Adhyaya 31

Verse 1

युधिष्ठिरेण द्रौपदींप्रति धर्मस्य साफल्योपपादनम् ।। 1 ।। युधिष्ठिर उवाच।। वल्गु चित्रपदं श्लक्ष्णं याज्ञसेनि त्वया वचः । उक्तं तच्छ्रुतमस्माभिर्नास्तिक्यं तु प्रभाषसे ।।१।। नाहं धर्मफलान्वेषी राजपुत्रि चराम्युत । ददामि देयमित्येव यजे यष्टव्यमित्युत ।।२।। अस्तु वात्र फलं मा वा कर्तव्यं पुरुषेण यत् । गृहानावसता कृष्णे यथाशक्ति करोमि तत् ।।३।। धर्मं चरामि सुश्रोणि न धर्मफलकारणात् । आगमाननतिक्रम्य सतां वृत्तमवेक्ष्य च ।।४।। धर्म एव मनः कृष्णे स्वभावाच्चैव मे धृतम् ।।४।। न धर्मफलमाप्नोति यो धर्मं दोग्धुमिच्छति । यश्चैनं शङ्कते कृत्वा नास्तिक्यात्पापचेतनः ।।५।। अतिवादान्मदाच्चैव मा धर्ममतिशङ्किथाः । धर्मातिशङ्की पुरुषस्तिर्यग्गतिपरायणः ।।६।। धर्मो यस्यातिशङ्क्यः स्यादार्षं वा दुर्बलात्मनः । वेदाच्छूद्र इवापेयात्स लोकादजरामरात् ।।७।। वेदाध्यायी धर्मपरः कुले जातो यशस्विनि । स्थविरेषु स योक्तव्यो राजभिर्धर्मचारिभिः ।।८।। पापीयान्हि स शूद्रेभ्यस्तस्करेभ्यो विशेषतः । शास्त्रातिगो मन्दबुद्धिर्यो धर्ममतिशङ्कते ।।९।। प्रत्यक्षं हि त्वया दृष्ट ऋषिर्गच्छन्महातपाः । मार्कण्डेयोऽप्रमेयात्मा धर्मेण चिरजीविताम् ।।१०।। व्यासो वसिष्ठो मैत्रेयो नारदो लोमशः शुकः । अन्ये च ऋषयः सिद्धा धर्मेणैव सुचेतसः ।।११।। प्रत्यक्षं पश्यसि ह्येतान्दिव्ययोगसमन्वितान् । शापानुग्रहणे शक्तान्देवैरपि गरीयसः ।।१२।। एते हि धर्ममेवादौ वर्णयन्ति सदा मम । कर्तव्यममरप्रख्याः प्रत्यक्षागमबुद्धयः ।।१३।। अतो नार्हसि कल्याणि धातारं धर्ममेव च । रजोमूढेन मनसा क्षेप्तुं शङ्कितुमेव च ।।१४।। धर्मातिशङ्की नान्यस्मिन्प्रमाणमधिगच्छति । आत्मप्रमाण उन्नद्धः श्रेयसो ह्यवमन्यकः ।।१५।। इन्द्रियप्रीतिसम्बद्धं यदिदं लोकसाक्षिकम् । एतावान्मन्यते बालो मोहमन्यत्र गच्छति ।।१६।। प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति यो धर्ममतिशङ्कते । ध्यायन्स कृपणः पापो न लोकान्प्रतिपद्यते ।।१७।। प्रमाणान्यतिवृत्तो हि वेदशास्त्रार्थनिन्दकः । कामलोभानुगो मूढो नरकं प्रतिपद्यते ।।१८।। यस्तु नित्यं कृतमतिर्धर्ममेवाभिपद्यते । अशङ्कमानः कल्याणि सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते ।।१९।। आर्षं प्रमाणमुत्क्रम्य धर्मानपरिपालयन् । सर्वशास्त्रातिगो मूढः शं जन्मसु न विन्दति ।।२०।। शिष्टैराचरितं धर्मं कृष्णे मा स्मातिशङ्किथाः । पुराणमृषिभिः प्रोक्तं सर्वज्ञैः सर्वदर्शिभिः ।।