Adhyaya 30

Verse 1

भर्तृव्यसनदर्शनदूनया द्रौपद्या युधिष्ठिरंप्रति धर्मादितोऽपि विधेरेव प्राबल्योपपादनम् ।। 1 ।। द्रौपद्युवाच।। नमो धात्रे विधात्रे च यौ मोहं चक्रतुस्तव । पितृपैतामहे वृत्ते वोढव्ये तेऽन्यथा मतिः ।।१।। नेह धर्मानृशंस्याभ्यां न क्षान्त्या नार्जवेन च । पुरुषः श्रियमाप्नोति न घृणित्वेन कर्हिचित् ।।२।। त्वां चेद्व्यसनमभ्यागादिदं भारत दुःसहम् । यत्त्वं नार्हसि नापीमे भ्रातरस्ते महौजसः ।।३।। न हि तेऽध्यगमज्जातु तदानीं नाद्य भारत । धर्मात्प्रियतरं किञ्चिदपि चेज्जीवितादिह ।।४।। धर्मार्थमेव ते राज्यं धर्मार्थं जीवितं च ते । ब्राह्मणा गुरवश्चैव जानन्त्यपि च देवताः ।।५।। भीमसेनार्जुनौ चैव माद्रेयौ च मया सह । त्यजेस्त्वमिति मे बुद्धिर्न तु धर्मं परित्यजेः ।।६।। राजानं धर्मगोप्तारं धर्मो रक्षति रक्षितः । इति मे श्रुतमार्याणां त्वां तु मन्ये न रक्षति ।।७।। अनन्या हि नरव्याघ्र नित्यदा धर्ममेव ते । बुद्धिः सततमन्वेति छायेव पुरुषं निजा ।।८।। नावमंस्था हि सदृशान्नावराञ्श्रेयसः कुतः । अवाप्य पृथिवीं कृत्स्नां न ते शृङ्गमवर्धत ।।९।। स्वाहाकारैः स्वधाभिश्च पूजाभिरपि च द्विजान् । दैवतानि पितॄंश्चैव सततं पार्थ सेवसे ।।१०।। ब्राह्मणाः सर्वकामैस्ते सततं पार्थ तर्पिताः । यतयो मोक्षिणश्चैव गृहस्थाश्चैव भारत ।।११।। आरण्यकेभ्यो लौहानि भाजनानि प्रयच्छसि । नादेयं ब्राह्मणेभ्यस्ते गृहे किञ्चन विद्यते ।।१२।। यदिदं वैश्वदेवान्ते सायम्प्रातः प्रदीयते । तद्दत्त्वातिथिभृत्येभ्यो राजञ्शेषेण जीवसि ।।१३।। इष्टयः पशुबन्धाश्च काम्यनैमित्तिकाश्च ये । वर्तन्ते पाकयज्ञाश्च यज्ञकर्म च नित्यदा ।।१४।। अस्मिन्नपि महारण्ये विजने दस्युसेविते । राष्ट्रादपेत्य वसतो धार्मस्ते नावसीदति ।।१५।। अश्वमेधो राजसूयः पुण्डरीकोऽथ गोसवः । एतैरपि महायज्ञैरिष्टं ते भूरिदक्षिणैः ।।१६।। राजन्परीतया बुद्ध्या विषमेऽक्षपराजये । राज्यं वसून्यायुधानि भ्रातॄन्मां चासि निर्जितः ।।१७।। ऋजोर्मृदोर्वदान्यस्य ह्रीमतः सत्यवादिनः । कथमक्षव्यसनजा बुद्धिरापतिता तव ।।१८।। अतीव मोहमायाति मनश्च परिदूयते । निशाम्य ते दुःखमिदमिमां चापदमीदृशीम् ।।१९।। अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । ईश्वरस्य वशे लोकस्तिष्ठते नात्मनो यथा ।।२०।। धातैव खलु भूतानां सुखदुःखे प्रियाप्रिये । दधाति सर्वमीशानः पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरन् ।।