamaṃsye prajāpatim ||

Verse 2

आर्ताऽहं प्रलपामीदमिति मां विद्धि भारत। भूयश्च विलपिष्यामि सुमनास्त्वं निबोध मे ।।

ārtā'haṃ pralapāmīdamiti māṃ viddhi bhārata| bhūyaśca vilapiṣyāmi sumanāstvaṃ nibodha me ||

Verse 3

कर्म खल्विह कर्तव्यं जातेनामित्रकर्शन। अकर्माणो हि जीवन्ति स्थावरा नेतरे जनाः ।।

karma khalviha kartavyaṃ jātenāmitrakarśana| akarmāṇo hi jīvanti sthāvarā netare janāḥ ||

Verse 4

आमातृस्तन्यपानाच्च यावच्छय्योपसर्पणम्। जङ्गमाः कर्मणा वृत्तिमाप्नुवन्ति युधिष्ठिर ।।

āmātṛstanyapānācca yāvacchayyopasarpaṇam| jaṅgamāḥ karmaṇā vṛttimāpnuvanti yudhiṣṭhira ||

Verse 5

जङ्गमेषु विशेषेण मनुष्या भरतर्षभ। इच्छन्ति कर्मणा वृत्तिमवाप्तुं प्रेत्य चेह च ।।

jaṅgameṣu viśeṣeṇa manuṣyā bharatarṣabha| icchanti karmaṇā vṛttimavāptuṃ pretya ceha ca ||

Verse 6

उत्थानमभिजानन्ति सर्वभूतानि भारत। प्रत्यक्षं फलमश्नन्ति कर्मणां लोकसाक्षिकम् ।।

utthānamabhijānanti sarvabhūtāni bhārata| pratyakṣaṃ phalamaśnanti karmaṇāṃ lokasākṣikam ||

Verse 7

पश्यन्तः स्वं समुत्थानमुपजीवन्ति जन्तरः। अपि धाता विधाता च यथाऽयमुदके बकः ।।

paśyantaḥ svaṃ samutthānamupajīvanti jantaraḥ| api dhātā vidhātā ca yathā'yamudake bakaḥ ||

Verse 8

[अकर्मणां वै भूतानां वृत्तिः स्वान्न हि काचन। तदेवाभिप्रपद्येत न विहन्यात्कदाचन ।।]

[akarmaṇāṃ vai bhūtānāṃ vṛttiḥ svānna hi kācana| tadevābhiprapadyeta na vihanyātkadācana ||]

Verse 9

स्वकर्म कुरु माहासीः कर्मणा भव दंशितः। कृत्यं हि योऽभिजानाति सहस्रे सोस्ति नास्ति वां ।।

svakarma kuru māhāsīḥ karmaṇā bhava daṃśitaḥ| kṛtyaṃ hi yo'bhijānāti sahasre sosti nāsti vāṃ ||

Verse 10

तस्य चापि भवेत्कार्वं विवृद्धौ रक्षणे तथा। भक्ष्यमाणो द्यनावाषः क्षीयेत हिमवानपि ।।

tasya cāpi bhavetkārvaṃ vivṛddhau rakṣaṇe tathā| bhakṣyamāṇo dyanāvāṣaḥ kṣīyeta himavānapi ||

Verse 11

उत्सीदेरन्प्रजाः सर्वा न कुर्युः कर्म चेद्यदि। [तथा ह्येता न वर्धेरन्कर्म चेदफलं भवेत् ।।]

utsīderanprajāḥ sarvā na kuryuḥ karma cedyadi| [tathā hyetā na vardherankarma cedaphalaṃ bhavet ||]