२१।। धर्म एव प्लवो नान्यः स्वर्गं द्रौपदि गच्छताम् । सैव नौः सागरस्येव वणिजः पारमृच्छतः ।।२२।। अफालो यदि धर्मः स्याच्चरितो धर्मचारिभिः । अप्रतिष्ठे तमस्येतज्जगन्मज्जेदनिन्दिते ।।२३।। निर्वाणं नाधिगच्छेयुर्जीवेयुः पशुजीविकाम् । विघातेनैव युज्येयुर्न चार्थं किञ्चिदाप्नुयुः ।।२४।। तपश्च ब्रह्मचर्यं च यज्ञः स्वाध्याय एव च । दानमार्जवमेतानि यदि स्युरफलानि वै ।।२५।। नाचरिष्यन्परे धर्मं परे परतरे च ये । विप्रलम्भोऽयमत्यन्तं यदि स्युरफलाः क्रियाः ।।२६।। ऋषयश्चैव देवाश्च गन्धर्वासुरराक्षसाः । ईश्वराः कस्य हेतोस्ते चरेयुर्धर्ममादृताः ।।२७।। फलदं त्विह विज्ञाय धातारं श्रेयसि ध्रुवे । धर्मं ते ह्याचरन्कृष्णे तद्धि धर्मसनातनम् ।।२८।। स चायं सफलो धर्मो न धर्मोऽफल उच्यते । दृश्यन्तेऽपि हि विद्यानां फलानि तपसां तथा ।।२९।। त्वय्येतद्वै विजानीहि जन्म कृष्णे यथा श्रुतम् । वेत्थ चापि यथा जातो धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् ।।३०।। एतावदेव पर्याप्तमुपमानं शुचिस्मिते । कर्मणां फलमस्तीति धीरोऽल्पेनापि तुष्यति ।।३१।। बहुनापि ह्यविद्वांसो नैव तुष्यन्त्यबुद्धयः । तेषां न धर्मजं किञ्चित्प्रेत्य शर्मास्ति कर्म वा ।।३२।। कर्मणामुत पुण्यानां पापानां च फलोदयः । प्रभवश्चाप्ययश्चैव देवगुह्यानि भामिनि ।।३३।। नैतानि वेद यः कश्चिन्मुह्यन्त्यत्र प्रजा इमाः । रक्ष्याण्येतानि देवानां गूढमाया हि देवताः ।।३४।। कृशाङ्गाः सुव्रताश्चैव तपसा दग्धकिल्बिषाः । प्रसन्नैर्मानसैर्युक्ताः पश्यन्त्येतानि वै द्विजाः ।।३५।। न फलादर्शनाद्धर्मः शङ्कितव्यो न देवताः । यष्टव्यं चाप्रमत्तेन दातव्यं चानसूयता ।।३६।। कर्मणां फलमस्तीति तथैतद्धर्म शाश्वतम् । ब्रह्मा प्रोवाच पुत्राणां यदृषिर्वेद कश्यपः ।।३७।। तस्मात्ते संशयः कृष्णे नीहार इव नश्यतु । व्यवस्य सर्वमस्तीति नास्तिक्यं भावमुत्सृज ।।३८।। ईश्वरं चापि भूतानां धातारं मा विचिक्षिपः । शिक्षस्वैनं नमस्वैनं मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी ।।३९।। यस्य प्रसादात्तद्भक्तो मर्त्यो गच्छत्यमर्त्यताम् । उत्तमं दैवतं कृष्णे मातिवोचः कथञ्चन ।।४०।। 3.31.42 युधिष्ठिर उवाच। वल्गु चित्रपदं श्लक्ष्णं याज्ञसेनि त्वया वचः। उक्तं तच्छ्रुतमस्माभिर्नास्तिक्यं तु प्रभाषसे ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि एकत्रिंशोऽध्यायः ।। 31 ।। ==टिप्पणी==