२१।। यथा दारुमयी योषा नरवीर समाहिता । ईरयत्यङ्गमङ्गानि तथा राजन्निमाः प्रजाः ।।२२।। आकाश इव भूतानि व्याप्य सर्वाणि भारत । ईश्वरो विदधातीह कल्याणं यच्च पापकम् ।।२३।। शकुनिस्तन्तुबद्धो वा नियतोऽयमनीश्वरः । ईश्वरस्य वशे तिष्ठन्नान्येषां नात्मनः प्रभुः ।।२४।। मणिः सूत्र इव प्रोतो नस्योत इव गोवृषः । धातुरादेशमन्वेति तन्मयो हि तदर्पणः ।।२५।। नात्माधीनो मनुष्योऽयं कालं भवति कञ्चन । स्रोतसो मध्यमापन्नः कूलाद्वृक्ष इव च्युतः ।।२६।। अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं नरकमेव च ।।२७।। यथा वायोस्तृणाग्राणि वशं यान्ति बलीयसः । धातुरेवं वशं यान्ति सर्वभूतानि भारत ।।२८।। आर्यकर्मणि युञ्जानः पापे वा पुनरीश्वरः । व्याप्य भूतानि चरते न चायमिति लक्ष्यते ।।२९।। हेतुमात्रमिदं धातुः शरीरं क्षेत्रसञ्ज्ञितम् । येन कारयते कर्म शुभाशुभफलं विभुः ।।३०।। पश्य मायाप्रभावोऽयमीश्वरेण यथा कृतः । यो हन्ति भूतैर्भूतानि मोहयित्वात्ममायया ।।३१।। अन्यथा परिदृष्टानि मुनिभिर्वेददर्शिभिः । अन्यथा परिवर्तन्ते वेगा इव नभस्वतः ।।३२।। अन्यथैव हि मन्यन्ते पुरुषास्तानि तानि च । अन्यथैव प्रभुस्तानि करोति विकरोति च ।।३३।। यथा काष्ठेन वा काष्ठमश्मानं चाश्मना पुनः । अयसा चाप्ययश्छिन्द्यान्निर्विचेष्टमचेतनम् ।।३४।। एवं स भगवान्देवः स्वयम्भूः प्रपितामहः । हिनस्ति भूतैर्भूतानि छद्म कृत्वा युधिष्ठिर ।।३५।। सम्प्रयोज्य वियोज्यायं कामकारकरः प्रभुः । क्रीडते भगवन्भूतैर्बालः क्रीडनकैरिव ।।३६।। न मातृपितृवद्राजन्धाता भूतेषु वर्तते । रोषादिव प्रवृत्तोऽयं यथायमितरो जनः ।।३७।। आर्याञ्शीलवतो दृष्ट्वा ह्रीमतो वृत्तिकर्शितान् । अनार्यान्सुखिनश्चैव विह्वलामीव चिन्तया ।।३८।। तवेमामापदं दृष्ट्वा समृद्धिं च सुयोधने । धातारं गर्हये पार्थ विषमं योऽनुपश्यति ।।३९।। आर्यशास्त्रातिगे क्रूरे लुब्धे धर्मापचायिनि । धार्तराष्ट्रे श्रियं दत्त्वा धाता किं फलमश्नुते ।।४०।। कर्म चेत्कृतमन्वेति कर्तारं नान्यमृच्छति । कर्मणा तेन पापेन लिप्यते नूनमीश्वरः ।।४१।। अथ कर्म कृतं पापं न चेत्कर्तारमृच्छति । कारणं बलमेवेह जनाञ्शोचामि दुर्बलान् ।।४२।। 3.30.43 द्रौपद्युवाच। नमो धात्रे विधात्रे च यौ मोहं चक्रतुस्तव। पितृपैतामहे राज्ये वोढव्ये तेऽन्यथा मतिः ।। ।। इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि त्रिंशोऽध्यायः ।। 30 ।। ==टिप्पणी==