Verse 12

दृष्ट्वाऽपिच फलं कर्म पश्यामः कुर्वतो जनान्। नान्यथा ह्यपि जानन्ति वृत्तिं लोकाः कथंचन ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि द्वात्रिंशोऽध्यायः ।। 32 ।। ==टिप्पणी==

dṛṣṭvā'pica phalaṃ karma paśyāmaḥ kurvato janān| nānyathā hyapi jānanti vṛttiṃ lokāḥ kathaṃcana || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi arjunābhigamanaparvaṇi dvātriṃśo'dhyāyaḥ || 32 || ==ṭippaṇī==

Verse 13

यश्च दिष्टपरो लोके यश्चापि हठवादकः। उभावपि शठावेतौ कर्मबुद्धिः प्रशस्यते ।।

yaśca diṣṭaparo loke yaścāpi haṭhavādakaḥ| ubhāvapi śaṭhāvetau karmabuddhiḥ praśasyate ||

Verse 14

यो हि दिष्टमुपासीत निर्विचेष्टः सुखं स्वपन्। अवसीदेत्सुदुर्बुद्धिरामो घट इवोदके ।।

yo hi diṣṭamupāsīta nirviceṣṭaḥ sukhaṃ svapan| avasīdetsudurbuddhirāmo ghaṭa ivodake ||

Verse 15

तथैव हठबुद्धिर्यः शक्तः कर्मण्यकर्मकृत्। आसीत न चिरं जीवेदनाथ इव दुर्बलः ।।

tathaiva haṭhabuddhiryaḥ śaktaḥ karmaṇyakarmakṛt| āsīta na ciraṃ jīvedanātha iva durbalaḥ ||

Verse 16

अकस्मादिह यः कश्चिदर्थं प्राप्नोति पूरुषः। तं हठेनेति मन्यन्ते स हि यत्नो न कस्यचित् ।।

akasmādiha yaḥ kaścidarthaṃ prāpnoti pūruṣaḥ| taṃ haṭheneti manyante sa hi yatno na kasyacit ||

Verse 17

वश्चापि कश्रित्पुरुषो दिष्टं नाम भजत्युत। दैवेन विधिना पार्थ तद्दैवमिति निश्चितम् ।।

vaścāpi kaśritpuruṣo diṣṭaṃ nāma bhajatyuta| daivena vidhinā pārtha taddaivamiti niścitam ||

Verse 18

यत्तावस्कर्मणा किंचित्फलमाप्नोति पूरुषः। प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्टं तत्पौरुषमिति श्रुतम् ।। अपिवाह्य फलं कर्मेति ट. ध. पाठः ।।

yattāvaskarmaṇā kiṃcitphalamāpnoti pūruṣaḥ| pratyakṣaṃ cakṣuṣā dṛṣṭaṃ tatpauruṣamiti śrutam || apivāhya phalaṃ karmeti ṭa. dha. pāṭhaḥ ||

Verse 19

स्वभावतः प्रवृत्तो यः प्राप्नोत्यर्थं न कारणात्। तत्स्वभावात्प्रकं विद्धि फलं पुरुषसत्तम ।।

svabhāvataḥ pravṛtto yaḥ prāpnotyarthaṃ na kāraṇāt| tatsvabhāvātprakaṃ viddhi phalaṃ puruṣasattama ||

Verse 20

एवं हठाच्च दैवाच्च स्वभावात्कर्मणस्तथा। यानि प्राप्नोति पुरुषस्तत्फलं पूर्वकर्मणाम् ।।

evaṃ haṭhācca daivācca svabhāvātkarmaṇastathā| yāni prāpnoti puruṣastatphalaṃ pūrvakarmaṇām ||

Verse 21

धातापि हि स्वकर्मैव तैस्तैर्हेतुभिरीश्वरः। विदधाति विभज्येह फलं पूर्वकतं नृणाम् ।।

dhātāpi hi svakarmaiva taistairhetubhirīśvaraḥ| vidadhāti vibhajyeha phalaṃ pūrvakataṃ nṛṇām ||