yudhiṣṭhireṇa draupadīṃprati dharmasya sāphalyopapādanam || 1 || yudhiṣṭhira uvāca|| valgu citrapadaṃ ślakṣṇaṃ yājñaseni tvayā vacaḥ | uktaṃ tacchrutamasmābhirnāstikyaṃ tu prabhāṣase ||1|| nāhaṃ dharmaphalānveṣī rājaputri carāmyuta | dadāmi deyamityeva yaje yaṣṭavyamityuta ||2|| astu vātra phalaṃ mā vā kartavyaṃ puruṣeṇa yat | gṛhānāvasatā kṛṣṇe yathāśakti karomi tat ||3|| dharmaṃ carāmi suśroṇi na dharmaphalakāraṇāt | āgamānanatikramya satāṃ vṛttamavekṣya ca ||4|| dharma eva manaḥ kṛṣṇe svabhāvāccaiva me dhṛtam ||4|| na dharmaphalamāpnoti yo dharmaṃ dogdhumicchati | yaścainaṃ śaṅkate kṛtvā nāstikyātpāpacetanaḥ ||5|| ativādānmadāccaiva mā dharmamatiśaṅkithāḥ | dharmātiśaṅkī puruṣastiryaggatiparāyaṇaḥ ||6|| dharmo yasyātiśaṅkyaḥ syādārṣaṃ vā durbalātmanaḥ | vedācchūdra ivāpeyātsa lokādajarāmarāt ||7|| vedādhyāyī dharmaparaḥ kule jāto yaśasvini | sthavireṣu sa yoktavyo rājabhirdharmacāribhiḥ ||8|| pāpīyānhi sa śūdrebhyastaskarebhyo viśeṣataḥ | śāstrātigo mandabuddhiryo dharmamatiśaṅkate ||9|| pratyakṣaṃ hi tvayā dṛṣṭa ṛṣirgacchanmahātapāḥ | mārkaṇḍeyo'prameyātmā dharmeṇa cirajīvitām ||10|| vyāso vasiṣṭho maitreyo nārado lomaśaḥ śukaḥ | anye ca ṛṣayaḥ siddhā dharmeṇaiva sucetasaḥ ||11|| pratyakṣaṃ paśyasi hyetāndivyayogasamanvitān | śāpānugrahaṇe śaktāndevairapi garīyasaḥ ||12|| ete hi dharmamevādau varṇayanti sadā mama | kartavyamamaraprakhyāḥ pratyakṣāgamabuddhayaḥ ||13|| ato nārhasi kalyāṇi dhātāraṃ dharmameva ca | rajomūḍhena manasā kṣeptuṃ śaṅkitumeva ca ||14|| dharmātiśaṅkī nānyasminpramāṇamadhigacchati | ātmapramāṇa unnaddhaḥ śreyaso hyavamanyakaḥ ||15|| indriyaprītisambaddhaṃ yadidaṃ lokasākṣikam | etāvānmanyate bālo mohamanyatra gacchati ||16|| prāyaścittaṃ na tasyāsti yo dharmamatiśaṅkate | dhyāyansa kṛpaṇaḥ pāpo na lokānpratipadyate ||17|| pramāṇānyativṛtto hi vedaśāstrārthanindakaḥ | kāmalobhānugo mūḍho narakaṃ pratipadyate ||18|| yastu nityaṃ kṛtamatirdharmamevābhipadyate | aśaṅkamānaḥ kalyāṇi so'mutrānantyamaśnute ||19|| ārṣaṃ pramāṇamutkramya dharmānaparipālayan | sarvaśāstrātigo mūḍhaḥ śaṃ janmasu na vindati ||20|| śiṣṭairācaritaṃ dharmaṃ kṛṣṇe mā smātiśaṅkithāḥ | purāṇamṛṣibhiḥ proktaṃ sarvajñaiḥ sarvadarśibhiḥ ||21|| dharma