bhartṛvyasanadarśanadūnayā draupadyā yudhiṣṭhiraṃprati dharmādito'pi vidhereva prābalyopapādanam || 1 || draupadyuvāca|| namo dhātre vidhātre ca yau mohaṃ cakratustava | pitṛpaitāmahe vṛtte voḍhavye te'nyathā matiḥ ||1|| neha dharmānṛśaṃsyābhyāṃ na kṣāntyā nārjavena ca | puruṣaḥ śriyamāpnoti na ghṛṇitvena karhicit ||2|| tvāṃ cedvyasanamabhyāgādidaṃ bhārata duḥsaham | yattvaṃ nārhasi nāpīme bhrātaraste mahaujasaḥ ||3|| na hi te'dhyagamajjātu tadānīṃ nādya bhārata | dharmātpriyataraṃ kiñcidapi cejjīvitādiha ||4|| dharmārthameva te rājyaṃ dharmārthaṃ jīvitaṃ ca te | brāhmaṇā guravaścaiva jānantyapi ca devatāḥ ||5|| bhīmasenārjunau caiva mādreyau ca mayā saha | tyajestvamiti me buddhirna tu dharmaṃ parityajeḥ ||6|| rājānaṃ dharmagoptāraṃ dharmo rakṣati rakṣitaḥ | iti me śrutamāryāṇāṃ tvāṃ tu manye na rakṣati ||7|| ananyā hi naravyāghra nityadā dharmameva te | buddhiḥ satatamanveti chāyeva puruṣaṃ nijā ||8|| nāvamaṃsthā hi sadṛśānnāvarāñśreyasaḥ kutaḥ | avāpya pṛthivīṃ kṛtsnāṃ na te śṛṅgamavardhata ||9|| svāhākāraiḥ svadhābhiśca pūjābhirapi ca dvijān | daivatāni pitṝṃścaiva satataṃ pārtha sevase ||10|| brāhmaṇāḥ sarvakāmaiste satataṃ pārtha tarpitāḥ | yatayo mokṣiṇaścaiva gṛhasthāścaiva bhārata ||11|| āraṇyakebhyo lauhāni bhājanāni prayacchasi | nādeyaṃ brāhmaṇebhyaste gṛhe kiñcana vidyate ||12|| yadidaṃ vaiśvadevānte sāyamprātaḥ pradīyate | taddattvātithibhṛtyebhyo rājañśeṣeṇa jīvasi ||13|| iṣṭayaḥ paśubandhāśca kāmyanaimittikāśca ye | vartante pākayajñāśca yajñakarma ca nityadā ||14|| asminnapi mahāraṇye vijane dasyusevite | rāṣṭrādapetya vasato dhārmaste nāvasīdati ||15|| aśvamedho rājasūyaḥ puṇḍarīko'tha gosavaḥ | etairapi mahāyajñairiṣṭaṃ te bhūridakṣiṇaiḥ ||16|| rājanparītayā buddhyā viṣame'kṣaparājaye | rājyaṃ vasūnyāyudhāni bhrātṝnmāṃ cāsi nirjitaḥ ||17|| ṛjormṛdorvadānyasya hrīmataḥ satyavādinaḥ | kathamakṣavyasanajā buddhirāpatitā tava ||18|| atīva mohamāyāti manaśca paridūyate | niśāmya te duḥkhamidamimāṃ cāpadamīdṛśīm ||19|| atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam | īśvarasya vaśe lokastiṣṭhate nātmano yathā ||20|| dhātaiva khalu bhūtānāṃ sukhaduḥkhe priyāpriye | dadhāti sarvamīśānaḥ purastācchukramuccaran ||21|| yathā dārumayī yoṣā naravīra samāhitā | īrayatyaṅgamaṅgāni