Verse 22

यद्धि यः पुरुषः किंचित्कुरुते वै शुभाशुभम्। तद्धातृविहितं विद्धि पूर्वकर्मफलोदयम् ।।

yaddhi yaḥ puruṣaḥ kiṃcitkurute vai śubhāśubham| taddhātṛvihitaṃ viddhi pūrvakarmaphalodayam ||

Verse 23

कारणं तस्य देहोऽयं धातुः कर्मणि कर्मणि। स यथा प्रेरयत्येनं तथाऽयं कुरुतेऽवशः ।।

kāraṇaṃ tasya deho'yaṃ dhātuḥ karmaṇi karmaṇi| sa yathā prerayatyenaṃ tathā'yaṃ kurute'vaśaḥ ||

Verse 24

तेषुतेषु हि कृत्येषु विनियोक्ता महेश्वरः। सर्वभूतानि कौन्तेय कारयत्यवशान्यपि ।।

teṣuteṣu hi kṛtyeṣu viniyoktā maheśvaraḥ| sarvabhūtāni kaunteya kārayatyavaśānyapi ||

Verse 25

मनसाऽर्थान्विनिश्चित्य पश्चात्प्राप्नोति कर्मणा। बुद्धिपूर्वं स्वयं वीर पुरुषस्तत्र कारणम् ।।

manasā'rthānviniścitya paścātprāpnoti karmaṇā| buddhipūrvaṃ svayaṃ vīra puruṣastatra kāraṇam ||

Verse 26

संख्यातुं नैव शक्यानि कर्माणि पुरुषर्षभ। अगारनगराणां हि सिद्धिः पुरुषहैतुकी ।।

saṃkhyātuṃ naiva śakyāni karmāṇi puruṣarṣabha| agāranagarāṇāṃ hi siddhiḥ puruṣahaitukī ||

Verse 27

तिले तैलं गवि क्षीरं काष्ठे पावकमन्ततः। एवं धीरो विजानीयादुपायं चास्य सिद्धये ।।

tile tailaṃ gavi kṣīraṃ kāṣṭhe pāvakamantataḥ| evaṃ dhīro vijānīyādupāyaṃ cāsya siddhaye ||

Verse 28

ततः प्रवर्तते पश्चात्कारणेष्वस्व सिद्धये। तां सिद्धिमुपजीवन्ति कर्मणामिह जन्तवः ।।

tataḥ pravartate paścātkāraṇeṣvasva siddhaye| tāṃ siddhimupajīvanti karmaṇāmiha jantavaḥ ||

Verse 29

कुशलेन कृतं कर्म कर्त्रा साधु स्वनुष्ठितम्। इदं त्वकुशलेनेति विशेषादुपलभ्यते ।।

kuśalena kṛtaṃ karma kartrā sādhu svanuṣṭhitam| idaṃ tvakuśaleneti viśeṣādupalabhyate ||

Verse 30

इष्टापूर्त्तफलं न स्यान्न शिष्यो न गुरुर्भवेत्। पुरुषः कर्मसाध्येषु स्वाच्चेदयमकारणम् ।।

iṣṭāpūrttaphalaṃ na syānna śiṣyo na gururbhavet| puruṣaḥ karmasādhyeṣu svāccedayamakāraṇam ||

Verse 31

कर्तृत्वादेव पुरुषः कर्मसिद्धौ प्रशस्यते। असिद्धौ निन्द्यते चापि कर्मनाशः कथं त्विह ।।

kartṛtvādeva puruṣaḥ karmasiddhau praśasyate| asiddhau nindyate cāpi karmanāśaḥ kathaṃ tviha ||

Verse 32

सर्वमेव हठेनैके दैवेनैके वदन्त्युत। पुंसः प्रयत्नजं केचिद्दैवमेतद्विशिष्यते ।। यत्नवान्कर्मणेति ध. पाठः ।।

sarvameva haṭhenaike daivenaike vadantyuta| puṃsaḥ prayatnajaṃ keciddaivametadviśiṣyate || yatnavānkarmaṇeti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 33