eva plavo nānyaḥ svargaṃ draupadi gacchatām | saiva nauḥ sāgarasyeva vaṇijaḥ pāramṛcchataḥ ||22|| aphālo yadi dharmaḥ syāccarito dharmacāribhiḥ | apratiṣṭhe tamasyetajjaganmajjedanindite ||23|| nirvāṇaṃ nādhigaccheyurjīveyuḥ paśujīvikām | vighātenaiva yujyeyurna cārthaṃ kiñcidāpnuyuḥ ||24|| tapaśca brahmacaryaṃ ca yajñaḥ svādhyāya eva ca | dānamārjavametāni yadi syuraphalāni vai ||25|| nācariṣyanpare dharmaṃ pare paratare ca ye | vipralambho'yamatyantaṃ yadi syuraphalāḥ kriyāḥ ||26|| ṛṣayaścaiva devāśca gandharvāsurarākṣasāḥ | īśvarāḥ kasya hetoste careyurdharmamādṛtāḥ ||27|| phaladaṃ tviha vijñāya dhātāraṃ śreyasi dhruve | dharmaṃ te hyācarankṛṣṇe taddhi dharmasanātanam ||28|| sa cāyaṃ saphalo dharmo na dharmo'phala ucyate | dṛśyante'pi hi vidyānāṃ phalāni tapasāṃ tathā ||29|| tvayyetadvai vijānīhi janma kṛṣṇe yathā śrutam | vettha cāpi yathā jāto dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān ||30|| etāvadeva paryāptamupamānaṃ śucismite | karmaṇāṃ phalamastīti dhīro'lpenāpi tuṣyati ||31|| bahunāpi hyavidvāṃso naiva tuṣyantyabuddhayaḥ | teṣāṃ na dharmajaṃ kiñcitpretya śarmāsti karma vā ||32|| karmaṇāmuta puṇyānāṃ pāpānāṃ ca phalodayaḥ | prabhavaścāpyayaścaiva devaguhyāni bhāmini ||33|| naitāni veda yaḥ kaścinmuhyantyatra prajā imāḥ | rakṣyāṇyetāni devānāṃ gūḍhamāyā hi devatāḥ ||34|| kṛśāṅgāḥ suvratāścaiva tapasā dagdhakilbiṣāḥ | prasannairmānasairyuktāḥ paśyantyetāni vai dvijāḥ ||35|| na phalādarśanāddharmaḥ śaṅkitavyo na devatāḥ | yaṣṭavyaṃ cāpramattena dātavyaṃ cānasūyatā ||36|| karmaṇāṃ phalamastīti tathaitaddharma śāśvatam | brahmā provāca putrāṇāṃ yadṛṣirveda kaśyapaḥ ||37|| tasmātte saṃśayaḥ kṛṣṇe nīhāra iva naśyatu | vyavasya sarvamastīti nāstikyaṃ bhāvamutsṛja ||38|| īśvaraṃ cāpi bhūtānāṃ dhātāraṃ mā vicikṣipaḥ | śikṣasvainaṃ namasvainaṃ mā te bhūdbuddhirīdṛśī ||39|| yasya prasādāttadbhakto martyo gacchatyamartyatām | uttamaṃ daivataṃ kṛṣṇe mātivocaḥ kathañcana ||40|| 3.31.42 yudhiṣṭhira uvāca| valgu citrapadaṃ ślakṣṇaṃ yājñaseni tvayā vacaḥ| uktaṃ tacchrutamasmābhirnāstikyaṃ tu prabhāṣase || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi arjunābhigamanaparvaṇi ekatriṃśo'dhyāyaḥ || 31 || ==ṭippaṇī==