tathā rājannimāḥ prajāḥ ||22|| ākāśa iva bhūtāni vyāpya sarvāṇi bhārata | īśvaro vidadhātīha kalyāṇaṃ yacca pāpakam ||23|| śakunistantubaddho vā niyato'yamanīśvaraḥ | īśvarasya vaśe tiṣṭhannānyeṣāṃ nātmanaḥ prabhuḥ ||24|| maṇiḥ sūtra iva proto nasyota iva govṛṣaḥ | dhāturādeśamanveti tanmayo hi tadarpaṇaḥ ||25|| nātmādhīno manuṣyo'yaṃ kālaṃ bhavati kañcana | srotaso madhyamāpannaḥ kūlādvṛkṣa iva cyutaḥ ||26|| ajño janturanīśo'yamātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ | īśvaraprerito gacchetsvargaṃ narakameva ca ||27|| yathā vāyostṛṇāgrāṇi vaśaṃ yānti balīyasaḥ | dhāturevaṃ vaśaṃ yānti sarvabhūtāni bhārata ||28|| āryakarmaṇi yuñjānaḥ pāpe vā punarīśvaraḥ | vyāpya bhūtāni carate na cāyamiti lakṣyate ||29|| hetumātramidaṃ dhātuḥ śarīraṃ kṣetrasañjñitam | yena kārayate karma śubhāśubhaphalaṃ vibhuḥ ||30|| paśya māyāprabhāvo'yamīśvareṇa yathā kṛtaḥ | yo hanti bhūtairbhūtāni mohayitvātmamāyayā ||31|| anyathā paridṛṣṭāni munibhirvedadarśibhiḥ | anyathā parivartante vegā iva nabhasvataḥ ||32|| anyathaiva hi manyante puruṣāstāni tāni ca | anyathaiva prabhustāni karoti vikaroti ca ||33|| yathā kāṣṭhena vā kāṣṭhamaśmānaṃ cāśmanā punaḥ | ayasā cāpyayaśchindyānnirviceṣṭamacetanam ||34|| evaṃ sa bhagavāndevaḥ svayambhūḥ prapitāmahaḥ | hinasti bhūtairbhūtāni chadma kṛtvā yudhiṣṭhira ||35|| samprayojya viyojyāyaṃ kāmakārakaraḥ prabhuḥ | krīḍate bhagavanbhūtairbālaḥ krīḍanakairiva ||36|| na mātṛpitṛvadrājandhātā bhūteṣu vartate | roṣādiva pravṛtto'yaṃ yathāyamitaro janaḥ ||37|| āryāñśīlavato dṛṣṭvā hrīmato vṛttikarśitān | anāryānsukhinaścaiva vihvalāmīva cintayā ||38|| tavemāmāpadaṃ dṛṣṭvā samṛddhiṃ ca suyodhane | dhātāraṃ garhaye pārtha viṣamaṃ yo'nupaśyati ||39|| āryaśāstrātige krūre lubdhe dharmāpacāyini | dhārtarāṣṭre śriyaṃ dattvā dhātā kiṃ phalamaśnute ||40|| karma cetkṛtamanveti kartāraṃ nānyamṛcchati | karmaṇā tena pāpena lipyate nūnamīśvaraḥ ||41|| atha karma kṛtaṃ pāpaṃ na cetkartāramṛcchati | kāraṇaṃ balameveha janāñśocāmi durbalān ||42|| 3.30.43 draupadyuvāca| namo dhātre vidhātre ca yau mohaṃ cakratustava| pitṛpaitāmahe rājye voḍhavye te'nyathā matiḥ || || iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi arjunābhigamanaparvaṇi triṃśo'dhyāyaḥ || 30 || ==ṭippaṇī==