न चैवैतावता कार्यं मन्यन्त इति चापरे। अस्ति सर्वमदृश्यं तु दिष्टं चैव तथा हठः ।। त्रैधमेतन्निरुच्यते इति झ. पाटः ।।

na caivaitāvatā kāryaṃ manyanta iti cāpare| asti sarvamadṛśyaṃ tu diṣṭaṃ caiva tathā haṭhaḥ || traidhametannirucyate iti jha. pāṭaḥ ||

Verse 34

दृश्यते हि हठाच्चैव दिष्टाच्चार्थस्य संततिः। किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मतः ।।

dṛśyate hi haṭhāccaiva diṣṭāccārthasya saṃtatiḥ| kiṃciddaivāddhaṭhātkiṃcitkiṃcideva svakarmataḥ ||

Verse 35

पुरुषः फलमाप्नोति चतुर्थं नात्र कारणम्। कुशलाः प्रतिजानन्ति ये वै तत्त्वविदोजनाः ।।

puruṣaḥ phalamāpnoti caturthaṃ nātra kāraṇam| kuśalāḥ pratijānanti ye vai tattvavidojanāḥ ||

Verse 36

तथैव धाता भूतानामिष्टानिष्टफलप्रदः। यदि न स्वानन भूतानां कृपणो नाम कश्चन ।।

tathaiva dhātā bhūtānāmiṣṭāniṣṭaphalapradaḥ| yadi na svānana bhūtānāṃ kṛpaṇo nāma kaścana ||

Verse 37

यंयमर्थमभिप्रेप्सुः कुरुते कर्म पूरुषः। तत्तत्सफलमेव स्याद्यदि न स्यात्पुरा कृतम् ।।

yaṃyamarthamabhiprepsuḥ kurute karma pūruṣaḥ| tattatsaphalameva syādyadi na syātpurā kṛtam ||

Verse 38

त्रिद्वारामर्थसिद्धिं तु नानुपश्यन्ति ये नराः। तथैवानर्थसिद्धिं च यथा लोकास्तथैव ते ।।

tridvārāmarthasiddhiṃ tu nānupaśyanti ye narāḥ| tathaivānarthasiddhiṃ ca yathā lokāstathaiva te ||

Verse 39

कर्तव्यमेव कर्मेति मनोरेष विनिश्चयः। एकान्तेन ह्यनीहोऽयं वर्ततेऽस्मासु संप्रति ।। दैवशिष्टं तथा हठमिति क. पाठः। दैवादिष्टं तथा हठ इति ठ. पाठः ।।

kartavyameva karmeti manoreṣa viniścayaḥ| ekāntena hyanīho'yaṃ vartate'smāsu saṃprati || daivaśiṣṭaṃ tathā haṭhamiti ka. pāṭhaḥ| daivādiṣṭaṃ tathā haṭha iti ṭha. pāṭhaḥ ||

Verse 40

कुर्वतो हि भवत्येव प्रायेणेह युधिष्ठिर। एकान्तफलसिद्धिं तु न विन्दत्यलसः क्वचित् ।।

kurvato hi bhavatyeva prāyeṇeha yudhiṣṭhira| ekāntaphalasiddhiṃ tu na vindatyalasaḥ kvacit ||

Verse 41

असंभवे त्वस्य हेतुः प्रायश्चित्तं तु लक्ष्यते। कृतेकर्मणि राजेन्द्र तथाऽनृण्यमवाप्नुते ।।

asaṃbhave tvasya hetuḥ prāyaścittaṃ tu lakṣyate| kṛtekarmaṇi rājendra tathā'nṛṇyamavāpnute ||

Verse 42

अलक्ष्मीराविशत्येनं शयानमलसं नरम्। निःसंशयं फलं लब्ध्वा दक्षो भूतिमुपाश्नुते ।।

alakṣmīrāviśatyenaṃ śayānamalasaṃ naram| niḥsaṃśayaṃ phalaṃ labdhvā dakṣo bhūtimupāśnute ||