Verse 2

नाहं धर्मफलाकाङ्क्षी राजपुत्रि चराम्भुत। ददामि देयमित्येव यजे यष्टव्यमित्युत ।।

nāhaṃ dharmaphalākāṅkṣī rājaputri carāmbhuta| dadāmi deyamityeva yaje yaṣṭavyamityuta ||

Verse 3

अस्तु वाऽत्र फलं मा वा कर्तव्यं पुरुषेण यत्। गृहे निवसता कृष्णे यथाशक्ति करोमि तत् ।।

astu vā'tra phalaṃ mā vā kartavyaṃ puruṣeṇa yat| gṛhe nivasatā kṛṣṇe yathāśakti karomi tat ||

Verse 4

धर्मं चरामि सुश्रोणि न धर्मफलकारणात्। आगमाननतिक्रम्य सतां वृत्तमवेक्ष्य च ।।

dharmaṃ carāmi suśroṇi na dharmaphalakāraṇāt| āgamānanatikramya satāṃ vṛttamavekṣya ca ||

Verse 5

धर्म एव मनः कृष्णे स्वभावाच्चैव मे धृतम्। [धर्मवाणिज्यको हीनो जघन्यो धर्मवादिनाम्]

dharma eva manaḥ kṛṣṇe svabhāvāccaiva me dhṛtam| [dharmavāṇijyako hīno jaghanyo dharmavādinām]

Verse 6

न धर्मफलमाप्नोति यो धर्मं दोग्धुमिच्छति। यश्चैनं शङ्कते कृत्वा नास्तिक्यात्पापचेतनः ।।

na dharmaphalamāpnoti yo dharmaṃ dogdhumicchati| yaścainaṃ śaṅkate kṛtvā nāstikyātpāpacetanaḥ ||

Verse 7

अतिवादान्मदाच्चैव मा धर्ममभिशङ्कथाः। धर्मातिशङ्की पुरुषस्तिर्यग्गतिपरायणः ।।

ativādānmadāccaiva mā dharmamabhiśaṅkathāḥ| dharmātiśaṅkī puruṣastiryaggatiparāyaṇaḥ ||

Verse 8

धर्मो यस्यातिशङ्क्यः स्यादार्षं वा दुर्बलात्मनः। वेदाच्छूद्र इवापेयात्स लोकादजरामरात् ।। वल्गु शोभनम्। श्लक्ष्णं सुकुमारम्। नास्तिक्यं वेदविद्विष्टम् ।।

dharmo yasyātiśaṅkyaḥ syādārṣaṃ vā durbalātmanaḥ| vedācchūdra ivāpeyātsa lokādajarāmarāt || valgu śobhanam| ślakṣṇaṃ sukumāram| nāstikyaṃ vedavidviṣṭam ||

Verse 9

वेदाध्यायी धर्मपरः कुले जातो मनस्विनि। स्थविरेषु स योक्तव्यो राजभिर्धर्मचारिभिः ।।

vedādhyāyī dharmaparaḥ kule jāto manasvini| sthavireṣu sa yoktavyo rājabhirdharmacāribhiḥ ||

Verse 10

पापीयान्स हि शूद्रेभ्यस्तस्करेभ्यो विशिष्यते। शास्त्रातिगो मन्दबुद्धिर्यो धर्ममतिशङ्कते ।।

pāpīyānsa hi śūdrebhyastaskarebhyo viśiṣyate| śāstrātigo mandabuddhiryo dharmamatiśaṅkate ||

Verse 11

प्रत्यक्षं हि त्वया दृष्ट ऋषिर्गच्छन्महातपाः। मार्कण्डेयोऽप्रमेयात्मा धर्मेण चिरजीविता ।।

pratyakṣaṃ hi tvayā dṛṣṭa ṛṣirgacchanmahātapāḥ| mārkaṇḍeyo'prameyātmā dharmeṇa cirajīvitā ||

Verse 12

व्यासो वसिष्ठो मैत्रेयो नारदो लोमशः शुकः। अन्ये च ऋषयः सर्वे धर्मेणैव सुचेतसः ।।

vyāso vasiṣṭho maitreyo nārado lomaśaḥ śukaḥ| anye ca ṛṣayaḥ sarve dharmeṇaiva sucetasaḥ ||