Verse 2

[कर्मभिश्चिन्तितो लोको गत्यांगत्यां पृथग्विधः। तस्मात्कर्माणि नित्यानि लोभान्मोक्षं यियासति ।] धात्रे ईश्वराय। विधात्रे पूर्वकर्मणे ।।

[karmabhiścintito loko gatyāṃgatyāṃ pṛthagvidhaḥ| tasmātkarmāṇi nityāni lobhānmokṣaṃ yiyāsati |] dhātre īśvarāya| vidhātre pūrvakarmaṇe ||

Verse 3

नेह धर्मानृशंस्याभ्यां न क्षान्त्या नार्जवेन च। पुरुषः श्रियमाप्नोति न घृणित्वेन कर्हिचित् ।।

neha dharmānṛśaṃsyābhyāṃ na kṣāntyā nārjavena ca| puruṣaḥ śriyamāpnoti na ghṛṇitvena karhicit ||

Verse 4

त्वां चेद्व्यसनमभ्यागादिदं भारत दुःसहम्। स त्वं नार्हसि नापीमे भ्रातरस्ते महौजसः ।।

tvāṃ cedvyasanamabhyāgādidaṃ bhārata duḥsaham| sa tvaṃ nārhasi nāpīme bhrātaraste mahaujasaḥ ||

Verse 5

न हि तेऽध्यगमञ्जातु तदानीं नाद्य भारत। धर्मात्प्रियतरं किंचिदपि चेज्जीवितादपि ।। चिन्तितः कल्पितो लोको भोगसाधनम्। गत्यांगत्यां ऊर्ध्वाधोमध्यमोत्तमाधमयोनिषु। नित्यानि अपरिहार्यफलानि। लोभात् मोहात् मोक्षं कर्मफलेभ्यो दुःखेभ्यो मुक्तिं यियासति प्राप्तुमिच्छति ।।

na hi te'dhyagamañjātu tadānīṃ nādya bhārata| dharmātpriyataraṃ kiṃcidapi cejjīvitādapi || cintitaḥ kalpito loko bhogasādhanam| gatyāṃgatyāṃ ūrdhvādhomadhyamottamādhamayoniṣu| nityāni aparihāryaphalāni| lobhāt mohāt mokṣaṃ karmaphalebhyo duḥkhebhyo muktiṃ yiyāsati prāptumicchati ||

Verse 6

धर्मार्थमेव ते राज्यं धर्मार्थं जीवितं च ते। ब्राह्मणा गुरवश्चैव जानन्त्यपि च देवताः ।।

dharmārthameva te rājyaṃ dharmārthaṃ jīvitaṃ ca te| brāhmaṇā guravaścaiva jānantyapi ca devatāḥ ||

Verse 7

भीमसेनार्जुनौ चोभौ माद्रेयौ च मया सह। त्यजेस्त्वमिति मे बुद्धिर्न तु धर्मं परित्यजेः ।।

bhīmasenārjunau cobhau mādreyau ca mayā saha| tyajestvamiti me buddhirna tu dharmaṃ parityajeḥ ||

Verse 8

राजानं धर्मगोप्तारं धर्मो रक्षति रक्षितः। इति मे श्रुतमार्याणां त्वां तु मन्ये न रक्षति ।।

rājānaṃ dharmagoptāraṃ dharmo rakṣati rakṣitaḥ| iti me śrutamāryāṇāṃ tvāṃ tu manye na rakṣati ||

Verse 9

त्यक्त्वाऽन्यान्हि नरव्याघ्र नित्यदा धर्म एव ते। बुद्धिः सततमन्वेति छायेवं पुरुषं निजा ।।

tyaktvā'nyānhi naravyāghra nityadā dharma eva te| buddhiḥ satatamanveti chāyevaṃ puruṣaṃ nijā ||

Verse 10

नावमंस्था हि सदृशान्नावराञ्श्रेयसः कुतः। अवाप्य पृथिवीं कृत्स्नां न ते शृङ्गमवर्धत ।। धर्मात्प्रियतरं नहि त अष्यगमन् ज्ञातवन्तः किंतु जीवितादपि प्रियतरं धर्ममेवाध्यगमन् ।।

nāvamaṃsthā hi sadṛśānnāvarāñśreyasaḥ kutaḥ| avāpya pṛthivīṃ kṛtsnāṃ na te śṛṅgamavardhata || dharmātpriyataraṃ nahi ta aṣyagaman jñātavantaḥ kiṃtu jīvitādapi priyataraṃ dharmamevādhyagaman ||

Verse 11

स्वाहाकारैः स्वधाभिश्च पूजाभिरपि च द्विजान्। देवताश्च पितॄंश्चैव सततं पार्थ सेवसे ।।

svāhākāraiḥ svadhābhiśca pūjābhirapi ca dvijān| devatāśca pitṝṃścaiva satataṃ pārtha sevase ||

Verse 12

ब्राह्मणाः सर्वकामैस्ते सततं पार्थ तर्पिताः। यतयो मोक्षिणश्चैव गृहस्ताश्चैव भारत ।। शृङ्गं प्रभुत्वाभिमानः ।।

brāhmaṇāḥ sarvakāmaiste satataṃ pārtha tarpitāḥ| yatayo mokṣiṇaścaiva gṛhastāścaiva bhārata || śṛṅgaṃ prabhutvābhimānaḥ ||