Verse 43

अनर्थं संशयावस्थं गृणन्त्यामुक्तसशंयाः। धीरा नराः कर्मरता न तु निःसंशयाः क्वचित् ।।

anarthaṃ saṃśayāvasthaṃ gṛṇantyāmuktasaśaṃyāḥ| dhīrā narāḥ karmaratā na tu niḥsaṃśayāḥ kvacit ||

Verse 44

एकान्ते नह्यनर्थोऽयं वर्ततेऽस्मासु सांप्रतम्। स तु निःसंशयं न स्यात्त्वयि कर्मण्यवस्थिते ।।

ekānte nahyanartho'yaṃ vartate'smāsu sāṃpratam| sa tu niḥsaṃśayaṃ na syāttvayi karmaṇyavasthite ||

Verse 45

अथवाऽसिद्धिरेव स्यान्महिमा तु तदेव ते। वृकोदरस्य बीभत्सोर्भात्रोश्च यमयोरपि ।।

athavā'siddhireva syānmahimā tu tadeva te| vṛkodarasya bībhatsorbhātrośca yamayorapi ||

Verse 47

अन्येषां कर्म सफलमस्माकमपि वा पुनः। विप्रकर्षेण बुद्ध्येत कृतकर्मा यथा फलम् ।। 3-33-46a पृथिवीं लाङ्गलेनेह कृष्ट्वा बीजं वपत्युत। आस्तेऽथ कर्षकस्तूष्णीं पर्जन्यस्तत्र कारणम् ।।

anyeṣāṃ karma saphalamasmākamapi vā punaḥ| viprakarṣeṇa buddhyeta kṛtakarmā yathā phalam || 3-33-46a pṛthivīṃ lāṅgaleneha kṛṣṭvā bījaṃ vapatyuta| āste'tha karṣakastūṣṇīṃ parjanyastatra kāraṇam ||

Verse 48

वृष्टिश्चेन्नानुगृह्णीयादनेनास्तत्र कर्षकः। यदन्यः पुरुषः कुर्यात्तत्कृतं सफलं मया ।।

vṛṣṭiścennānugṛhṇīyādanenāstatra karṣakaḥ| yadanyaḥ puruṣaḥ kuryāttatkṛtaṃ saphalaṃ mayā ||

Verse 49

तच्चेदं फलमस्माकमपराधो न मे क्वचित्। इति धीरोऽन्ववेक्ष्यैव नात्मानं तत्रगर्हयेत् ।।

taccedaṃ phalamasmākamaparādho na me kvacit| iti dhīro'nvavekṣyaiva nātmānaṃ tatragarhayet ||

Verse 50

कुर्वतो नार्थसिद्धिर्मे भवतीति ह भारत। निर्वेदो नात्र गन्तव्यो द्वावन्तौ यस्य कर्मणः ।।

kurvato nārthasiddhirme bhavatīti ha bhārata| nirvedo nātra gantavyo dvāvantau yasya karmaṇaḥ ||

Verse 51

सिद्धिर्वाऽप्यथवाऽसिद्धिरप्रवृत्तिरतोऽन्यथा। बहूनां समवाये हि भावानां कर्म सिध्यति ।।

siddhirvā'pyathavā'siddhirapravṛttirato'nyathā| bahūnāṃ samavāye hi bhāvānāṃ karma sidhyati ||

Verse 52

गुणाभावे फलं न्यूनं भवत्यफलमेव च। अनारम्भे हि न फलं न गुणो दृश्यते क्वचित् ।।

guṇābhāve phalaṃ nyūnaṃ bhavatyaphalameva ca| anārambhe hi na phalaṃ na guṇo dṛśyate kvacit ||