Verse 13

प्रत्यक्षं पश्यसि ह्येतान्दिव्ययोगसमन्वितान्। शापानुग्रहणे शक्तान्देवेभ्योऽपि गरीयसः ।।

pratyakṣaṃ paśyasi hyetāndivyayogasamanvitān| śāpānugrahaṇe śaktāndevebhyo'pi garīyasaḥ ||

Verse 14

एते हि धर्ममेवादौ वर्णयन्ति सदाऽनधे। कर्तव्यममरप्रख्याः प्रत्यक्षागमबुद्धयः ।।

ete hi dharmamevādau varṇayanti sadā'nadhe| kartavyamamaraprakhyāḥ pratyakṣāgamabuddhayaḥ ||

Verse 15

अतो नार्हसि कल्याणि धातारं धर्ममेव च। रजोमूढेन मनसा क्षेप्तुं शङ्कितुमेव च ।।

ato nārhasi kalyāṇi dhātāraṃ dharmameva ca| rajomūḍhena manasā kṣeptuṃ śaṅkitumeva ca ||

Verse 16

उन्मत्तान्मन्यते बालः सर्वानागतनिश्चयान्। धर्मातिशङ्की नान्यस्मिन्प्रमाणमधिगच्छति ।।

unmattānmanyate bālaḥ sarvānāgataniścayān| dharmātiśaṅkī nānyasminpramāṇamadhigacchati ||

Verse 17

इन्द्रियप्रीतिसंबद्धं यदिदं लोकसाक्षिकम्। एतावन्मन्यते बालो मोहमन्यत्र गच्छति ।।

indriyaprītisaṃbaddhaṃ yadidaṃ lokasākṣikam| etāvanmanyate bālo mohamanyatra gacchati ||

Verse 18

प्रायश्चित्तं न तस्यास्ति यो धर्ममतिशङ्कते। ध्यायन्स कृपणः पापो न लोकान्प्रतिपद्यते ।।

prāyaścittaṃ na tasyāsti yo dharmamatiśaṅkate| dhyāyansa kṛpaṇaḥ pāpo na lokānpratipadyate ||

Verse 19

प्रमाणाद्धि निवृत्तो हि वेदशास्त्रार्थनिन्दकः। कामलोभानुगो मूढो नरकं प्रतिपद्यते ।।

pramāṇāddhi nivṛtto hi vedaśāstrārthanindakaḥ| kāmalobhānugo mūḍho narakaṃ pratipadyate ||

Verse 20

आर्षं प्रमाणमुत्क्राम्य धर्मं न प्रतिपालयन्। सर्वशास्त्रातिगो मूढः शं जन्मसु न विन्दति ।।

ārṣaṃ pramāṇamutkrāmya dharmaṃ na pratipālayan| sarvaśāstrātigo mūḍhaḥ śaṃ janmasu na vindati ||

Verse 21

यस्तु नित्यं कृतमतिर्धर्ममेवाभिपद्यते। अशङ्कमानः कल्याणि सोऽमुत्रानन्त्यमश्नुते ।। दोषो दुर्बोध आत्मन इति ट. पाठः। अदोषो दुर्बलात्मनः इति ध. पाठः ।।

yastu nityaṃ kṛtamatirdharmamevābhipadyate| aśaṅkamānaḥ kalyāṇi so'mutrānantyamaśnute || doṣo durbodha ātmana iti ṭa. pāṭhaḥ| adoṣo durbalātmanaḥ iti dha. pāṭhaḥ ||

Verse 22

यस्य नार्षं प्रमाणं स्याच्छिष्टाचारश्च भामिनि। न वै तस्य परो लोको नायमस्तीति निश्चयः ।।

yasya nārṣaṃ pramāṇaṃ syācchiṣṭācāraśca bhāmini| na vai tasya paro loko nāyamastīti niścayaḥ ||