Verse 13

भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्यत्राहं परिचारिका। आरण्यकेभ्यो वन्यानि भोजनानि प्रयच्छसि। नादेयं ब्राह्मणेभ्यस्ते गृहे किंचन विद्यते ।।

bhuñjate rukmapātrībhiryatrāhaṃ paricārikā| āraṇyakebhyo vanyāni bhojanāni prayacchasi| nādeyaṃ brāhmaṇebhyaste gṛhe kiṃcana vidyate ||

Verse 14

यदिदं वैश्वदेवान्ते सायं प्रातः प्रदीयते। तद्दत्त्वाऽतिथिभृत्येभ्योराजञ्शिष्टेनजीवसि ।।

yadidaṃ vaiśvadevānte sāyaṃ prātaḥ pradīyate| taddattvā'tithibhṛtyebhyorājañśiṣṭenajīvasi ||

Verse 15

इष्टयः पशुबन्धाश्च काम्यनैमित्तिकाश्च ये। वर्तन्ते पाकयज्ञाश्च सदा यज्ञाश्च तेऽनघ ।। ते त्वया ।।

iṣṭayaḥ paśubandhāśca kāmyanaimittikāśca ye| vartante pākayajñāśca sadā yajñāśca te'nagha || te tvayā ||

Verse 16

अस्मिन्नपि महारण्ये विजने दस्युसेविते। राष्ट्रादपेत्य वसतो धर्मस्ते नावसीदति ।।

asminnapi mahāraṇye vijane dasyusevite| rāṣṭrādapetya vasato dharmaste nāvasīdati ||

Verse 17

अश्वमेधो राजसूयः पौण्डरीकोऽथ गोसवः। इष्टास्त्वया महायज्ञाबहवोऽन्ये सदक्षिणाः ।।

aśvamedho rājasūyaḥ pauṇḍarīko'tha gosavaḥ| iṣṭāstvayā mahāyajñābahavo'nye sadakṣiṇāḥ ||

Verse 18

राजन्परीतया बुद्ध्या विषमेऽक्षपराजये। पार्थ मित्राणि चास्मांश्च वसूनि च पराजितः ।। पाकयज्ञा गृह्याग्निसाध्या इष्टयः ।।

rājanparītayā buddhyā viṣame'kṣaparājaye| pārtha mitrāṇi cāsmāṃśca vasūni ca parājitaḥ || pākayajñā gṛhyāgnisādhyā iṣṭayaḥ ||

Verse 19

ऋजोर्मृदोर्बदान्यस्य धीमतः सत्यवादिनः। कथमक्षव्यसनजा बुद्धिरापतिता तव ।। परीतया विपरीतया ।।

ṛjormṛdorbadānyasya dhīmataḥ satyavādinaḥ| kathamakṣavyasanajā buddhirāpatitā tava || parītayā viparītayā ||

Verse 20

अतीव मोह आयाति मनश् परिदूयते। निशाम्य व्यसनं पार्थ तवेदमतिदुःसहम् ।।

atīva moha āyāti manaś paridūyate| niśāmya vyasanaṃ pārtha tavedamatiduḥsaham ||

Verse 21

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्। ईश्वरस्य वशे लोकस्तिष्ठते नात्मनो यथा ।।

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam| īśvarasya vaśe lokastiṣṭhate nātmano yathā ||

Verse 22

धातैव खलु भूतानां सुखदुःखे प्रियाप्रिये। ददाति सर्वमीशानः पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरन् ।। ऋजोरवक्रस्य। मृदोर्दयालोः ।।

dhātaiva khalu bhūtānāṃ sukhaduḥkhe priyāpriye| dadāti sarvamīśānaḥ purastācchukramuccaran || ṛjoravakrasya| mṛdordayāloḥ ||

Verse 23

यथा दारुमयीं योषां नरो धीरः समाहितः। इङ्ग्यत्यङ्गमङ्गानि तथा राजन्निमाः प्रजाः ।।

yathā dārumayīṃ yoṣāṃ naro dhīraḥ samāhitaḥ| iṅgyatyaṅgamaṅgāni tathā rājannimāḥ prajāḥ ||