Verse 53

देशकालावुपायांश्च मङ्गलं स्वस्तिसिद्धये। युनक्ति मेधया धीरो यथायोगं यथाबलम् ।।

deśakālāvupāyāṃśca maṅgalaṃ svastisiddhaye| yunakti medhayā dhīro yathāyogaṃ yathābalam ||

Verse 54

अप्युपायेन तत्कार्यमुपदेष्टा पराक्रमः। भूयिष्ठं कर्मयोगेषु सर्व एव पराक्रमः ।।

apyupāyena tatkāryamupadeṣṭā parākramaḥ| bhūyiṣṭhaṃ karmayogeṣu sarva eva parākramaḥ ||

Verse 55

यत्रधीमानवेक्षेत श्रेयासं बहुभिर्गुणैः। साम्नैवार्थं ततो लिप्सेत्कर्म चास्मै प्रयोजयेत् ।।

yatradhīmānavekṣeta śreyāsaṃ bahubhirguṇaiḥ| sāmnaivārthaṃ tato lipsetkarma cāsmai prayojayet ||

Verse 56

व्यसनं नाभिकाङ्क्षेत्त विनाशं वा युधिष्ठिर। अपि सिन्धोर्गिरेर्वाऽपि किं पुनर्मर्त्यधर्मिणः ।।

vyasanaṃ nābhikāṅkṣetta vināśaṃ vā yudhiṣṭhira| api sindhorgirervā'pi kiṃ punarmartyadharmiṇaḥ ||

Verse 57

उत्थानयुक्तः सततं परेषामन्तरैषणे। आनृण्यमाप्नोति नरः परस्यात्मन एव च ।।

utthānayuktaḥ satataṃ pareṣāmantaraiṣaṇe| ānṛṇyamāpnoti naraḥ parasyātmana eva ca ||

Verse 58

न त्वेवात्माऽवमन्तव्यः पुरुषेण कदाचन। न ह्यात्मपरिभूतस् भूतिर्भवति शोभना ।।

na tvevātmā'vamantavyaḥ puruṣeṇa kadācana| na hyātmaparibhūtas bhūtirbhavati śobhanā ||

Verse 59

एवं संस्थितिका सिद्धिरियं लोकस्य भारत। चित्रा सिद्धिगतिः प्रोक्ता कालावस्थाविभागशः ।। एकान्ते नह्यनर्थोयमिति क ध. पाठः ।।

evaṃ saṃsthitikā siddhiriyaṃ lokasya bhārata| citrā siddhigatiḥ proktā kālāvasthāvibhāgaśaḥ || ekānte nahyanarthoyamiti ka dha. pāṭhaḥ ||

Verse 60

ब्राह्मणं मे पिता पूर्वं वासयामास पण्डितम्। सर्वं चार्थमिमं प्राह पित्रे मे भरतर्षभ ।।

brāhmaṇaṃ me pitā pūrvaṃ vāsayāmāsa paṇḍitam| sarvaṃ cārthamimaṃ prāha pitre me bharatarṣabha ||

Verse 61

नीतिं बृहस्पतिप्रोक्तां भ्रातृन्मेऽग्राहयन्पुरा। तेषां सकाशादश्रौषमहमेतां तदा गृहे ।।

nītiṃ bṛhaspatiproktāṃ bhrātṛnme'grāhayanpurā| teṣāṃ sakāśādaśrauṣamahametāṃ tadā gṛhe ||

Verse 62

स मां राजन्कर्मवतीमागतामाह सान्त्वयन्। शुश्रूषमाणामासीनां पितुरङ्के युधिष्ठिर ।। संस्थितिका ईदृग्व्यवस्थावती सिद्धिः फलसिद्धिः ।।

sa māṃ rājankarmavatīmāgatāmāha sāntvayan| śuśrūṣamāṇāmāsīnāṃ pituraṅke yudhiṣṭhira || saṃsthitikā īdṛgvyavasthāvatī siddhiḥ phalasiddhiḥ ||