Verse 23

शिष्टैराचरितं धर्मं कृष्णे मास्मातिशङ्कथाः। पुराणमृषिभिः प्रोक्तं सर्वज्ञैः सर्वदर्शिभिः ।।

śiṣṭairācaritaṃ dharmaṃ kṛṣṇe māsmātiśaṅkathāḥ| purāṇamṛṣibhiḥ proktaṃ sarvajñaiḥ sarvadarśibhiḥ ||

Verse 24

धर्म एव प्लवो नान्यः स्वर्गं द्रौपदि गच्छताम्। सैवः नौः सागरस्येव वणिजः पारमिच्छतः ।। मूढ आजन्म स न नन्दतीति ट. पाठः। आजन्मसु न नन्दतीति ध. पाठः। आत्मानं स विनश्यतीति क. पाठः ।।

dharma eva plavo nānyaḥ svargaṃ draupadi gacchatām| saivaḥ nauḥ sāgarasyeva vaṇijaḥ pāramicchataḥ || mūḍha ājanma sa na nandatīti ṭa. pāṭhaḥ| ājanmasu na nandatīti dha. pāṭhaḥ| ātmānaṃ sa vinaśyatīti ka. pāṭhaḥ ||

Verse 25

अफलो यदि धर्मः स्याच्चरितो धर्मचारिभिः। अप्रतिष्ठे तमस्येतज्जगन्मज्जेदनिन्दिते ।।

aphalo yadi dharmaḥ syāccarito dharmacāribhiḥ| apratiṣṭhe tamasyetajjaganmajjedanindite ||

Verse 26

निर्वाणं नाधिगच्छेयुर्जीवेयुः पशुजीविकाम्। विघातेनैव युज्येयुर्न चार्थं कंचिदाप्नुयुः ।।

nirvāṇaṃ nādhigaccheyurjīveyuḥ paśujīvikām| vighātenaiva yujyeyurna cārthaṃ kaṃcidāpnuyuḥ ||

Verse 27

तपश्च ब्रह्मचर्यं च यज्ञः स्वाध्याय एव च। दानमार्जवमेतानि यदि स्युरफलानि वै ।।

tapaśca brahmacaryaṃ ca yajñaḥ svādhyāya eva ca| dānamārjavametāni yadi syuraphalāni vai ||

Verse 28

नाचरिष्यन्परे धर्मं परे परतरेऽपि च। दानमार्जवमेतानि यदि स्युरफलानि वै ।।

nācariṣyanpare dharmaṃ pare paratare'pi ca| dānamārjavametāni yadi syuraphalāni vai ||

Verse 29

ऋषयस्चैव देवाश्च गन्धर्वासुरराक्षसाः। ईश्वराः कस्य हेतोस्ते चरेयुर्धर्ममादृताः ।।

ṛṣayascaiva devāśca gandharvāsurarākṣasāḥ| īśvarāḥ kasya hetoste careyurdharmamādṛtāḥ ||

Verse 30

फलदं त्विह विज्ञाय धातारं श्रेयसि स्थितम्। धर्मं तेऽव्यचरन्कृष्णे स हि धर्म सनातनः ।।

phaladaṃ tviha vijñāya dhātāraṃ śreyasi sthitam| dharmaṃ te'vyacarankṛṣṇe sa hi dharma sanātanaḥ ||

Verse 31

स चायं सफलो धर्मो न धर्मोऽफल उच्यते। दृश्यन्तेऽपि हि विद्यानां फलानि तपसां तथा ।।

sa cāyaṃ saphalo dharmo na dharmo'phala ucyate| dṛśyante'pi hi vidyānāṃ phalāni tapasāṃ tathā ||

Verse 32

त्वय्येतद्वै विजानीहि जन्म कृष्णे यथाश्रुतम्। वेत्थ चापि यथा जातो धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् ।।

tvayyetadvai vijānīhi janma kṛṣṇe yathāśrutam| vettha cāpi yathā jāto dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān ||