Verse 24

आकाश इव भूतानि व्याप्य सर्वाणि भारत। ईश्वरो विदधातीह कल्याणं यच्च पापकम् ।। धाता ईश्वरः। तथैव खलु इति क. पाठः। शुक्रं प्राक्कर्मवीजम्। उच्चरन्नुत्कर्षेणानुसरन् ।।

ākāśa iva bhūtāni vyāpya sarvāṇi bhārata| īśvaro vidadhātīha kalyāṇaṃ yacca pāpakam || dhātā īśvaraḥ| tathaiva khalu iti ka. pāṭhaḥ| śukraṃ prākkarmavījam| uccarannutkarṣeṇānusaran ||

Verse 25

शकुनिस्तन्तुबद्धो वा नीयतेऽयमनीश्वरः। ईश्वरस्य वशे तिष्ठन्नान्येषामात्मनः प्रभुः ।। अन्तर्बहिर्व्याप्तौ आकाशदृष्टान्तः। बूतानि जरायुजादीनि ।।

śakunistantubaddho vā nīyate'yamanīśvaraḥ| īśvarasya vaśe tiṣṭhannānyeṣāmātmanaḥ prabhuḥ || antarbahirvyāptau ākāśadṛṣṭāntaḥ| būtāni jarāyujādīni ||

Verse 26

मणिः सूत्र इव प्रोतो नस्योत इव गोवृषः। धातुरादेशमन्वेति तन्मयो हि तदर्पणः ।। बद्धो वा बद्धइव ।।

maṇiḥ sūtra iva proto nasyota iva govṛṣaḥ| dhāturādeśamanveti tanmayo hi tadarpaṇaḥ || baddho vā baddhaiva ||

Verse 27

नात्माथीनो मनुष्योऽयं कालं भजतिं कंचन। स्रोतसो मध्यमापन्नः कूलवृक्ष इव च्युतः ।।

nātmāthīno manuṣyo'yaṃ kālaṃ bhajatiṃ kaṃcana| srotaso madhyamāpannaḥ kūlavṛkṣa iva cyutaḥ ||

Verse 28

अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः। ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं नरकमेव च ।।

ajño janturanīśo'yamātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ| īśvaraprerito gacchetsvargaṃ narakameva ca ||

Verse 29

यथा वायोस्तृणाग्राणि वशं यान्ति बलीयसः। धातुरेवं वशं यान्ति सर्वभूतानि भारत ।।

yathā vāyostṛṇāgrāṇi vaśaṃ yānti balīyasaḥ| dhāturevaṃ vaśaṃ yānti sarvabhūtāni bhārata ||

Verse 30

आर्ये कर्मणि युञ्जानः पापे वा पुनरीश्वः। व्याप्य भूतानि चरते न चायमिति लक्ष्यते ।।

ārye karmaṇi yuñjānaḥ pāpe vā punarīśvaḥ| vyāpya bhūtāni carate na cāyamiti lakṣyate ||

Verse 31

हेतुमात्रमिदं धातुः शरीरं क्षेत्रसंज्ञितम्। येन कारयते कर्म शुभाशुभफलं विभुः ।।

hetumātramidaṃ dhātuḥ śarīraṃ kṣetrasaṃjñitam| yena kārayate karma śubhāśubhaphalaṃ vibhuḥ ||

Verse 32

पश्य मायाप्रभावोऽयमीश्वरेण यथा कृतः। यो हन्ति भूतैर्भूतानि मोहयित्वाऽऽत्ममायया ।।

paśya māyāprabhāvo'yamīśvareṇa yathā kṛtaḥ| yo hanti bhūtairbhūtāni mohayitvā''tmamāyayā ||

Verse 33

अन्यथा परिदृष्टानि मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः। अन्यथा परिवर्तन्ते वेगा इव नभस्वतः ।।

anyathā paridṛṣṭāni munibhistattvadarśibhiḥ| anyathā parivartante vegā iva nabhasvataḥ ||