Verse 33

एतावदेव पर्याप्तमुपमानं शुचिस्मिते। कर्मणां फलमस्तीति धीरोऽल्पेनापि तुष्यति ।।

etāvadeva paryāptamupamānaṃ śucismite| karmaṇāṃ phalamastīti dhīro'lpenāpi tuṣyati ||

Verse 34

बहुनाऽपि ह्यविद्वांसो नैव तुष्यन्त्यबुद्धयः। तेषां न ध्मजं किंचित्प्रेत्य कर्मास्ति शर्म वा ।।

bahunā'pi hyavidvāṃso naiva tuṣyantyabuddhayaḥ| teṣāṃ na dhmajaṃ kiṃcitpretya karmāsti śarma vā ||

Verse 35

कर्मणामुत पुण्यानां पापानां च फलोदयः। प्रभवश्चाप्ययश्चैव देवगुह्यानि भामिनि ।।

karmaṇāmuta puṇyānāṃ pāpānāṃ ca phalodayaḥ| prabhavaścāpyayaścaiva devaguhyāni bhāmini ||

Verse 36

नैतानि वेद यः कश्चिन्मुह्यन्त्यत्र प्रजा इमाः। [अपि कल्पसहस्रेण न च श्रेयोऽधिगच्छति ।।]

naitāni veda yaḥ kaścinmuhyantyatra prajā imāḥ| [api kalpasahasreṇa na ca śreyo'dhigacchati ||]

Verse 37

रक्ष्याण्येतानि देवानां गूढमाया हि देवताः। कृशाङ्गाः सुब्रताश्चैव तपसा दग्धकिल्विषाः। प्रसन्नैर्मानसैर्युक्ताः पश्यन्त्येतानि वै द्विजाः ।।

rakṣyāṇyetāni devānāṃ gūḍhamāyā hi devatāḥ| kṛśāṅgāḥ subratāścaiva tapasā dagdhakilviṣāḥ| prasannairmānasairyuktāḥ paśyantyetāni vai dvijāḥ ||

Verse 38

न फलादर्सनाद्धर्मः शङ्कितव्यो न देवताः। यष्टव्यं च प्रयत्नेन दातव्यं चानमूयता ।।

na phalādarsanāddharmaḥ śaṅkitavyo na devatāḥ| yaṣṭavyaṃ ca prayatnena dātavyaṃ cānamūyatā ||

Verse 39

कर्मणां फलमस्तीह तथैतद्धर्मशासनम्। ब्रह्मा प्रोवाच पुत्राणां यदृषिर्वेद काश्यपः ।।

karmaṇāṃ phalamastīha tathaitaddharmaśāsanam| brahmā provāca putrāṇāṃ yadṛṣirveda kāśyapaḥ ||

Verse 40

तस्मात्ते संशयः कृष्णे नीहार इव नश्यतु। विमृश्य सर्वमस्तीति नास्तिक्यं भावमुत्सृज ।।

tasmātte saṃśayaḥ kṛṣṇe nīhāra iva naśyatu| vimṛśya sarvamastīti nāstikyaṃ bhāvamutsṛja ||

Verse 41

ईश्वरं चापि भूतानां धातारं मा च वै क्षिप। शिक्षस्वैनं नमस्वैनं मा तेऽभूद्बुद्धिरीदृशी ।।

īśvaraṃ cāpi bhūtānāṃ dhātāraṃ mā ca vai kṣipa| śikṣasvainaṃ namasvainaṃ mā te'bhūdbuddhirīdṛśī ||

Verse 42

यस्य प्रसादात्तद्भक्तो मर्त्यो गच्छत्यमर्त्यताम्। उत्तमां देवतां कृष्णे मातिवोचः कथंचन ।।

yasya prasādāttadbhakto martyo gacchatyamartyatām| uttamāṃ devatāṃ kṛṣṇe mātivocaḥ kathaṃcana ||