Verse 34

अन्यथैव हि वर्तन्ते पुरुषास्तानि तानि च। अन्यथैव प्रभुस्तानि करोति विकरोति च ।।

anyathaiva hi vartante puruṣāstāni tāni ca| anyathaiva prabhustāni karoti vikaroti ca ||

Verse 35

यथा काष्ठेन वा काष्ठमश्मानं चाश्मना पुनः। अयसा चाप्ययश्छिन्द्यान्निर्विचेष्टमचेतनम् ।।

yathā kāṣṭhena vā kāṣṭhamaśmānaṃ cāśmanā punaḥ| ayasā cāpyayaśchindyānnirviceṣṭamacetanam ||

Verse 36

एवं स भगवान्देवः स्वयंभूः प्रपितामहः। निहन्ति भूतैर्भूतानि छद्म कृत्वा युधिष्ठिर ।।

evaṃ sa bhagavāndevaḥ svayaṃbhūḥ prapitāmahaḥ| nihanti bhūtairbhūtāni chadma kṛtvā yudhiṣṭhira ||

Verse 37

संप्रयोज्य वियोज्यायं कामकारकरः प्रभुः। क्रीडते भगवान्भूतैर्बालः क्रीडनकैरिव ।। नसि नासिकायाम्। नस्यं नासासूत्रं तेन वा ओतः प्रोतः ।।

saṃprayojya viyojyāyaṃ kāmakārakaraḥ prabhuḥ| krīḍate bhagavānbhūtairbālaḥ krīḍanakairiva || nasi nāsikāyām| nasyaṃ nāsāsūtraṃ tena vā otaḥ protaḥ ||

Verse 38

न मातृपितृवद्राजन्धाता भूतेषु वर्तते। रोषादिव प्रवृत्तो।़यं यथाऽयमितरो जनः ।।

na mātṛpitṛvadrājandhātā bhūteṣu vartate| roṣādiva pravṛtto|़yaṃ yathā'yamitaro janaḥ ||

Verse 39

आर्याञ्शीलवो दृष्ट्वा हीमतो वृत्तिकर्शितान्। अनार्यान्सुखिनश्चैव विह्वलानिव चिन्तये ।।

āryāñśīlavo dṛṣṭvā hīmato vṛttikarśitān| anāryānsukhinaścaiva vihvalāniva cintaye ||

Verse 40

तवेमामापदं दृष्ट्वा समृद्धिं च सुयोधने। धातारं गर्हये पार्थ विषमं योऽनुपश्यति ।।

tavemāmāpadaṃ dṛṣṭvā samṛddhiṃ ca suyodhane| dhātāraṃ garhaye pārtha viṣamaṃ yo'nupaśyati ||

Verse 41

आर्यशास्त्रातिगे क्रूरे लुब्धे धर्मापचायिनि। धार्तराष्ट्रे श्रियं दत्त्वा धाता किं फलमश्नुते ।।

āryaśāstrātige krūre lubdhe dharmāpacāyini| dhārtarāṣṭre śriyaṃ dattvā dhātā kiṃ phalamaśnute ||

Verse 42

कर्मचेत्कृतमन्वेति कर्तारं नान्यमृच्छति। कर्मणा तेन पापेन लिप्यते नूनमीश्वरः ।। संप्रयोज्यसंयोगं कृत्वा कामकार इच्छा तयैव करोतीति कामकारकरः। क्रीडनकैः सारीप्रभृतिभिः ।।

karmacetkṛtamanveti kartāraṃ nānyamṛcchati| karmaṇā tena pāpena lipyate nūnamīśvaraḥ || saṃprayojyasaṃyogaṃ kṛtvā kāmakāra icchā tayaiva karotīti kāmakārakaraḥ| krīḍanakaiḥ sārīprabhṛtibhiḥ ||

Verse 43

अथ कर्मकृतं पापं न चेत्कर्तारमृच्छति। कारणं बलमेवेह जनाञ्शोचामि दुर्बलान् ।।

atha karmakṛtaṃ pāpaṃ na cetkartāramṛcchati| kāraṇaṃ balameveha janāñśocāmi durbalān ||